Familie Muscat

De betekenis van de naam Muscat leent zich voor meerdere interpretaties, die elkaar niet noodzakelijk uitsluiten. De eerste, de meest voor de hand liggend voor een Romaans oor, verwijst naar de muscat — de geurige druivensoort en wijn, muscatello in het Italiaans, afgeleid van het Latijnse muscus (de musk) door een allusie naar de muskusachtige geur van de druif. In deze hypothese zou de naam behoren tot de beroeps- of productgeslachtsnamen, frequent voorkomen bij Joodse families die zich bezighielden met wijnhandel en geurende producten in het Middellandse-zeegebied.

Een tweede interpretatie, verdedigd door onomastici van het Sefardische en Magrebijnse judaïsme, verbindt Muscat met de Arabische en Hebreeuwse wortel die naar musk en geurige stoffen verwijst, of naar toponiemen. De naam is soms gerelateerd aan Mascate (Muscat), de havenstad in Oman, draaischijf van de handel in kruiden en wierook — een verleidelijk verband maar dat speculatief blijft zonder documentaire keten die het verbindt aan de Middellandse-zeedraagers van de naam.

Een derde spoor, specifiek voor het Italiaanse en Maltese gebied, ziet in Muscat een gestabiliseerde vorm van een bijnaam of lokale plaatsnaam: op Malta is Muscat (soms Muscà, Moscati) een uiterst voorkomende patroniem, zowel Joods als christelijk, wat voorzichtigheid uitnodigt bij de confessionele identificatie van een geïsoleerde drager. De aanwezigheid van de naam in het repertorium van Schaerf bevestigt echter zijn worteling onder de Joodse families van Italië [S. Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, Firenze, 1925]. Zoals vaak in Joodse onomastiek, moet men erkennen dat er een convergentie van meerdere verschillende oorsprongen naar dezelfde grafische vorm plaatsvindt: de naam Muscat heeft waarschijnlijk geen enkele bron, maar meerdere, die de spelling heeft doen samenvallen.

De oude geschiedenis van de Muscat versmelt met die van de joodse gemeenschappen op de eilanden van de centrale Middellandse Zee. Sicilië herbergde, tot aan de verwijdering van 1492-1493 bevolen door de katholieke vorsten van Aragon, een van de dichtstbevolkte joodse bevolkingen van Europa, verdeeld over tientallen gemeenschappen (giudecche). De verwijdering verspreidde deze families naar Napels, Calabrië, Apulië, en vervolgens naar Noord-Afrika en het Levant; talrijke Siciliaanse geslachtsnamen treffen we aldus, na 1492, aan op de Maghrebijnse kusten.

Malta, lange tijd verbonden met de Siciliaanse kroon, deelde het lot van zijn Joden: het verwijzingsdecreet van 1492 gold er eveneens, stellende een einde aan een middeleeuwse joodse aanwezigheid, geattesteerd met name in Mdina en in de haven. De geslachtsnaam Muscat, alomtegenwoordig in de hedendaagse Maltese naamkunde, behoudt het spoor van dit eilandse substraat; maar het dient te worden onderstreept dat de overgrote meerderheid van de huidige Maltese Muscat van christelijke afkomst zijn, aangezien de naam zich ver buiten enige joodse oorsprong heeft verspreid. De uitgever beschouwt daarom, als waarschijnlijke hypothese en niet als vastgesteld feit, dat bepaalde joodse takken van de naam hun wortels diep hebben in deze middeleeuwse Siciliaans-Maltese wereld, zonder dat enig document het mogelijk maakt een ononderbroken afstamming tot de moderne dragers na te gaan.

Het is in het Ottomaanse en vervolgens koloniale Noord-Afrika dat de naam Muscat in de moderne tijd enkele van zijn levendigste betuigingen vindt. De joodse gemeenschappen van Tunis, van Tripoli en hun achterland verwelkomden vanaf de 16de eeuw golven van Iberische, Siciliaanse en Italiaanse ballingen — de beroemde Grana of Gorneyim uit Livorno vormden daarvan de handelselite. In deze smeltkroes onderscheidden families met de naam Muscat zich in de handel, het ambacht en gemeenschapsfuncties.

