Familie Mondolfi

De belangrijkste eigenaardigheid van Italiaanse joodse patroniemen berust op hun ouderdom en hun vormingswijze. In tegenstelling tot veel Asjkenazische gemeenschappen in Midden- en Oost-Europa, die pas aan de grens van de achttiende en negentiende eeuw gedwongen werden vaste familienamen aan te nemen onder invloed van administratieve decreten, droegen Joden in Italië al veel eerder erfelijke familienamen, al vanaf de late Middeleeuwen en de Renaissance [Encyclopaedia Judaica, art. « Names (Personal) » ; Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925].

Onder de grote categorieën die Schaerf heeft opgesteld, behoort een van de meest uitgebreide tot die van toponymische namen, afgeleid van de plaats van herkomst van een familie voordat zij zich in een bepaalde gemeenschap vestigde. Wanneer een joodse familie een stad verliet om zich elders te vestigen, werd zij vaak aangeduid naar haar plaats van afkomst : men werd da Pisa, da Fano, da Rieti, Modena, Recanati, Ascoli, Volterra, Montefiore — zoveel patroniemen die vandaag de dag nog altijd worden gedragen [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925]. De naam werd aldus een gefossiliseerd geografisch geheugen, getuigend van een interne mobiliteit die kenmerkend is voor de Italiaanse diaspora.

In dit systeem kan Mondolfi worden gelezen als een afgeleide van de plaatsnaam Mondolfo, een dorp in de Marken gelegen in de provincie Pesaro en Urbino, ongeveer vijfendertig kilometer noordwestelijk van Ancona en vijfentwintig kilometer zuidoostelijk van Pesaro, in de onmiddellijke nabijheid van Senigallia [Wikipedia, art. « Mondolfo »]. De uitgang in -i, frequent in het Italiaans om familiale toebehorendheid aan te duiden (« die van de familie van »), onderscheidt de patronimische vorm Mondolfi van de rechtstreeks toponymische vorm Mondolfo ; beide varianten bestaan naast elkaar in het Italiaans-joodse namenbestand en verwijzen waarschijnlijk naar een gemeenschappelijke oorsprong [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925]. Deze formele verwantschap vormt de meest solide grondslag voor het identificeren van de veronderstelde geografische bakermat van de lignée.

Men dient even stil te staan bij wat het betekent voor een Italiaanse joodse familie om op deze wijze de herinnering aan een plaats in haar naam te behouden. De toponymische patroniem is niet slechts een eenvoudige administratieve conventie : hij drukt een vorm van piëteit van de herinnering uit — het verlangen de plaats waar men vandaan komt niet te vergeten, zelfs wanneer dwang of noodzaak verplaatsing heeft veroorzaakt. In de joodse traditie is deze relatie tot collectief geheugen — zakhor, « gedenk » — een grondstellende gebod. De naam Mondolfi, van generatie op generatie gedragen langs de eeuwen aan de Adriatische zee, is een manier om aan dit gebod gehoor te geven zonder dat enig geschrift dit ooit voorgeschreven zou hebben.

De toponiemen Mondolfo verwijst naar dit kleine stadje in de Marken, waarvan de geografische ligging beter dan welke kaart ook het lot van haar voormalige joodse inwoners verduidelijkt. Op honderdvierenveertig meter hoogte gelegen op de heuvels die boven de Adriatische kust uitsteken, beheerst het dorp een uitzicht over een kustlijn die van de Middeleeuwen tot de Renaissance een van de grote aders van de mediterrane handel was. De regio Marken, en vooral haar kustgebied tussen Senigallia en Ancona, herbergde oude en belangrijke joodse gemeenschappen [Encyclopaedia Judaica, art. « Ancona » ; art. « Marches »].

Ancona, grote haven aan de Adriatische Zee, speelde een centrale rol. De pauselijkheid bevorderde daar in de 16de eeuw de vestiging van joodse handelaren — met name Portugese conversos en Levantijnen — om de maritieme handel met het Ottomaanse Rijk aan te zwengelen. Deze keuze was niet willekeurig: de pauselijke autoriteiten erkenden dat joodse ondernemers, via hun transcontinentale familiale netwerken, hun beheersing van talen en mediterrane handelsgebruiken, een onvervangbare economische troef vertegenwoordigden. Hier hebben we een economische handeling die de joodse traditie niet uit zucht naar geïsoleerde winst heeft uitgevoerd, maar omdat handel in de christelijke samenlevingen van die tijd een van de enige ruimtes was waar joden volgens de wet volledig konden bestaan. Hun handelsbetrokkenheid was dus een vindingrijke reactie op de beperking, en vaak ook een dienst aan de steden die hen opnamen.

