Familie Nador

De eerste taak van de genealoog is het signifiant zelf ter discussie te stellen. De naam Nador biedt in dit opzicht verschillende concurrerende aanwijzingen die zonder verwarring moeten worden weergegeven.

De sémitische aanwijzing. Een etymologische traditie verbindt de naam met de Arabische wortel nadir / nāẓir. Volgens een geraadpleegde patronymische notitie zou de naam afgeleid zijn van het Arabische « nadir », wat « poollicht » betekent, een erfenis die zou teruggaan tot de Moorse bezetting van Spanje. Deze lezing — met de voorzichtigheid te ontvangen die niet-wetenschappelijke notities verdienen — sluit aan bij een bekend fenomeen : de persistentie bij Joden van Iberische afkomst van namen die in de Arabisch-Andalusische wereld zijn gesmeed. De Arabische wortel n-ẓ-r (kijken, observeren) geeft inderdaad nāẓir, « degene die observeert, de rentmeester, de toezichthouder », een administratieve betekenis die net zo goed een naam van beroep of functie zou kunnen gronden.

De toponymische aanwijzing. Nador is ook en vooral een belangrijke plaatsnaam in de Maghreb. Nador is een Marokkaanse Rifijnse stad, gelegen in het stamgebied van de Qelaya, in de provincie Nador, die zelf deel uitmaakt van de regio Oriental. De stad is een grote havenstad in het noordoosten van Marokko, in de Rif, op ongeveer zestig kilometer van Algerije en grenzend aan de lagune van Nador. Een aanzienlijk deel van de Italiaanse Joodse familienamen is echter topografisch van aard : de naam zegt waar men vandaan komt. Dit mechanisme, beschreven door Schaerf zelf in het etymologische hoofdstuk van zijn repertorium, zou aannemelijk maken dat een « Nador » oorspronkelijk een familie aanduidt die van dit punt van de Maghrebijnse kust, of van een gelijknamige plaats, afkomstig was.

De convergentie van beide aanwijzingen. Er is niet noodzakelijk een tegenstelling : de Rifijnse plaatsnaam zelf is afgeleid van een wortel die verwijst naar de wachttpost, de waarnemingspost — « de plaats van waaruit men kijkt » —, een betekenis die aansluit bij de sémitische wortel n-ẓ-r. Dus of Nador een functienaam is (de observator, de rentmeester) of een plaatsnaam (het sterke punt, het uitzichtpunt), dezelfde idee van een blik in de verte vormt de semantische kern ervan. Dit is waar traditie en filologie elkaar antwoorden — vandaar het intersectiemerkering van dit hoofdstuk.

Tenslotte dient te worden vermeld dat een strikt Hongaarse lezing, verbonden aan de scheikundige Samuel Nador, de ronde heeft gedaan ; een opmerkelijke drager van de naam is Samuel Nador, Amerikaanse scheikundige van Hongaarse afkomst. Maar dit voorkomen, laat en Midden-Europees, betreft een homonymie en kan geen licht werpen op de Italiaanse Joodse lignage die wij beschouwen.

Om te begrijpen hoe een naam als Nador in het Italiaanse joodse weefsel past, moet men het kader herstellen waarin joodse patroniemen zich in Italië hebben vastgesteld. Het schiereiland was, vanaf de Middeleeuwen en vooral in de Renaissance, een kruispunt waar joodse autochtone Italianen (de Italkim), Asjkenazische joden die uit de Alpen afstamden, en na 1492, golven van Sepharardim die uit Spanje en Portugal waren verdreven, samenkwamen.

Robert Bonfil heeft aangetoond hoe zeer het joodse leven van de Italiaanse Renaissance tegelijkertijd geïntegreerd en onderscheiden was, deelnemend aan de omringende cultuur terwijl het zijn eigen instellingen bewaarde. De studie van het joodse leven in het Italiaanse Renaissance onthult een gemeenschap ingebed in haar culturele omgeving [Bonfil, 1994]. In deze context van coëxistentie en uitwisseling stabiliseerden de familienamen zich, vaak uit drie bronnen: de plaats van herkomst, het ambacht of de functie, en de persoonlijke naam van de voorouder.

