Familie Mondovì

Mondovì werd in de twaalfde eeuw gesticht op een heuvel die uitkijkt over de vallei van de Ellero en ontwikkelde zich snel tot een van de meest dynamische handelssteden van Zuid-Piëmont, voorzien vanaf 1560 van een kortstondig universiteit. In deze stedelijke, commerciële en geletterde context vestigde zich een joodse aanwezigheid. Net als voor de meeste gemeenschappen in Piëmont gaat deze aanwezigheid grotendeels terug op immigratiegolven van Joden afkomstig uit Frankrijk — na de verbanningen uit het koninkrijk Frankrijk in de veertiende en vijftiende eeuw — en uit de Asjkenazische en Provençaalse sfeer, eerder dan op een Sefardische bevolking.

Volgens de onomastische logica die Schaerf beschrijft, ontstaat de familienaam wanneer een joodse familie afkomstig uit Mondovì zich elders vestigt: het is de ontvangende gemeenschap die haar, om haar te onderscheiden, aanduidt met haar herkomstplaats [Schaerf, 1925]. Aldus wordt de naam Mondovì, strikt genomen, meer getuigd buiten Mondovì zelf — met name in Turijn — dan in de gelijknamige stad. Deze paradox is die van alle toponymische familienamen: zij markeren het vertrek evenzeer als de oorsprong.

De vestiging van Joden in de Piëmontese steden rustte op condotte, contracten onderhandeld met de stedelijke of hertogelijke autoriteiten, die de uitoefening van lommerde en handel tegen betaling van retributies toestonden. Deze economische integratie, door oudere historiografieën vaak gereduceerd tot alleen woeker, omvatte in werkelijkheid een creditfunctie die onmisbaar was voor de stedelijke economie, en ging vergezeld van een gestructureerd gemeenschapsleven. Robert Bonfil heeft aangetoond hoezeer het joodse leven van de Italiaanse Renaissance, verre van zijnde een simpele tolerantie, een ruimte was van intense intellectuele en religieuze schepping, waar joodse bankiers tevens mecenassen, manuscriptenverzamelaars en steunpilaren van studie waren [Bonfil, 1994]. De familie Mondovì draagt als Piëmontese lignée waarschijnlijk bij aan dit weefsel waar economische activiteit de roeping tot studie voedde, eerder dan haar tegensprak — een van de meest constante uitingen van het jodendom, dat het altijd verstond om van het levensonderhoud de grondslag van een geestelijke verheffing te maken.

De geschiedenis van de Joden van Mondovì is onlosmakelijk verbonden met die van het Piëmontees jodendom in zijn geheel, een gemeenschap met een eigen taal en ritueel — het zogenaamde APaM-ritueel, acroniem van Asti, Fossano en Moncalvo, afwijkend van het Asjkenazische en het Italiaanse ritueel. Deze liturgische eigenaardigheid getuigt van creatieve gemeenschapskracht: uit hun franco-provençaalse en Duitse oorsprong smeedden de Joden van Piëmont een hybride gebedstraditie, aangepast aan hun nieuwe land, met behoud van teksten en melodieën die de liturgische wetenschap beschouwt als een waardevol getuigenis van de verdwenen Joodse rituelen van middeleeuws Frankrijk.

De toestand van Joden in Piëmont oscilleerde tussen onderhandelde tolerantie en kwetsbaarheid. De hertogen van Savoye brachten regelgeving uit die bescherming en beperkingen afwisselden: draagplicht van onderscheidingstekens, beperking van beroepen, periodieke verboden. Deze ambivalentie bereikt haar hoogtepunt in de achttiende eeuw met de late instelling van getto's. Toch ontwikkelden gemeenschappen door deze beperkingen heen een intense interne solidariteitsstructuur, georganiseerd door weldadigheidsgildes (ḥevrot) die zich bezighielden met de uitzet van arme meisjes, ziekenzorg, begeleiding van stervenden en begraving. Deze georganiseerde liefdadigheid — tsedaka als instituut — vormt een van de kardinale deugden die de Joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen: zorg voor de ander als plicht van gerechtigheid, niet als louter aalmoeze.

De gehechtheid aan de Wet (halakha) structureerde dit collectieve leven. De Piëmontese gemeenschapsleiders, vaak in correspondentie met grote Italiaanse rechtsgeleerden, zorgden ervoor dat strikte naleving en de noodzaken van een handelbestaan onderworpen aan christelijke kalenders met elkaar in evenwicht waren. Deze dagelijkse casuïstiek — hoe de Sabbat respecteren wanneer men een winkel runt, hoe lenen zonder inbreuk op het verbod van ribbit tussen Joden — onthult een praktische intelligentie van de Wet, waar trouw aan het gebod zich verbindt met bescheidenheid tegenover de complexiteit van de werkelijkheid.