Dit openheidsbeleid beleefde een tragische wending in 1555–1556, toen paus Paulus IV de gegeven garanties terugdraaide en verschillende marranen van Ancona ter dood veroordeelde — bekeerden tot het christendom die verdacht werden van het in het geheim blijven beoefenen van het jodendom. Dit gebeurtenis markeerde duurzaam het Italiaanse en mediterrane joodse geheugen en kristalliseerde een opmerkelijke diasporische solidariteit: de joodse gemeente van Constantinopel, op initiatief van Doña Gracia Nasi, organiseerde een commerciële boycot van de haven van Ancona als vergelding, een zeldzaam gebaar van collectieve gerechtigheid uitgeoefend vanuit de diaspora [Encyclopaedia Judaica, art. « Ancona » ; Roth, The History of the Jews of Italy, 1946]. Deze boycot slaagde slechts gedeeltelijk, maar zegt iets blijvends over de houding van joden ten opzichte van gerechtigheid: dit is niet slechts een persoonlijke aangelegenheid, het betreft de gehele gemeenschap, hoe verspreid ook over de vier hoeken van de Middellandse Zee.

In dit netwerk van kleine Marchese plaatsen kenden kleine dorpen als Mondolfo, Senigallia, Fano, Pesaro, Urbino en Recanati op verschillende momenten meer of minder duurzame joodse aanwezigheid, vaak verbonden aan de activiteit van pandleningverstrekking die door gemeentelijke condotte werd toegestaan — contracten onderhandeld tussen de joodse gemeenschap en lokale autoriteiten, waarin de rechten en plichten van joden waren vastgelegd in ruil voor de kredietdiensten die zij aan de bevolking verleenden [Encyclopaedia Judaica, art. « Marches » ; Roth, The History of the Jews of Italy, 1946]. Het is dus historisch aannemelijk — hoewel hier geen archiefstuk wordt voorgelegd — dat een joodse familie in Mondolfo of in de onmiddellijke omgeving heeft gewoond, er haar naam aan heeft ontleend, en zich vervolgens naar een belangrijker centrum heeft begeven waar de familienaam Mondolfi/Mondolfo zich zou hebben gevestigd [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925 ; Roth, The History of the Jews of Italy, 1946]. Deze reconstructie is waarschijnlijk: zij steunt op de naamkundige logica en op de regionale context, niet op een geïdentificeerde naamgeving.

Het begrippen van de stam Mondolfi vereist inzicht in het juridische kader dat op de Joden der Marken en meer in het algemeen op de gebieden onder Romeins gezag drukte. De bul Cum nimis absurdum van Paulus IV (1555) stelde het ghettoregime in en een geheel van strenge beperkingen: verplichting tot wonen in gesloten wijken, het dragen van een onderscheidingsteken, verbod op onroerend goed, beperking van toegestane beroepen tot een beperkt scala — geldlening, tweedehandshandel, kleinhandel [Encyclopaedia Judaica, art. « Popes » ; Roth, The History of the Jews of Italy, 1946].

In dit drukkende kader verdient het systeem van de condotte bijzondere aandacht. Reeds voordat de ghettos bestonden, hadden gemeenten der Marken contracten gesloten met Joodse families voor het uitoefenen van pandlening in ruil voor bescherming en toegestane vestiging. Deze contracten werden periodiek onderhandeld, en hun verlenging hing deels af van de reputatie van de contracterende familie: haar betrouwbaarheid, discretie, eerlijkheid in transacties. De Joodse traditie, diep bezorgd om rechtmatigheid in zaken — de Torah verbiedt uitdrukkelijk valse gewichten en maten, woekerrente tussen Joden, bedrieglijke praktijken —, vond in deze externe beperkingen een paradoxale gelegenheid om een commerciële ethiek te bevestigen die de gaststad niet altijd even streng van zichzelf zou hebben kunnen verlangen.

Deze maatregelen werden herhaald en verscharpt door opeenvolgende pausen, en bereikten hun hoogtepunt onder Pius V en in latere fasen, met periodieke vervalsingen die de Joden der kleine plaatsen concentreerden in een beperkt aantal toegestane steden — voornamelijk Rome, Ancona en Avignon in de Comtat. Deze golven van gedwongen hergroepering verklaren een essentieel deel van de interne mobiliteit waarvan juist de toponymische achternamen getuigen: een naam als Mondolfi bevriest de herinnering aan een oorsprong die administratieve dwang soms ouder heeft gemaakt dan de werkelijke bewoning [Roth, The History of the Jews of Italy, 1946 ; Encyclopaedia Judaica, art. « Italy »].