De verzameling van Schaerf getuigt van de omvang van dit corpus. De lijst met namen die door Schaerf zijn opgesteld, betreffen bijna tienduizend Italiaanse joodse families, en het deel wordt vervolgd door een hoofdstuk over de oorsprong en etymologie van de namen, evenals door een rijke bijlage over de edele joodse families van Italië. In deze verzameling krijgt Nador zijn plaats: niet als een dominante naam, maar als een van deze geatbetesteerde patroniemen die het archief bewaart en die de historicus moet bevragen.

De culturele productie van de Italiaanse gemeenschappen was ook opmerkelijk op het gebied van het boek. Giulia Tamani heeft de rijkdom van verlichte Hebreeuwse handschriften bestudeerd die in Italië werden vervaardigd, getuigen van de inbedding van joden in de ateliers en artistieke praktijken van het schiereiland [Tamani, 2010]. Deze schriftelijke verfijning herinnert eraan dat Italiaanse joodse families niet eenvoudig handelsgroepen waren, maar brandpunten van tekstuele overdracht waar de naam zich ook in de colofons van handschriften graveerde.

Elk onderzoek naar een Italiaanse joodse familienaam van mediterrane klank moet stoppen in Livorno. De Toscaanse stad werd, vanaf de Livornine van het einde van de 16de eeuw, de grote ontvangsten haven van de « Portugese Joodse Natie », en het draaipunt van een netwerk dat Italië, Amsterdam en Noord-Afrika verbond.

Lionel Lévy heeft deze geschiedenis meesterlijk uitgewerkt en aangetoond hoe de Portugese Natie Livorno, Amsterdam en Tunis in een dezelfde commerciële en gemeenschappelijke ruimte over bijna vier eeuwen artikuleerde [Lévy, 1999]. Hij wijdde daarnaast een specifieke studie aan de livornische gemeenschap zelf, « de laatste der Livornezen », stellende de singulariteit van dit mediterrane jodendom dat tegelijk Sefardisch en geïtalianiseerd was [Lévy, 1996].

Het belang van Livorno voor ons doel is dubbel. Aan de ene kant was de stad een plaats waar namen van Iberische en Maghrijnse oorsprong zich onder een geïtalianiseerde vorm vestigden. Aan de andere kant was het een haven van constant uitwisseling met de Noord-Afrikaanse kusten — precies die waar men de toponiemen Nador aantreft. Een familienaam die oscilleert tussen het Italiaans en het Arabisch-Berberse vindt in dit Livornese kruispunt zijn natuurlijke verklaringsterreinen: de Portugese Natie circuleerde tussen Livorno en Magreb, en de families verplaatsten zich in het ritme van de handel. Het is dus niet onredelijk om te veronderstellen dat de Italiaanse aanwezigheid van de naam Nador, bevestigd door Schaerf, zich inschrijft in dit netwerk waar Italië en Noord-Afrika voortdurend communiceerden. Deze hypothese blijft echter een redactionele veronderstelling, zonder een naamgevingsakte die de familie Nador expliciet aan Livorno bindt.

Indien de naam Nador verwijst naar een plaats in de Rifbergen van Marokko, dan verdient het nodig onderzoek van de Noord-Afrikaanse kant van het jodendom, waar tot de twintigste eeuw gemeenschappen hebben standgehouden waarvan de geschiedenis nauwgezet is gedocumenteerd.

De Joden van Marokko droegen vaak namen afgeleid van hun stad of streek van herkomst, een mechanisme identiek aan dat waargenomen in Italië. Een standaardwerk over de namen van de Joden van Marokko vermeldt aldus vele Marokkaanse familienamen, met hun betekenis en oorsprong, wat de vitaliteit van het toponymische systeem in de Magrebijnse joodse naamkunde bevestigt.

Verder naar het oosten hebben de Algerijnse gemeenschappen kostbare archieven nagelaten. Eliahou-Éric Botbol heeft het leven en lot van de joodse gemeenschap van Tlemcen gereconstrueerd, een centrum van oud jodendom aan de grenzen van Marokko en Algerije [Botbol, 2000]. De Rabbijnse Archieven van Sidi Bel Abbès bieden een plaatselijk documentair corpus waar de namen, verbindingen en functies van de families van Oranië kunnen worden gelezen. Deze bronnen benoemen de lignée Nador niet noodzakelijk, maar geven wel het kader aan waarin een naam van rifaanse oorsprong zou hebben kunnen circuleren, grenzend tussen Oost-Marokko en West-Algerije.

