Familie Mohylewer

De achternaam Mohylewer is een toponymische woonplaatsnaam, een grote categorie in de Asjkenaziësche joodse namengeving. Toen de Russische, Oostenrijkse en Pruisische keizerlijke autoriteiten tussen eind 18de en begin 19de eeuw de Joden dwongen vaste en erfelijke achternamen aan te nemen — een fiscale en administratieve maatregel bovenal —, kozen of kregen veel families namen afgeleid van hun stad van oorsprong. Het suffix -er, van Germaans en Jiddisch gebruik, functioneert precies hetzelfde als in het Duitse Hamburger (« uit Hamburg »): het zet herkomst om in een zelfstandig naamwoord. Mohylew + -er = « de man uit Mohylew ».

De referentiestad, Mogilev-aan-de-Dniepr, mag niet verward worden met Mogilev-Podolski, in Oekraïne (Podolië). De eerste, provinciehoofdstad van de gelijknamige provincie, was vanaf de 16de eeuw een belangrijk stedelijk centrum van Ruthenië en later van de Pools-Litouwse Gemenebest, voordat het bij de eerste deling van Polen in 1772 door Rusland werd geannexeerd. De oude en talrijke joodse gemeenschap daar kende zowel commerciële voorspoed als de tegenslagen die eigen waren aan de Verblijfszone: beroepsbeperkingen, antisemitische uitbarstingen en, later, de golf van pogroms die volgde op de moord op tsaar Alexander II in 1881. Het is precies deze crisistoestand, waarop we later terugkomen, die de naam Mohilever zijn historische resonantie gaf.

Het dient te worden onderstreept dat een toponymische achternaam niet noodzakelijk een gelijktijdig verblijf in de gelijknamige stad impliceert: hij geeft meestal een voorouderlijke herkomst aan. Een drager van de naam Mohilever in de 19de eeuw kon dus in Vilna, Bialystok of Radom leven zonder zelf ooit in Mogilev gewoond te hebben — de achternaam getuigt van een eerdere migratie. Dit kenmerk, dat gemeenschappelijk is aan alle namengeving in de diaspora, vraagt om voorzichtigheid: de naam vertelt van een oorsprong, niet van een woonplaats. De erfelijke overdracht van de achternaam legt, zogezegd, een migratief moment vast.

De crisis van de toewijzing van achternamen in het Russische Rijk verdient een verdere precisering. De wetten van 1804 en 1835 dwongen de joodse gemeenschappen zich van permanente familienamen te voorzien, vaak haastig en onder toezicht van ambtenaren van de burgerlijke stand die de jiddische of hebreeuwse fonetiek niet altijd meester waren. Dit resulteerde in een overvloed aan wisselende spellingsvormen voor dezelfde naam: de vorm Mohilewer staat naast Mohilever, Mogilewer, Mogilevski, zelfs Mohilevsky in de Russische transliteraties. Deze orthografische instabiliteit, verre van een eenvoudig administratief ongeluk, getuigt van de status van onder toezicht staande bevolking die het tsaristische regime de Joden van de Verblijfszone meer dan een eeuw lang oplegde.

Om de Mohylewer-lignée te begrijpen, moet je haar naamgeving situeren in de ecologie van het Oost-Europese jodendom. Wit-Rusland — de « Lite » van de joden, het historische Litouwen in ruime zin — was een van de grote centra van de Asjkenazische wereld. Het onderscheidde zich door een religieuze cultuur van bijzondere intensiteit: het was het land van het mitnagdisme, deze stroming van rationalistisch en talmudisch verzet tegen het chassidisme, belichaamd door de Gaon van Vilna en door het netwerk van de grote yeshivot uit Litouwen — Volozhin, Mir, Slobodka. De geleerde rabbijn, meester van de Talmoed en arbiter van de Halakha, nam hier een plaats van aanzienlijk maatschappelijk prestige in.

