Familie Morel

De achternaam Morel is in zijn vorm geen Hebreeuwse naam. Zijn karakter verwijst naar het Westroomse gebied — Frankrijk, Provence, Savoye, Piëmont —, waar Morel en Morell sinds de Middeleeuwen een donkere huid of donker haar aanduiden, afgeleid van het Laat-Latijnse maurellus, « bruin, Maurisch ». Deze etymologie, algemeen aanvaard voor de Romaanse onomastiek, nodigt uit tot een hypothese die wij hier voorzichtig formuleren: de Joodse familie met deze naam zou zich kunnen inschrijven in de grote beweging van Joden uit het occ-sprekende gebied en de Alpen naar Noord-Italië.

Deze beweging is allerminst denkbeeldig. De geschiedenis van Noord-Italiaans Jodendom is deels de geschiedenis van een immigratie. Zoals de grote historici van het schiereiland hebben aangetoond, werd de Joodse vestiging in Piëmont, Lombardije en naburige staten gevoed door opeenvolgende golven van ballingen die vluchtten voor de Franse en Provençaalse verwijzingen van de veertiende en vijftiende eeuw. Deze gemeenschappen van transalpijnse oorsprong behielden daar lange tijd namen, rituelen en gevoeligheden die verschillend waren van die van de Romeinse Joden of de Sefardim die later kwamen.

Wij moeten hier een grens stellen. Schaerf classificeert Morel onder de Joodse families van Italië, maar zijn catalogus registreert het gebruik van een naam, niet haar genealogie. Niets stelt ons in staat een ononderbroken afstamming tussen een Provençaalse voorouder en de Italiaanse dragers van de naam te stellen. De onomastiek biedt een waarschijnlijk spoor; het archief daarentegen bevestigt het niet. Het is juist deze eerlijkheid — weigeren door middel van verhaal in te vullen wat het document open laat — die in de Joodse onderzoekstraditie dienst doet als eerste deugd: die van de emet, de waarheid die het bekende onzeker voorkeur geeft boven de gefabriceerde zekerheid.

Om de Morel-dynastie te begrijpen, moet je eerst de wereld die haar draagt, begrijpen. De Joodse aanwezigheid in Italië is een van de oudste en meest continue in de westerse diaspora : zij gaat vooraf aan de vernietiging van de Tweede Tempel en zet zich, zonder volledige onderbreking, tot op heden voort. Met name Zuid-Italië herbergde in de Oudheid en de vroege Middeleeuwen bloeiende gemeenschappen, alvorens de uitwijzingen uit het koninkrijk Napels, op het keerpunt van de zestiende eeuw, deze oude Joodsheidsdispersie naar het centrum en het noorden van het schiereiland verspreidden.

Deze configuratie maakte van Italië een uniek kruispunt waar drie grote riten samenkwamen : het autochtone rito italiano, het Asjkenazisch rite van Germaanse en transalpijnse immigranten, en het Sefardisch rite van bannelinge van het Iberische schiereiland. Nergens anders in de diaspora kende men zulk een opeenstapeling van tradities op zo'n nauw terrein. Ten tijde van de Renaissance, zoals Robert Bonfil magistraal heeft aangetoond, participeerden de Joden van Italië ten volle in de omringende cultuur terwijl zij hun identiteit bewaarden, in een vruchtbare spanning tussen integratie en trouw.

Het is in deze smeltkroes dat de leidende deugd van de Italiaanse Joodsheidsverschijnt : de zorg voor de ander en de betrokkenheid bij het collectieve leven. De gemeenschappen op het schiereiland ontwikkelden instellingen van liefdadigheid — de ḥevrot, broederschappen ter hulp aan zieken, ter bruidsuitzetting voor arme meisjes, ter begraving van de doden — van opmerkelijke dichtheid. Een familie als de Morels kon, welke haar positie ook zij, niet buiten dit weefsel van verplichte solidariteit leven : behoren tot een kehillah in Italië betekende van rechtswege ingeschreven zijn in een keten van wederzijdse plichten. De tsedakah, de rechtsbarmhartigheid, was daar minder een individuele deugd dan een architectuur van de gemeenschap.

Indien men de hypothese van een transalpijnse oorsprong volgt, trekken twee landen de aandacht voor het situeren van een lignée genaamd Morel: Piëmont en Toscane.