Dit heeft tot gevolg een algemeen kenmerk van het Italiaans judaïsme: een kleine bevolking, maar met een opvallende culturele en liturgische continuïteit, gehecht aan een eigen ritus — de Italki of ritus italiano — onderscheiden van de Sefardische en Askenazische ritus, en bewarend van gebruiken onder de meest archaïsche van de westerse diaspora [Encyclopaedia Judaica, art. « Italy » ; art. « Liturgy »]. In de gemeenten der Marken was deze ritus van generatie op generatie mondeling en via manuscripten overgedragen, oorlogen, vervalsingen en ghettos met een taaiheid doorstaan die iets essentieel zegt over de vroomheid van deze gemeenten: niet de uitsluitende vroomheid, maar de discrete trouw aan een gebedsvorm die volgens traditie terugging tot de eerste Joden van Rome. Hoewel het waarschijnlijk is dat de Mondolfi deelnamen aan dit liturgische leven dat gemeenschappelijk was voor de Joden der Marken — geen bijzondere tekst stelt dit voor hen namentlijk vast —, maakt hun toebehoren tot deze culturele kring hen de veronderstelde erfgenamen van deze continuïteit van het geloof.

Onder de grote deugden die het mediterrane jodendom over eeuwen heeft ontwikkeld, verdient de verhouding tot de vreemdeling bijzondere aandacht in het geval van de gemeenschappen van de Marken. Ancona, dat de rol van handelsschakelpunt tussen het christelijke Europa en het Osmaanse Rijk vervulde, was een uniek laboratorium van deze openheid.

De joodse gemeenschappen van Ancona waren samengesteld: er waren Italkim van oude stam — de autochtone Italiaanse joden, waarvan de Mondolfi waarschijnlijk deel uitmaakten —, maar ook Iberische ballingen die na de verwijdering uit Spanje in 1492 en Portugal in 1497 waren gearriveerd, en Levantianen uit het Osmaanse Rijk, Grieken, Turken of Syro-Palestijnen [Encyclopaedia Judaica, art. « Ancona »]. Deze gemeenschappen leefden niet altijd in harmonie — juridische en rituele spanningen bestonden —, maar zij coëxisteerden, handelden samen, en gaven hun kinderen vaak echtgenoten afkomstig uit de andere component.

Deze voortdurende vermenging met de vreemdeling was niet alleen een economische noodzaak: het was ook een school van tolerantie in de volle zin van het woord. Joodse tolerantie jegens de vreemdeling is niet passief; zij is voorgeschreven. De Tora herhaalt in zesendertig afzonderlijke passages (volgens de talmudische traditie) de verplichting om de vreemdeling niet te onderdrukken, want gij zijt vreemdelingen geweest in Egypte. In de gemeenschappen van de Marken vond deze gebod een concrete weerklank: de Iberische converso op de vlucht ontvangen, de Levantaan die niet dezelfde Hebreeuwse spreekt, hem een plaats geven in de synagoge en in de zaken, dat was het beoefenen van hakhnasat orhim — gastvrijheid — en ahavat ha-ger — liefde voor de vreemdeling — buiten enig hagiografisch pathos. Het feit staat vast: de archieven van Ancona getuigen van deze mengsels, van deze allianties tussen geslachten van verschillende herkomst, en niets staat toe uit te sluiten dat de familie Mondolfi aan deze smeltkroes deelnam.

De doorslaggevende wending kwam met de revolutionaire en napoleontische periode, die eerst de poorten van de getto's opende en na de Restauratie ze tijdelijk weer sloot. De Italiaanse eenmaking (1861) en de uitbreiding van het Statut Albertino bezegelden de burgerlijke en politieke gelijkheid van Italiaanse Joden, onder de eersten in Europa die volledige en duurzame emancipatie kenden [Encyclopaedia Judaica, art. « Italy » ; Roth, The History of the Jews of Italy, 1946].