De stad Mogilev, met haar synagogen, huizen van studie en gemeenschappelijke instellingen, maakte deel uit van deze wereld. De jodendom van de regio leefde in het beperkende kader van de Pale of Settlement, grondgebied waar het tsaristische regime bijna al zijn joodse bevolking opsloeg. De joden waren daar onderworpen aan een regime van uitzonderingen: beperkte toegang tot beroepen, hoger onderwijs, grondproperty; specifieke belastingen; militaire rekrutering onder bijzonder harde voorwaarden in de tijd van Nicolaas I. In dit klimaat werden aan het einde van de negentiende eeuw de grote emigratiebewegingen naar het Westen en Amerika geboren, maar ook de eerste georganiseerde vormen van joods nationalisme.

De Litouwse traditie waarin de regio baadde, bezat een eigen manier om vroomheid op te vatten: niet als mystieke verheffing, maar als striktheid van studie, nauwgezette trouw aan de Halakha en collectieve verantwoordelijkheid tegenover de gemeenschap. De rabbijn was hier eerder een geleerde arbiter dan een charismatische intercessor, wiens morele autoriteit voortvloeide uit de diepte van zijn kennis van joods recht. Het is in dit ideaal dat Samuel Mohilever werd gevormd, en aan deze school van stille strengheid danken wij de soberheid van zijn geschriften en de evenwichtigheid van zijn openbare standpunten.

De pogroms van 1881-1882, ontketend in het spoor van de moord op Alexander II, markeerden een beslissende breuk. Ze overtuigden een deel van de intelligentsia en het rabbinaat dat emancipatie en integratie in de Russische samenleving een doodlopende weg waren, en dat redding lag in een collectief project van nationale terugkeer. Uit deze bewustwording ontstonden de Hovevei Zion (« Minnaars van Zion »), eerste zionistische verenigingen in embryonale vorm, waarvan Samuel Mohilever een van de stichtende figuren was [Laqueur, 1973] [Shapira, 2012]. Het Wit-Russische jodendom leverde dus niet alleen de naam, maar ook het historische en spirituele voedingbodem van de lignée.

Men zal ook opmerken dat de stad Bialystok, waar Mohilever van 1883 tot zijn dood zijn rabbijnaat uitoefende, aan het begin van de twintigste eeuw een van de dodelijkste pogroms in de gehele geschiedenis van het tsaristische Rusland meemaakte — in 1906, acht jaar na de dood van de rabbijn. Deze chronologie herinnert ons eraan dat de urgentie die Mohilever sinds de jaren 1880 voelde, niet voorbijgaand was: zij voelde een ramp aan die het daaropvolgende decennium na zijn dood alleen maar zou bevestigen.

Samuel Mohilever werd in 1824 geboren in Głębokie, in de regio Vilna, binnen een rabbijnse familie met Litouwse traditie. Gevormd volgens de rigoureuze norm van talmudische studies, tot rabbijn gewijd, oefende hij achtereenvolgens in verschillende gemeenschappen voordat hij vanaf 1883 het rabbinaat van Bialystok aannam, een functie die hij tot zijn dood in 1898 behield. Man van erkend halachisch geleerschap, genoot hij van het gezag dat in de mitnagdische wereld voortkomt uit de beheersing van de Talmud en de rabbijnse rechtspraak.

Een significant moment uit zijn vroege rabbijnse carrière verdient vermelding, want het onthult de dimensie van de man nog vóór zijn zionistische engagement. Tijdens zijn verblijf in Suwałki, in de jaren na de Poolse opstand van 1863, arresteerden de Russische autoriteiten leden van de lokale joodse gemeenschap, verdacht van sympathie voor de opstandelingen, en bedreigden hen met executie. Mohilever intercedeerde persoonlijk bij de Russische commandant en bereikte de vrijlating van alle veroordeelden. Dit gebaar van concrete dapperheid — pleiten voor levens tegenover een vijandige militaire autoriteit — zegt iets essentiëels over het karakter van de man: zijn opvatting van rabbijnse verantwoordelijkheid ging ver voorbij de zuiver rituele sfeer. Gerechtigheid, in haar meest onmiddellijke en meest concrete zin, was voor hem een verplichting tot handelen.