Piëmont, de Italiaanse poort van de Alpen, ontving de Joden die uit Frankrijk en Provence waren verdreven en organiseerde hen onder het huis Savoye in een netwerk van kleine gemeenschappen — Turijn, Cuneo, Asti, Casale Monferrato, Alessandria, Chieri, Saluzzo. Lange tijd opgesloten in de getto's die in de zeventiende en achttiende eeuw waren ingesteld, waren deze Piëmontese Joden ook onder de eersten in Italië die emancipatie meemaakten. Het debat dat van 1781 tot 1848 Italië beroerde over de burgerlijke gelijkheid van Joden, bestudeerd door Gadi Luzzatto Voghera, vond in het Piëmontse Sardinië zijn vroegste politieke uitkomst.

Toscane bood daarentegen een ander gezicht: dat van Florence en Livorno. Florence, waarvan Roberto Salvadori de Joodse geschiedenis van de oorsprong tot heden heeft nagetekend, was een gemeenschap van handelaren, bankiers en gelerden, geïntegreerd in het leven van de stad der Medici's en vervolgens in dat van het verenigd Italië. Het is niet onbelangrijk dat het juist in Florence was dat Schaerf zijn catalogus in 1925 deed verschijnen: de stad was toen een intellectueel centrum van de Italiaanse judaïciteit, rond het uitgeverij « Israel ».

Wij kunnen de Morel niet met zekerheid in de ene of de andere van deze steden lokaliseren; de bronnen waarover wij beschikken staan dit niet toe. Maar de omgeving die deze landen schetsen — gemeenschappen van geringe omvang, sterk gestructureerd, open voor handel en studie — is zeer waarschijnlijk de hunne. En in deze omgeving blinkt een waarde op bijzondere wijze: de kennis. De kleine Piëmontse en Toscaanse gemeenschappen onderhielden, naar verhouding van hun middelen, talmudische scholen, meesters en bibliotheken; de studie van de Wet was daar het cement van een minderheidsidentiteit vastbesloten om voort te bestaan.

De negentiende eeuw transformeerde radicaal de positie van de Joden in Italië, en dus de horizon van een familie als de Morel. De nationale eenwording, voltooid in 1861 en vervolgens in 1870, bevestigde de burgerlijke en politieke gelijkheid van de Joden over het gehele grondgebied. Nergens anders in Europa was de integratie zo volledig noch zo snel: Italiaanse Joden kregen toegang tot het leger, de universiteit, de magistratuur, het Parlement, tot de hoogste ambten van de Staat.

Deze toetreding tot de natie werd door de meerderheid ondervonden als de vervulling van een lang gekoesterde hoop en niet als een verloochening. De Joden van Italië beschouwden zichzelf als Italianen van mosaïsch geloof, vurige patriotten, vaak in de eerste rijen van het Risorgimento. Het debat over emancipatie, waarvan Luzzatto Voghera heeft aangetoond dat het al aan het einde van de achttiende eeuw rijpte, bereidde deze versmelting voor. Dit is waar zich, voor elke Italiaanse joodse lignée van deze periode, de deugd van de betrokkenheid bij het collectieve leven manifesteert op haar helderste punt: de dienst aan de stad en de dienst aan de gemeenschap stonden niet langer tegenover elkaar, zij verschilden niet langer.

De prijs van dit succes was echter een nieuwe blootstelling. Door zich zo diep te integreren, knoopten de Joden van Italië — de Morel onder hen — hun lot vast aan dat van de gehele natie. Dit vertrouwen, deze voorbehoudloze trouw jegens een Staat die hen scheen volwaardig te hebben aanvaard, zou de verraad die zou komen nog tragischer maken. De collectieve herinnering van Israël kent deze bittere les al lang: de gastvrijheid van naties is nooit een blijvende zaak. Maar zelden werd zij geleerd in een contrast zo gewelddadig als in Italië.

In 1938 promulgeerde het fascistische regime de rassenbepalingen. In enkele weken werden Italiaanse burgers die zich al eeuwen thuis voelden geregistreerd, geindexeerd, uitgesloten van scholen, ambtenaren, beroepen, beroofd van hun rechten. Fabio Isman verzamelde de documenten van deze vervolgingen, tonend het koude administratieve mechanisme waardoor een staat namen in doelwitten transformeerde. Marie-Anne Matard-Bonucci en Enzo Collotti analyseerden de genese en logica van deze wetten, weerleggende het idee van een zuiver uit Duitsland geïmporteerd antisemitisme en tonend de eigenzinnig Italiaanse wortels van de beslissing.

Michele Sarfatti, in zijn studie die klassiek is geworden, traceerde de overgang van de Joden van Italië van identiteit naar vervolging, van gewoon burgerlijk leven naar geprogrammeerde uitsluiting. En Mario Avagliano en Marco Palmieri gaven het woord aan de slachtoffers zelf, via hun dagboeken en brieven van 1938 tot 1945, waarin men het ongeloof hoort, vervolgens de schrik, van gezinnen die niet begrepen hoe hun vaderland hun vijand had kunnen worden.