De mondelinge traditie van deze families — verzameld binnen de geheugenorganisaties van het Noord-Afrikaans jodendom — bewaart de herinnering aan een oude vestiging, huwelijksallianties met de grote geslachten van de hara (de joodse wijk), en een geleidelijke migratie in de 20ste eeuw naar Frankrijk, Italië en Israël tijdens de dekolonisatie. Deze verhalen behoren tot het register van de overgedragen herinnering: zij zijn kostbaar voor de samenhang van geslachten en grotendeels aannemelijk gezien de bekende historische dynamieken, maar zij worden in de details niet bevestigd door een reeks notariële akten of burgerlijke registers die voor de redacteur toegankelijk zijn. Wij rapporteren hen daarom als ontvangen traditie, stellende voor aan nakomelingen om hen confronteren met rabbijnse en consulaire registers wanneer deze raadpleegbaar zullen zijn (met name de fondsen van gespecialiseerde genealogische verenigingen en de databases van het mediterrane jodendom).

Een afzonderlijke en goed gedocumenteerde tak van de naam behoort tot de rabbijnse geschiedenis van Midden-Europa. De familie Muscat (soms gespeld als Muscato of Muskát) telde in Hongarije erkende talmudische autoriteiten. De meest illustere figuur hiervan is rabbijn Yehuda Muscato — niet te verwarren met zijn Italiaanse naamgenoot — en vooral in de hedendaagse tijd de Hongaarse Muscat's die verbonden waren aan kringen van het orthodoxe en chassidische jodendom.

Het is hier passend om uitdrukkelijk te citeren de grote prediker en exegeet van de Renaissance, Yehuda ben Yossef Moscato (Muscato) (circa 1530-circa 1593), rabbijn van Mantua, prediker en filosoof, auteur van de verzameling homilieën Nefutsot Yehuda en het commentaar Qol Yehuda op de Kuzari van Juda Halévi. Zijn faam maakt van hem een van de grote vertegenwoordigers van de Joodse prediking in Italië, en zijn naam — Moscato/Muscato — is nauw verwant aan de vorm Muscat [Encyclopaedia Judaica, art. « Moscato, Judah »]. De grafische nabijheid tussen Moscato, Muscato en Muscat illustreert de plasticiteit van de familienaam door talen en grenzen heen. Deze geleerde tak, attesteerd door drukwerk en bibliografische catalogi, behoort volledig tot het vastgestelde historische register.

In de twintigste eeuw volgden de verschillende Muscat-geslachten de grote migratiestromen van het Middellandse Zee-jodendom. De dekolonisatie van Noord-Afrika (onafhankelijkheden van Tunesië in 1956, van Libië onder bijzondere omstandigheden, massale vertrek van de Joden van Tripoli na 1948 en in 1967) versnelde de vestiging van de Maghrébijnse families in Frankrijk — Parijs, Marseille, Lyon — en in Israël. Parallel hieraan bevinden zich Muscat van Italiaanse en eiland-origine in de gemeenschappen van het schiereiland en de Engelstalige diaspora.

De naam Muscat wordt tegenwoordig gedragen in Israël, Frankrijk, Italië, Malta en in de Engelstalige wereld, waar hij uiteenlopende religieuze werkelijkheden omvat. Deze hedendaagse verspreiding maakt het onderscheidingswerk dat hier wordt ondernomen des te noodzakelijker: dezelfde naam betekent niet dezelfde familie. De uitgever stelt als waarschijnlijk vast dat de huidige joodse Muscat zich aansluiten bij drie hoofdpolen — de Italo-insulaire, de Maghrébijnse en de geleerde Midden-Europese — zonder dat een unieke genealogie hen kan verenigen. De genealogische bases van het Middellandse Zee-jodendom en de bevolkingsregisters vormen voor de nakomelingen de voornaamste instrumenten voor een nauwkeurige reconstitutie, geslacht voor geslacht.

De naam Muscat is niet het embleem van een enkel huis, maar het kruispunt van meerdere mediterrane joodse verhalen. Geattesteerd in Italië door het repertorium van Schaerf [S. Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, Firenze, 1925], verwant aan de grote rabbijnse lignée van Moscato/Muscato uit Italië en Hongarije, aanwezig in de middeleeuwse Siciliaans-Maltese wereld en in de Magrebijnse gemeenschappen van Tunis en Tripoli, illustreert het hoe een patroniem, onder een stabiele spelling, verschillende oorsprong kan verzamelen — ambacht van wijnbouw, toponiemen, aromatische wortel.

Redactionele eerlijkheid gebiedt de registers te scheiden: de mondelinge traditie van Magrebijnse families, rijkwelk en waarschijnlijk, behoort tot de doorgegeven Mémoire ; de geleerde dynastie van Moscato/Muscato behoort tot de Histoire vastgesteld door drukwerk; de eilandoorsprong blijft een waarschijnlijke hypothese. Dit Grand Livre sluit het onderzoek niet af: het zet de palen ervan uit en nodigt nakomelingen uit om, archief in hand, de cartografie van een naam aan te vullen die in zich draagt de geur — muscus — van de mediterrane wegen.