Wat Mohilever onderscheidt van zijn gelijken, is de nationale wending die hij vanaf 1881-1882 aan zijn openbare leven gaf. Verscheurd door de pogroms en door de stroom vluchtelingen die zij op de wegen joegen, werd hij een van de eerste voornaamste rabbijnen die verkondigen dat de terugkeer naar het Land Israël (Eretz Israël) en de vestiging van joodse landbouwkolonies een legitieme religieuze reactie vormden, zelfs een plicht, op de nood van het volk. Deze positie, gedurfd in een orthodoxe kring die vaak huiverig stond tegenover enige « actieve » aanticipatie van de Verlossing, maakte van hem een scharnierfiguur: hij legitimeerde het nationale project in de ogen van vrome Joden [Avineri, 1981].

In 1882 reisde Mohilever naar Parijs om de baron Edmond de Rothschild te ontmoeten, van wie hij financiële steun verkreeg voor de eerste landbouwvestigingen in Ottomaans Palestina. Deze onderneming behoort tot de grondleggende handelingen van het Rothschildse mecenaat dat kolonies als Rishon LeZion, Ekron en Petah Tikva zou steunen. De rabbijn richtte zich in het bijzonder op het lot van de vrome kolonisten, zorgde ervoor dat het religieuze leven in de nieuwe dorpen werd bewaard. Men kan in deze waakzaamheid een concrete uitdrukking lezen van de waarde van kiddoush hachhem — Gods Naam heiligen door de beleefde praktijk, tot in de voren van een nieuw land. Hij was niet van plan dat de nationale vernieuwing ten koste zou gaan van het verlaten van de Traditie.

Tegen het einde van de jaren 1880 mengde Mohilever zich in de halakhische controverse van de Shemita (het sabbatjaar van 1888-1889), dat de economische overleving van de landbouwkolonies bedreigde. De joodse wet verbiedt in principe het bewerken van de aarde tijdens het sabbatjaar; maar het stilleggen van de landbouwwerkzaamheden in Palestina in dit embryonale stadium zou kolonisten die nauwelijks waren gevestigd kunnen ruïneren. Mohilever behoorde tot de autoriteiten die gunstig stonden tegenover een compromisoplossing, de heter mechira (tijdelijke fictieve overdracht van het land aan een niet-Jood waardoor de werkzaamheden konden voortgaan), steunende dus een lezing van de Halakha die erop gericht was het concrete leven van de gemeenschap te behouden [Laqueur, 1973]. Dit moment illustreert een opvatting van de Joodse Wet die niet stijfheid is maar inzicht: de Halakha als levend gereedschap, in staat te reageren op ongekende situaties.

Als erefiguur van de Hovevei Zion gekozen tijdens de stichtingsconferentie van Kattowitz in 1884, belichaamde Mohilever tot aan zijn overlijden in Bialystok in 1898 de mogelijke alliantie tussen trouw aan de Traditie en inzet voor nationale vernieuwing.

De bijdrage van Mohilever beperkt zich niet tot een biografie; hij raakt aan de geschiedenis van ideeën. Het zionisme, zoals het zich formaliseerde met Theodor Herzl en het eerste Congres van Bazel in 1897, werd aanvankelijk gedragen door seculiere actoren, vaak in breuk met traditionele religie. Maar een van de belangrijkste vraagstukken van de beweging was of orthodoxe vroomheid zich erin kon integreren zonder zichzelf te verloochenen. Mohilever was hierop een doorslaggevende voorganger.

Zijn stelling, geformuleerd in zijn geschriften en correspondentie, kwam neer op een sterk idee: de nationale constructie diende als gemeenschappelijke basis voor gelovigen en ongelovigen, waarbij de eenheid van het volk voorkwam op ideologische verdeeldheid. Hij onderschatte de wrijvingen niet; hij aanvaardde ze als de prijs van nationale solidariteit. Deze positie veronderstelt een zeldzame vorm van persoonlijke bescheidenheid: zijn eigen religieuze overtuiging tussen haakjes zetten om een zaak groter dan jezelf te omarmen — niet uit afstand, maar uit visie op de totaliteit van Israël.