Hier treden Mémoire en Archive in dialoog. De familiale traditie zou de naam aan een precieze plaats in de Rifbergen kunnen hechten; het archief levert daarentegen meestal slechts verspreide voorkomsten op. Eerlijkheid gebiedt te stellen dat de directe verbinding tussen de toponiemen Nador en de door Schaerf geregistreerde Italiaanse familie niet door een document is bewezen: zij behoort tot de filologische en migratoire waarschijnlijkheid, niet tot het bewijs. Vandaar de dubbele registratie — kruispunt van Mémoire en Histoire — en de waarschijnlijke status van dit hoofdstuk.

Voorbij de etymologie en het archief is een naam een instituut van geheugen. Het draagt, van generatie op generatie, een identiteit over die de Joodse traditie altijd heeft beschouwd als een waarborgstuk dat bewaard moet worden.

Het Joodse denken heeft lang nagedacht over deze band tussen naam, geheugen en trouw. Léon Askénazi, in zijn reflectie op de manier waarop men vandaag de Joodse traditie moet denken, heeft benadrukt de articulatie tussen het gesproken woord en de overgedragen schrift, tussen de levende mondelijkheid en de tekst [Askénazi, 1999]. Armand Abécassis, het traject « van de woestijn naar het verlangen » volgend, heeft aangetoond hoezeer de Joodse identiteit zich vormt in een beweging van geheugen en hoop [Abécassis, 1987]. Deze perspectieven verlichten de diepe betekenis van een familienaam: het is niet een eenvoudige administratieve etiket, maar de drager van een continuïteit.

De geschiedenis van de Joodse filosofie, zoals Maurice-Ruben Hayoun [Hayoun, 2023] en, voor de Middeleeuwen, Colette Sirat uit manuscripten en gedrukte teksten hebben uiteengezet [Sirat, 1983], herinnert eraan dat deze continuïteit altijd vergezeld is gegaan van kritisch denken. De overgedragen naam staat het denken niet in de weg; hij wortelt het. Isaiah Berlin, mediërend over de Joodse toestand, heeft zijns inziens de spanningen tussen toebehoren en universaliteit onderstreept die het moderne Joodse bestaan doorkruisen [Berlin, 1973] — spanningen waarvan een familienaam verspreid tussen Italië en de Maghreb, op zijn bescheiden manier, het spoor draagt.

Dit hoofdstuk behoort dus geheel tot het overgedragen geheugen: het stelt niet vast feiten vast door het archief, maar stelt het zin terug die de traditie aan het feit toekent een naam te dragen, deze te ontvangen en door te geven. Voor een lignage als Nador, waarvan de documenten zeldzaam zijn, is deze gedimensie niet een aanvulling: zij is, vaak, de enige continue draad.

Na afloop van dit onderzoek leidt de Nador-lignée zich minder in als een documentaire zekerheid dan als een bundel convergente hypothesen. Één punt staat vast: de naam staat vermeld onder de joodse achternamen van Italië die in het referentiewerk van Schaerf zijn opgenomen. Rond deze basis heeft het onderzoek drie concentrische cirkels getekend. De eerste, linguïstisch, koppelt de naam aan een semitische wortel en aan een toponiem in de Rif, beide verbonden door het idee van blik en observatiepost. De tweede, historisch, plaatst de familie in het grote mediterrane knooppunt waar het livornese Italië en de Maghreb voortdurend mensen, goederen en namen uitwisselden. De derde, mnemonisch, geeft betekenis terug aan wat de joodse traditie aan naamsoverdracht hecht.

Men dient met voorzichtigheid tot besluit te komen, zoals op iedere bladzijde het geval is geweest. De precieze koppeling tussen de Italiaanse en de Maghrebijnse kant van de naam blijft geverondersteld, omdat er geen naamgevingsakte is die beide expliciet verbindt. Dit is, volgens Yerushalmi's les, de plaats waar de historicus de grenzen van het archief moet bekennen en tegelijk recht doen aan de Mémoire. De lignée Nador behoort dus tegelijk tot de gevestigde geschiedenis — door haar inschrijving in het repertorium van Schaerf — en tot waarschijnlijke Mémoire — door de wegen die waarschijnlijkheid ons uitnodigt te reconstrueren zonder ze ooit af te kondigen.