De Joodse families uit de Marches en van de Adriatische kust participeerden in deze brede integratiebeweging: zij investeerden in de vrije beroepen, universiteit, administratie, leger en politiek van het jonge koninkrijk. In deze context wordt de trajectorie van de verwante vorm Mondolfo duidelijk: Rodolfo Mondolfo (1877–1976), geboren in Senigallia zelf — de stad die direct grenst aan het grondgebied van Mondolfo — was een van de grote Italiaanse historici van antieke filosofie en een denker van het eerste plan [Wikipedia, art. « Rodolfo Mondolfo »]. Hij studeerde in Florence en Siena, doceerde vanaf 1910 aan de universiteit van Turijn, daarna in Bologna en Padua, waardoor hij de hoogste academische instellingen van het verenigde Italië doorliep [Wikipedia, art. « Rodolfo Mondolfo »].

Zijn denken combineerde een rigoureuze filologie van de antieke Griekse wereld — hij was een van de beste commentatoren van Heraclitus en het presocratische denken — en een bezinning op humanistisch socialisme geïnspireerd door Marx en Mazzini. Dit was geen tegenspraak, maar een synthese die iets dieps zegt over de verhouding van post-emancipatoire Italiaanse Joodse intellectuelen tot gerechtigheid: betrokken bij een denken dat de maatschappij van zijn grondvesten af wil hervormen, belegden zij de politieke filosofie zoals men een missie beleggt, niet zoals men naar een carrière zoekt.

Met zekerheid kan niet worden gesteld dat Rodolfo Mondolfo tot dezelfde genealogische tak behoorde als de Mondolfi — de twee spellingvarianten duiden misschien op twee verschillende takken uit dezelfde plaats, of kunnen ook grafische onregelmatigheden van één enkel geslacht vertegenwoordigen. Maar de absolute geografische nabijheid — Senigallia grenst direct aan het dorp Mondolfo — en de onomastische samenhang maken de hypothese van een diepe verwantschap minstens even waarschijnlijk als hun volledige scheiding. In elk geval vertegenwoordigt Rodolfo Mondolfo wat de regio Marches in de tijd van de emancipatie het beste aan universeel menselijk denken voortbracht: een Joodse filosoof die zijn judaïsme niet als last draagt maar als intellectuele en ethische bron.

Onderwijs en studie vormen, zoals de traditie die door de oudste bronnen van het judaïsme wordt overgebracht benadrukt, twee van de meest fundamentele waarden die Israël door de eeuwen en continenten heen heeft gedragen [zakhor-online.com, art. « Le yiddish, histoire d'une langue errante »]. In middeleeuwse en moderne samenlevingen waar analfabetisme de regel was, cultiveerden Joden lezen, exegese, argumentatie, niet uit ijdelheid maar omdat de Wet dit eiste: men kan niet nakomen wat men niet heeft bestudeerd, men kan niet doorgeven wat men niet heeft begrepen. Voor de Joodse families uit de Marches ontvouwde deze roeping tot kennis zich op meerdere niveaus: talmudische en liturgische kennis, overgebracht in de scholen van de gemeenschap; beroepskennis, nodig voor de toegestane beroepen; en, na de emancipatie, universitaire en filosofische kennis, die het middel werd voor sociale erkenning die eindelijk openstond.

Het Italiaanse jodendom, diep geïntegreerd, werd in 1938 getroffen door de leggi razziali van het fascistische regime, die Joden uitsloten van openbare scholen, universiteiten, het openbaar bestuur en vele beroepen [Encyclopaedia Judaica, art. « Italy » ; art. « Fascism »]. Deze wetten waren van bijzondere wreedheid : kinderen werden al in de lagere klassen uit openbare scholen geweerd, wat abrupt families die twee of drie generaties lang volledig geïntegreerd waren, afsneed van een toekomst die hun verworven leek [zakhor-online.com, art. « Les Juifs de Grèce et la Shoah »].

Het was in deze context dat Rodolfo Mondolfo, toen hoogleraar aan de universiteit van Padua, Italië in 1938 moest verlaten om in ballingschap naar Argentinië te gaan, waar hij zijn filosofisch werk voortzette [Wikipedia, art. « Rodolfo Mondolfo »]. Het ballingschap in Argentinië was geen capitulatie maar een voortzetting : Mondolfo doceerde daar, publiceerde daar, en vormde generaties Latijns-Amerikaanse filosofen op, stellende op deze nieuwe grond de intellectuele traditie voort die men hem had willen ontrukken. Dit lot — de grond verlaten waar men dacht thuis te horen, elders herbouwen zonder te verraden wat men was — is een van de klassiekste en pijnlijkste in de joodse geschiedenis. Het verwijst naar een deugd die de Hebreeuwse traditie soms koah ha-sevel noemt, de kracht om vol te houden, om onder de druk van vervolgingen te blijven scheppen en denken.