In 1893 sloot Mohilever zich aan bij een groep rabbijnen die zijn overtuigingen deelden — waaronder Mordekhaï Eliasberg, Yitzhak Nissenbaum en Yitzhak Reines — om de basis te leggen voor een zionistisch spiritueel centrum dat zij Merkaz Ruchani («spiritueel centrum») noemden, afgekort tot Mizrahi. De organisatie werd in 1902 door rabbijn Reines geformaliseerd, vier jaar na Mohilevers dood, die unaniem als oprichter en inspirerend patroon ervan werd erkend [Steele, Times of Israel, 2021]. De beweging Mizrachi gaf in de loop der decennia aanleiding tot een uitgebreide politieke en spirituele familie binnen het zionisme, waarvan de Bneï Akiva nog steeds de wereldwijd bekende jongerentak vormt.

De relatie van Mohilever met Theodor Herzl verdient bijzondere aandacht, want zij geeft aan hoe beide periodes van het zionisme met elkaar verbonden zijn: het proto-zionisme van de Hovevei Zion, geworteld in gemeenschappelijke praktijk en religie, en Herzls politieke, seculiere en diplomatieke zionisme. Meteen na de verschijning van Der Judenstaat in 1896 correspondeerde de oude rabbijn van Bialystok met Herzl en uitte zijn steun, voorbijgaand aan de voorbehouden die veel van zijn orthodoxe collega's tegen het openlijk seculiere karakter van Herzls project aanvoerden. Deze openheid, bij een man van tweeënzeventig jaar wiens gezondheid achteruitging, duidt op een vermogen om in de ander — al was het een Weense intellectueel verwijderd van de praktijk — het instrument van dezelfde hoop te herkennen.

De historiografie heeft deze synthese op verschillende manieren beoordeeld. Sommige historici hebben, in navolging van een kritische lezing van het nationale project, de interne spanningen onderstreept die eraan ten grondslag lagen — tussen messiïanisme en politiek, tussen Traditie en moderniteit, tussen ballingschap en soevereiniteit [Raz-Krakotzkin, 2007]. Anderen, zoals Anita Shapira, hebben belicht op welke wijze deze religieuze pioniers het ideologische terrein voorbereiden van een staat in wording [Shapira, 2012]. Tom Segev, die de periode van het Brits Mandaat bestudeerde, toonde aan hoezeer de grondslag die al in de jaren 1880 werd gelegd, van invloed was op de volgende decennia [Segev, 2000]. In alle gevallen blijft de figuur van Mohilever een referentiepunt: die van een rabbijn die, zonder zijn halakhische trouw op te geven, in de nationale beweging het instrument van collectief heil wist te herkennen.

De dood naderde toen de oude rabbi van Bialystok zich voorbereide op het eerste Zionistische Congres van Bazel, in augustus 1897. Samuel Mohilever had aanvankelijk van plan gehad er persoonlijk aan deel te nemen, als leider van de Russische zionisten — een aanzienlijk onderscheid, dat de autoriteit mat die hij zich in ongeveer vijftien jaar standhoudend engagement had verworven. Maar zijn gezondheidstoestand verhinderde dit. Hij schreef toen een boodschap in het Hebreeuws, gericht aan de afgevaardigden van het Congres, en droeg zijn zoon Joseph Mohilever — zelf rabbi en overtuigd zionist — op naar Bazel te gaan om deze in zijn naam voor de vergadering voor te lezen.