In de 18de eeuw stelden de Staten van Savoie getto's in in hun belangrijkste joodse steden. Mondovì ontsnapte niet aan deze beweging: de Joden werden verplicht in een gereserveerde wijk te wonen, die 's nachts gesloten was, met vaak onhygiënische en overbevolkte levensomstandigheden. Deze isolatie, gelijktijdig met die van Turijn, Asti of Cuneo, liet diepe sporen na in het geheugen van de Piëmontese gemeenschappen. Het getto was echter, paradoxaal genoeg, een smeltpot: door de joodse bevolking te concentreren, intensiveerde het het synagogaal leven, de studie en de overdracht.

De verschuiving vond plaats met de Franse Revolutie en de napoleontische bezetting, die de getto's afschaften en de burgerlijke gelijkheid proclameerden. Na de terugtrekking van 1815 en de gedeeltelijke herstel van de oude beperkingen, werd emancipatie definitief bereikt in 1848: de Lettere Patenti van koning Charles-Albert van Sardinië verleenden aan de Joden van het koninkrijk volledige burgerrechten. Dit grondleggende moment opende voor Piëmontese families — en naar alle waarschijnlijkheid voor die van Mondovì — de toegang tot vrije beroepen, universiteit, leger en politiek leven in het zich vormende Italië.

De toetreding tot de stad werd door het Piëmontese judaïsme ervaren als een kans om deel te nemen aan het collectieve leven van de natie. Veel Piëmontese Joden namen deel aan het Risorgimento, de Italiaanse eenwording, zien daarin de vervulling van een ideaal van rechtvaardigheid en vrijheid dat aansloot bij profetische waarden. Deze patriottische betrokkenheid — dienst doen aan de stad die eindelijk zijn joodse zonen erkende als vollwaardige burgers — illustreert een deugd die de traditie van Israël noemt het zorg dragen voor het algemeen belang van de stad waar men woont, volgens het oude gebod van Jeremia om « de vrede van de stad na te streven ». De naam Mondovì, voortaan gedragen door artsen, juristen, handelaren en leraren, hield op een teken van verbanning te zijn en werd een naam onder de namen van het Italiaanse burgerschap.

Zoals elke Italiaanse mobiele familienaam bleef de naam Mondovì niet beperkt tot Piëmont. De grote kruispunten van het Italiaanse judaïsme — en vooral Livorno, de vrije haven waar de Nazione ebrea vanaf 1591 floreerde — trokken families uit de hele schiereiland en mengden namen uit het Noorden met die uit het Middellandse-Zeegebied. Lionel Lévy heeft deze « Portugese joodse natie » van Livorno beschreven als een wereld die opengesteld was op Amsterdam, Tunis en het Levant, waar kooplieden, drukkers en geleerden elkaar ontmoetten [Lévy, 1999] [Lévy, 1996]. Het is aannemelijk, hoewel niet met zekerheid gedocumenteerd voor deze specifieke lignée, dat dragers van de naam Mondovì deelnamen aan deze Middellandse-Zeestromen, stellende de naam van een Piëmontese stad naar het zuiden.

Deze hypothese steunt op een algemeen vastgesteld feit: de extreme mobiliteit van Italiaanse joodse families in de vroegmoderne periode, waarvan de toponymische achternamen zich langs handelswegen verspreidden. Waar directe documentatie ontbreekt, gebiedt eerlijkheid om van mogelijkheid en niet van zekerheid te spreken. Wat daarentegen verzekerd blijft, is de deugd die aan deze verplaatsingen voorafging: de ontvangst van de vreemdeling en wederzijdse hulp tussen verspreide gemeenschappen. De joodse naties van de Middellandse Zee beoefenden gastvrijheid tegenover de medegezinde die voorbijkwam, de losbrenging van gevangenen (pidyon shevuyim) en hulp aan ballingen — gebaren waardoor joodse solidariteit politieke grenzen overschreed en elke gemeenschap tot een schakel van hetzelfde lichaam maakte.

Dit hoofdstuk behoort uitdrukkelijk tot redactionele gissing: het plaatst de lignée in een aannemelijk perspectief zonder haar verzonnen avonturen toe te dichten. Terughoudendheid is hier een vorm van respect verschuldigd aan de waarheid — een deugd van bescheidenheid van de historicus tegenover de stiltes van het archief.

Het Italiaanse jodendom was, bovenal, een beschaving van het boek en het handschrift. Lange vóór de boekdrukkunst, en nog lang daarna, kopieerden, verluchtten en bewaarden de gemeenschappen op het schiereiland Hebreeuwse handschriften van opmerkelijke schoonheid. Giulia Tamani heeft deze manoscritti ebraici decorati in Italia bestudeerd, getuigen van een joods boekkunst waarin versiering diende aan de veneratie van de heilige tekst [Tamani, 2010]. Piëmont, kruispunt van Frans-Duitse en Italiaanse tradities, nam deel aan deze handschriftcultuur.