Na het wapenstilstand van september 1943 en de Duitse bezetting van Midden-Noord sloeg de vervolging om in deportatie en uitroeiing : verschillende duizenden Italiaanse Joden werden gearresteerd en naar Auschwitz gestuurd, velen via het kamp van Fossoli [Encyclopaedia Judaica, art. « Italy »]. De gemeenschappen van de Marken en de Adriatische zee werden niet gespaard. Het is echter significant op te merken dat een deel van de Italiaanse Joden overleefde dankzij netwerken van solidariteit — niet-joodse families die buren verborgen, kerkelijke instellingen die valse papieren verschaften, en soms zelfs Italiaanse soldaten die, tegen de officiële orders in, Joden beschermden [zakhor-online.com, art. « Les Juifs de Grèce et la Shoah »]. Dit feit herstelt niets van de ramp, maar het getuigt ervan dat het weefsel van relaties dat een geïntegreerde joodse gemeenschap met haar niet-joodse buren had geweven, in bepaalde gevallen beschermend kon zijn.

Elke eerlijke reconstructie van de Mondolfi-lijn in deze periode zou directe raadpleging van gemeenschapsregisters, deportatielijsten en speciale gedenk-databases vereisen — in het bijzonder die van het Centro di Documentazione Ebraica Contemporanea in Milaan. Bij afwezigheid van deze naamgevende bronnen op het moment van schrijven, onthoudt dit werk zich ervan een precis individueel lot aan deze of gene drager van de naam toe te schrijven. Deze terughoudendheid is zelf een ethische eis : niet door verbeelding het zwijgen van de archieven aan te vullen, niet de nodigen uit te vinden om lijdingen mee te kleden waarvan we het exacte gezicht niet kennen.

Wat men kan zeggen is dit : als leden van de Mondolfi-lijn de Shoah in Italië of in de Amerika's hebben overleefd, hebben zij deze naam gedragen in een wereld die hen daarvan had willen beroven — want de leggi razziali beoogden eerst de Joden uit het openbare leven, uit het collectieve geheugen uit te wissen, alvorens hen fysiek uit te wissen. Dat de naam bleef bestaan, in Italië zowel als in de diasporische gemeenschappen van Argentinië, de Verenigde Staten of Israël, is een vorm van stille verzet waarvan de symbolische draagwijdte niet gering is.

Buiten het archief is de naam Mondolfi ook een object van mémoire familiale. In de Italiaanse joodse traditie functioneert de toponymische familienaam als een samengeperst verhaal: hij zegt, aan elke generatie die hem draagt, een oorsprong — hier de Marken — en een geschiedenis van verplaatsing, dwang en overleven. De mondeling overgeleverde traditie en het archief antwoorden elkaar: waar de familiale herinnering het bewustzijn van een marchigische of adriatische afkomst bewaart, komt de geleerdheid van Schaerf de samenhang van dit geheugen bevestigen door de naam aan de toponiemen Mondolfo te koppelen [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925].

Dit snijvlak dient echter voorzichtig gehanteerd te worden. De traditie kan het archief nuanceren of tegenspreken: een familieverhaal kan bijvoorbeeld een sefaradische of Levantijnse oorsprong opeisen — frequent in Ancona — terwijl de naam voor een inheemse Italiaanse wortel pleit. Deze spanningen zijn geen fouten om te corrigeren, maar lagen die erkend moeten worden: de Italiaanse diaspora was een smeltkroes waar langoustamige Italiaanse Joden, Iberische ballingen, en Asjkenazische nieuwkomers zich mengden [Encyclopaedia Judaica, art. « Italy » ; art. « Ancona »]. De naam Mondolfi leunt, door zijn vorm alleen, naar het oude Italiaanse substraat, zonder latere allianties met andere componenten uit te sluiten.

Er schuilt in deze aanhoudendheid van de naam iets dat een specifiek joodse deugd raakt: de zorg voor overdracht. Overdracht is niet alleen biologisch; zij is cultureel, linguïstisch, ritueel en onomastisch. Elke generatie die ervoor gekozen heeft de naam Mondolfi te behouden — in plaats hem te italianiseren, te vertalen, in de omringende anonimiteit op te laten gaan — heeft een bewuste continuïteitshandeling gesteld. Deze handeling kan onbetekenend lijken; dat is zij niet. In de eeuwen waarin de Joden van Italiëe aan constante assimilatiedruk onderworpen waren, waarin hele families hun Hebreeuwse of openlijk joodse namen opgaven om tot sociale vrede te geraken, was het behouden van een naam als Mondolfi het discreet maar beslist stellen dat men tot een bijzondere geschiedenis behoorde en bereid was deze mee te dragen.