Deze toespraak door volmacht zei, door zijn zeer aard, iets over overdracht: de vader spreekt door de stem van de zoon, het verleden door de mond van de toekomst. Wat de tekst betreft, hij wordt door zijn commentatoren omschreven als « vol verstandige en praktische adviezen », en zijn afsluitende regels werden bewaard in het geheugen van de religieus-zionistische traditie. De inhoud was zowel belijdend als programmatisch: Mohilever herbevestigde daarin zijn messiaanse geloof — de Messias zal komen, de ballingen zullen zich verzamelen, Israël zal op zijn land blijven — terwijl hij deze hoop in een kader van onmiddellijke politieke actie plaatste. De combinatie was niet retorisch: zij weerspiegelde een diep geloof dat religie en nationalisme elkaar niet uitsloten, maar elkaar aanvulden als twee zijden van dezelfde verplichting jegens het Joodse volk [1901 Jewish Encyclopedia].

De boodschap van Bazel was niet Mohilevers laatste woord. De dag voor zijn dood, in 1898, dicteerde of schreef hij een rondschrijven aan alle vrienden van Sion — een document dat het Jewish Telegraphic Agency en de Jewish Encyclopedia van 1901 eensgezind als zijn echte testament beschrijven [JTA, 1932 ; 1901 Jewish Encyclopedia]. In deze laatste missive aanbeval de rabbi twee concrete en nauwkeurige zaken: allereerst de oprichting van wat de Jewish Colonial Trust (Jüdische Kolonialbank) zou worden, het financieel instrument van de herzlische zionistische beweging; vervolgens de voortzetting van de landbouwkolonisatie in Palestina. Daarin herhaalde hij, voor het laatst, zijn oproep tot eenheid — deze deugd die hij sinds de eerste uren van de Hovevei Zion in het hart van zijn engagement had geplaatst.

Het geheel gevormd door de boodschap van Bazel en de testament-brief vormt het meest waardevolle directe documentaire corpus dat de Mohylewer-lignage ons heeft nagelaten. Het zijn de enige documenten waar men de stem van de rabbi zonder tussenkomst van kroniekschrijvers van derden hoort, en waar zijn denken zich in zijn volle samenhang openbaart: geloof in de goddelijke belofte, scherp gevoel voor economische en institutionele werkelijkheden, voorrang van de eenheid van Israël boven elke doctrinegeschil. Twee teksten uit 1897, slechts enkele maanden uit elkaar, die samen een boog vormen tussen hemel en aarde — tussen messiaanse hoop en koloniale bank.

Wat deze geschriften ook in uitholling onthullen, is de mohileveraanse opvatting van de tsedaka — de rechtvaardigheid-liefdadigheid, kardinale deugd van het judaïsme. Voor Mohilever was het helpen van de kolonisten in Palestina geen abstracte filantropie maar een daad van rechtvaardigheid jegens een onderdrukt en beroofd volk. De aanbeveling om een koloniale bank op te richten is geen zuiver financiële onderneming: het is de institutionalisering van solidariteit, de collectieve vormgeving van een morele verplichting die elke Jood individueel droeg. Daarin plaatst de testament-brief zich in de lange Joodse traditie die van tsedaka niet een gebaar van vrijwillige vrijgevigheid maakt, maar een plicht van rechtvaardigheid waaraan niemand zich kan onttrekken.

De lineage Mohylewer stierf niet uit met Samuel. Zijn zoon, de rabbijn Joseph Mohilever, droeg de naam en het erfgoed in de volgende generatie met gedocumenteerde trouw. Het was hij die in augustus 1897 zijn vader vertegenwoordigde op het eerste Zionistisch Congres in Bazel — een daad van filiale substitutie die ook een daad van ideologische continuïteit is. Het feit dat dit rol aan de zoon werd toevertrouwd en niet aan een leerling of secretaris — hoewel de secretaris van Isaac Nisenbaum ook aanwezig was in de kring van de oude rabbijn — zegt iets over hoe Samuel Mohilever transmissie opvatte: de zoon erft niet alleen een naam, maar ook een woord en een engagement [JTA, 1932].

Joseph Mohilever werd tot rabbijn gewijd en volgde zijn vader op als hoofd van het rabbinaat van Bialystok in 1902, vier jaar na Samuels dood. Deze opvolging was niet vanzelfsprekend in een wereld waarin het rabbinaat een gemeentelijk ambt was dat onderworpen was aan verkiezing en niet een erfelijk kantoor. Als de gemeenschap van Bialystok de zoon koos om de vader voort te zetten, was het omdat Joseph zijn eigen verdiensten had aangetoond, in het bijzonder in zijn zionistische engagement. Zijn aanwezigheid in Bazel in 1897 had waarde gehad als een gemeentelijk mandaat.