Dit is het moment waarop de naam, tot dan toe een eenvoudig teken van toebehorendheid, een veroordeling werd. Een familienaam als Morel, drie jaar eerder ingeschreven in de geleerde catalogus van Schaerf — werk van herinnering en trots — kon nu in een geheel ander register figureren: dat van de proscipitielijsten. De onomastische census, ondernomen door een Joodse geleerde als een daad van zelfkennis, vond zijn sinistere weerspiegeling in de statuscensus bedoeld als instrument van uitsluiting. In deze beproeving hield de deugd die de traditie kiddoush ha-Shem noemt — de heiligverklaring van de Naam door onder dwang behouden trouw — op een abstractie te zijn en werd de substantie van de dagen zelf.

Na de Duitse bezetting van september 1943 sloeg de vervolging om in uitroeiing. De Joden van Italië werden gearresteerd, geconcentreerd en naar Auschwitz en andere kampen gedeporteerd. Het monumentale werk van Liliana Picciotto, Il libro della memoria, heeft naam voor naam de lijst van uit Italië tussen 1943 en 1945 gedeporteerde Joden vastgesteld. Dit boek — waarvan de titel zelf, « het boek van de herinnering », de roeping aanduidt — vervult een plicht die in het hart van de Joodse traditie ligt: zakhor, « gedenk ».

Wij beschikken niet, in de bronnen die voor dit Grote Boek zijn geraadpleegd, over een precieze registratie die het lot van dragers van de naam Morel in deze jaren bevestigt. Het zou even oneerlijk zijn te beweren dat zij allen werden getroffen als voor te stellen dat zij allen werden gespaard. Wat wij weten is ruimer en waarachtiger: geen enkele Joodse familie in Italië doorliep deze jaren zonder in zijn vlees of in zijn omgeving door vervolging en angst te worden getekend. Waar de naamgevende archieven ontbreken, zou alleen toevlucht tot het Libro della memoria het mogelijk maken om geval per geval vast te stellen wat het onderhavige werk niet zou kunnen veronderstellen.

Deze documentaire stilte is geen leegte, maar een deel van het verhaal. Het zegt iets over de kwetsbaarheid van bescheiden lignages, diegenen die noch een groot rabbijn, noch een illustere bankier, noch een huishoudelijk dagboek hebben nagelaten, en wier bestaan aan één regel in een catalogus hangt. De naam Morel eren is ook deze anonieme menigte eren wier herinnering door de collectieve herinnering van Israël is bewaard. De deugd hier ligt niet in de glans van een noodlot, maar in de duistere volharding van een aanwezigheid: daar zijn geweest, in Italië, Joods onder de Joden, door de eeuwen heen, ondanks alles.

Wat valt er af te leiden, aan het einde van deze expeditie, van een lignage waarvan de geschiedenis zich in de eerste plaats in een naam afspeelt? De familie Morel is ons bereikt via de dunste en tegelijkertijd meest waardige weg: die van de geleerde catalogus van Samuele Schaerf, die in 1925 in Florence een inventaris opmaakte van de familienamen van de joden van Italië, zoals men het inventaris van een erfgoed opmaakt. Dit gebaar van zelfkennis, voltooid aan de vooravond van de zwartste jaren, is op zich al een daad van vertrouwen in de duur.

Van alles wat de joods traditie aan waarden heeft gedragen — rechtvaardigheid, liefdadigheid, kennis, vroomheid, dienst aan de gemeenschap — is het misschien de trouw aan de herinnering, de zakhor, dat de Morel-lignage boven alles het best heeft uitgedrukt, niet door een prestatie die men eraan toeschrijft, maar door de manier waarop het in onze bronnen bestaat: een naam gered uit de vergetelheid, bewaard door de geleerdheid van een man, vervolgens bedreigd door de brutaliteit van een staat, en tenslotte aan de herinnering teruggegeven. Daarin omarmde het lot van de Morels dat van Israël in zijn geheel, dit volk dat van de herinnering een gebod en van de overdracht een vorm van overleven heeft gemaakt.

Voor de toekomst blijft het nodig dit naam te confronteren met de gemeentelijke registers van Piëmont en Toscane, met de burgerlijke registers van het geëmancipeerde Italië, en met het Libro della memoria van Liliana Picciotto, opdat het giswerk, waar mogelijk, plaats maakt voor zekerheid. Dit Grote Boek is geen sluiting: het is een deur die openstaat, in de hoop dat andere archieven op een dag de familie Morel het gezicht zullen geven dat wij voorlopig slechts kunnen vermoeden.