Het collectieve geheugen van Israël — het grote geheugen van het volk dat door de tijd gaat — bestaat uit deze micro-handelingen van trouw. De joodse traditie heeft zichzelf niet alleen voortgeplant door canonieke teksten of louter rabbijnse instellingen: zij heeft zichzelf ook voortgeplant door deze namen die reizen, door deze families die, van Mondolfo naar de oevers van de Plata of de heuvels van Tel Aviv, het geheugen van een stadje in de Marken waarin de meesten nooit hebben gezien verder hebben gedragen.

Aldus wordt het familienaam voortgezet, in Italiëe en in haar diasporische verlengstukken — Europa, Amerika's, Israël — als een dun maar taai draadje dat de levenden verbindt met een adriatische heuvel wiens naam sinds eeuwen met zijn dragers meereist [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925].

De Mondolfi-geslacht kan, gezien de beschikbare bronnen, worden begrepen als een Italiaanse Joodse familie van toponymische oorsprong, waarschijnlijk afkomstig uit het dorp Mondolfo in de Marken, en ingebed in de lange geschiedenis van het Adriatische en pauselijke jodendom [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925]. Haar geschiedenis volgt de grote indelingen van deze gemeenschap: middeleeuwse ouderdom en Renaissance, economische diensten aan de ontvangende steden onder de condotta, beperkingen van het gettostelsel onder de pauselijke staten, gedwongen mobiliteit ingeschreven in de naam zelf, emancipatie en briljante intellectuele betrokkenheid in de 19de eeuw, en vervolgens de beproeving van de raciale wetten en de Shoah in de 20de eeuw [Encyclopaedia Judaica, art. « Italy » ; Roth, The History of the Jews of Italy, 1946].

Bij het weven van dit verhaal heeft zich een deugd meer constant dan alle andere opgedrongen op elk moment van de geschiedenis van de geslacht: kennis als roeping en als weerstand. In de eeuwen van het getto was talmudische en liturgische kennis de laatste vrijheidsruimte die geen decreet kon sluiten. Onder de emancipatie veranderde het in filosofisch en wetenschappelijk engagement, waarvan Rodolfo Mondolfo de meest gedocumenteerde figuur blijft. Onder de vervolging van 1938 volgde dezelfde kennis de wegen van ballingschap om op andere oevers verder te leven. En in de herinnering die van generatie op generatie werd doorgegeven, nam het de vorm aan van een naam — Mondolfi — die de familie wist te bewaren zoals men een kostbaar tekst bewaart, door het getrouw over te schrijven, door het van hand tot hand door te geven.

Deze roeping tot kennis is niet eigen aan de Mondolfi: het is een van de meest constante deugden die Israël door de eeuwen en continenten heen heeft gedragen, van de academies van Babylon tot aan de universiteiten van Bologna en Buenos Aires. Maar het is door deze in een precieze plaats in te karneren — de Adriatische Marken —, in een precieze naam — Mondolfi — en in enkele bestaan onderworpen aan dezelfde uitwissingsdrang als alle andere, dat deze geslacht, naar zijn maat, aan deze collectieve herinnering van Israël heeft deelgenomen.

Dit « Groot Boek » erkent zijn grenzen: de essentie van de structuur is vastgesteld op collectieve schaal van het Italiaanse jodendom, terwijl de specifieke verbinding van de familie met Mondolfo waarschijnlijk blijft in plaats van bewezen, vanwege het ontbreken van hier geraadpleegde naamgevende documenten. De verwante vorm Mondolfo, gedocumenteerd door de figuur van Rodolfo Mondolfo, versterkt de hypothese zonder haar definitief op te lossen [Encyclopaedia Judaica, art. « Mondolfo, Rodolfo »]. De schaduwen van de 20de eeuw — de namen die ontbreken in de deportatieregisters, de gezichten waarvan men niet weet of zij tot de geslacht behoren — maken deel uit van de eerlijkheid van het verhaal. Het toekomstige werk behoort toe aan de gemeenschaps-, notariële en memoriale archieven, de enigen die het waarschijnlijke in het vastgestelde kunnen veranderen en aan de Mondolfi hun individuele gezichten kunnen teruggeven.