Datzelfde jaar 1902 zag rabbijn Isaac Reines de beweging Mizrachi formaliseren die Samuel Mohilever in 1893 had helpen stichten. Joseph Mohilever erfde dus een dubbele continuïteit: die van het rabbijnse ambt in de gemeenschap van Bialystok, en die van het engagement voor religieus zionisme dat de Mizrachi institutionaliseerde. Men kan redelijkerwijze aannemen — hoewel de gedetailleerde archieven van zijn persoonlijke handelen nog nader onderzocht dienen te worden — dat hij heeft bijgedragen aan het verankeren in de plaatselijke gemeenschapsrealiteit van wat zijn vader op schaal van de landsbrede Joodse beweging had geschetst.

De figuur van Joseph Mohilever verplicht ons na te denken over wat « doorgeven » betekent in een rabbijnse lineage. Het gaat niet om de vader te herhalen, maar om het werk dat hij is begonnen in een nieuwe context voort te zetten. De zionistische beweging was met Herzl geïnstitutionaliseerd; de Mizrachi had zijn definitieve vorm gevonden; de kolonies in Palestina waren gegroeid. Joseph Mohilever schreef de naam van de lineage in een periode in waarin de paalpunten die Samuel had gezet niet langer gokken waren maar werkelijkheden om te consolideren. Dit vermogen om het erfgoed in te wonen zonder erin te verdrinken — om de continuïteitsdrager ervan te zijn in plaats van de kopie — is misschien een van de meest discrete, en meest solide, vormen van de betrokkenheid bij het collectieve leven die het jodendom als gemeenschappelijke deugd waardeert.

De herinnering aan de naam Mohylewer versmelt in grote mate, in het collectieve joodse bewustzijn, met die van de rabbijn van Bialystok. Zijn memoriale wijd verbreiding is tastbaar : in het Land Israël eert de kolonie Mazkeret Batya — gesticht in 1883 onder de naam Ekron — zijn rol, en verschillende instellingen, synagogen en straten dragen vandaag zijn naam in de Staat Israël, met name in Tel-Aviv en Jeruzalem. In Bialystok zelf werd een synagoge Beth Samuel genoemd ter herinnering aan hem, en in 1932 kwamen overlevenden van de Hovevei Zion-beweging — onder wie Isaac Nisenbaum, voormalig secretaris van de rabbijn, senator Rubinstein oppererabbijn van Vilna, en vertegenwoordigers van de Poolse zionistische federatie — in Bialystok bijeen om het vijftigjarig jubileum van de beweging te gedenken rond de figuur van haar oprichter [JTA, 1932]. Zijn stoffelijke resten werden trouwens in de 20e eeuw naar Israël overgebracht en begraven in Mazkeret Batya, een zeer symbolisch gebaar dat zijn status als patriarch van het religieus zionisme bevestigde.

De herinnering aan Mohilever illustreert een kenmerk eigen aan de joodse traditie : de zikaron, de herinnering, is een collectieve daad en een plicht. Zich de rechtvaardigen, de wijzen en de pioniers herinneren is niet alleen nostalische vroomheid ; het is de manier waarop de gemeenschap zichzelf een morele genealogie geeft en in continuïteit met haar waarden blijft. Dat bejaarde overlevenden in 1932 de reis naar Bialystok maakten — op een moment dat het nazisme in Europa opkomt en het zionisme meer dan ooit nodig is — om zich te buigen over het graf van Mohilever, toont de intensiteit van deze memoriale daad aan.