Hoewel geen specifiek werk aan een naamkundig geïdentificeerd familielid van de familie Mondovì kan worden toegeschreven, verbindt de positie van deze lignée in de Piëmontese joods wereld haar aan dit universum van studie en kopiëring. Colette Sirat heeft eraan herinnerd hoezeer de Joodse filosofie en kennis uit de Middeleeuwen tot ons zijn gekomen door de geduldig arbeid van kopiisten en handschriftbezitters, wier marginale aantekeningen en colofons een onvervangbaar archief vormen [Sirat, 1983]. Elk bewaard handschrift, elk boek van generatie op generatie doorgegeven, belichaamt deze voorname deugd van het jodendom: studie als daad van trouw, de limmud Torah als het opperstelaste vorm van goddelijk dienstbetoon.

Het Joodse denken van Italië, gedragen door figuren die Maurice-Ruben Hayoun in de lange geschiedenis van de Joodse filosofie plaatst [Hayoun, 2023], wist de talmudische strengheid en de openheid voor de omringende cultuur in evenwicht te houden. Léon Askénazi en Armand Abécassis, denkers van de traditie in de twintigste eeuw, hebben de nadruk gelegd op dit eigenaardig genie van het jodendom: voortdurend de Wet in nieuw perspectief denken, transmissie niet als herhaling maar als schepping maken [Askénazi, 1999] [Abécassis, 1987]. Dat de familie Mondovì, zoals vele Piëmontese families, depositaris van boeken en verspreider van teksten is geweest, is zeer waarschijnlijk: in dit bescheiden en volhardende gebaar — bewaren, kopiëren, onderwijzen — staat het voortbestaan van een volk op het spel.

De geschiedenis van de Italiaanse Joden in de twintigste eeuw verschoof met de fascistische raswetten van 1938, die de Joden hun burgerrechten ontnamen, hen uitsloten van scholen, universiteiten en beroepen. Piëmont, land van emancipatie negentig jaar eerder, werd opnieuw land van vervolging. Na de Duitse bezetting in september 1943 werden de Joden uit Noord-Italië achtervolgd, gearresteerd en gedeporteerd naar de vernietigingskampen. De kleine Piëmontese gemeenten, onder andere die in de regio Mondovì en Cuneo, werden gedecimeerd.

Het geheugenwerk uitgevoerd door historici en onderwijzers zoals Dominique Natanson, die zich inzette voor de overdracht van de Shoah aan jonge generaties, herinnert aan de eis om de slachtoffers te noemen en hun spoor te bewaren [Natanson, 1997]. Niet vergeten is, voor het jodendom, een gebod — zakhor, « herdenk jezelf » — dat Yerushalmi in het centrum van het joods bewustzijn heeft geplaatst [Yerushalmi, 1984]. Waar dragers van de naam Mondovì door vervolging getroffen konden worden, is de plicht van het encyclopedische werk om de naam levend te houden, tegen het onderneming van uitwissing.

Piëmont was ook een land van redding. Rechtvaardigen, verzetsnetwerken en plattelandsgemeenten verstopten Joden en smokkelden hen naar Zwitserland. Deze solidariteit, joods en niet-joods, getuigt ervan dat zelfs in de donkerste nacht de deugd van goedheid — ḥessed — niet werd gedoofd. Na de oorlog herbouwden de overlevenden een gereduceerd gemeenschapsleven, en de herinnering aan de Piëmontese lignages werd verzameld door de archieven, begraafplaatsen en onomastische repertoria waarvan het werk van Schaerf blijft het matrix.

Van de heuvel van Mondovì tot de registers van het Italiaanse burgerschap, van de getto van de achttiende eeuw tot de schaduwen van de twintigste, traceert de naam Mondovì de voortgang van een Italiaans-Joodse familie onder de gemeenschappen van Piëmont. De directe bronnen over deze bijzondere lignée blijven schaars — het wezenlijke berust op de vermelding van Schaerf en op het historische kader van het Piëmontese jodendom [Schaerf, 1925] — en de eerlijkheid heeft geboden, doorheen dit werk, onderscheid te maken tussen het vastgestelde, het waarschijnlijke en het gissende.

Zou men tussen alles één deugd moeten noemen die deze lignée het best heeft uitgedrukt, het zou de trouw van doorgave zijn: dit vermogen, eigen aan het Piëmontese jodendom waaruit de Mondovì voortkomen, om een bijzonder ritueel (het APaM), een taal, boeken en een naam levend te houden, door de opsluiting van de getto, de beproeving van de emancipatie en de ramp van de Shoah heen. Deze trouw werd aangevuld met een diep medelijden met de ander — de georganiseerde liefdadigheid van broederschappen, de ontvangst van de vreemdeling, de solidariteit tussen verspreide gemeenschappen — en een gehechtheid aan het stadsleven, van de Risorgimento tot het bevochten burgerschap.

Daarin is het lot van de Mondovì niet alleen het hunne: het neemt deel aan de collectieve herinnering van Israël, dat volk dat, zoals Yerushalmi schrijft, van herinnering een heilige plicht maakte [Yerushalmi, 1984]. De naam van een stad dragen, is de herinnering aan een plaats dragen; deze naam doorgeven, is het vergeten weigeren. Het Grote Boek van de Mondovì is, naar zijn maatstaven, een daad van zakhor.