Het is echter raadzaam onderscheid te maken tussen de nominale lignage — de verzameling van dragers van de familienaam Mohilever/Mohylewer, verspreid over de asjkenazische diaspora en vaak zonder bewezen familieband met de rabbijn — en de memoriale lignage, die al diegenen verzamelt die zich op zijn geestelijke erfenis beroepen. De eerste betreft de naamkunde en documentaire genealogie ; de tweede, transmissie en ideaal. Zonder uitgebreide en toegankelijke genealogische archieven zou het onvoorzichtig zijn een directe afstamming te stellen tussen een hedendaagse naamdrager en de rabbijn van Bialystok : historische voorzichtigheid gebiedt de naam en de afstamming afzonderlijk te behandelen.

Ten slotte dient men er op toe te zien de asjkenazische lignage Mohylewer niet te verwarren met de grote rabbijnse families sefardische families genoemd in bepaalde nabijgelegen corpus — de Encaoua en Ankawa van de Maghreb, waarvan de geschiedenis, glansrijk maar geheel onderscheiden, tot een ander geografisch en cultureel werelddeel behoort [Encaoua, 2023] [Kountrass, 2015] [Yabiladi, 2022]. De vergelijking, indien deze in genealogische databanken voorkomt, berust op documentaire coëxistentie, niet op werkelijke verwantschap. De lignage Mohylewer is asjkenazisch, Litouws en Wit-Russisch ; daarin ligt haar identiteit.

De naam Mohylewer condensed, in vier lettergrepen, een geschiedenis met meerdere lagen. Het spreekt eerst van een geografie: Mogilev, aan de Dniepr, bolwerk van de Joodse cultuur in Wit-Rusland en startpunt van een voorouderlijke migratie vastgelegd door de keizerlijke onomastiek. Het spreekt vervolgens van een epoca: die van de Pale of Settlement, de pogroms en de grote verschuiving van het oosterse jodendom naar emigratie en nationalisme. Het spreekt tenslotte van mannen: Samuel Mohilever, rabbijn van Bialystok, wiens inzet de naam tot een mijlpaal in de geschiedenis van het religieuze zionisme maakte, en zijn zoon Joseph, die de fakkel droeg tot in de eerste jaren van de twintigste eeuw.

Van de toponymische grondslag tot aan het vaste geheugen van zijn meest illustere drager, illustreert de Mohylewer-lignee hoe een diasporanaam een geschiedenisnaam kan worden. Waar het archief spreekt — de stad, de biografie van de rabbijn, zijn rol bij baron de Rothschild en de Hovevei Zion, zijn boodschap aan het Congres van Bazel, zijn testamentaire brief gedicteerd aan de vooravond van de dood —, hebben wij over vastgesteld gesproken. Waar het geheugen het feit verlengt, hebben wij over overdracht en aannemelijkheid gesproken.

Wat is, boven alles, de waarde die deze lignee het best heeft belichaamd? Het onderzoek van de gedocumenteerde feiten laat weinig twijfel: het is de eenheid van Israël als ethische horizon — wat de Hebreeuwse traditie ahdout noemt — gedragen door een scherp gevoel van collectieve verantwoordelijkheid jegens het gehele volk. Samuel Mohilever heeft nooit opgehouden de eenheid van Israël boven religieuze of ideologische verdeeldheid te stellen: dit herhaalt hij in zijn geschriften, in zijn boodschap van Bazel, in zijn testamentaire brief. Hij heeft nooit afstand gedaan van zijn eigen orthodoxe geloof, maar hij weigerde ervan een muur te maken tussen hemzelf en de seculiere Joden die, net als hij, wilden dat het volk zou leven. Deze combinatie van innerlijke trouw en uiterlijke openheid — voluit jezelf zijn terwijl je zaak maakt met degene die dat niet is — is misschien wel de meest duurzame les die de Mohylewer-lignee aan het collectieve geheugen van Israël biedt.

Zij schrijft zich daardoor in een deugd die de Joodse traditie door eeuwen en continenten heen heeft gedragen: het vermogen om de eenheid van het volk in de diversiteit van zijn uitingen te handhaven, te weigeren dat doctrinaire twist de vitale solidariteit overwint. Van Bialystok tot Bazel, van de brief aan baron de Rothschild tot de boodschap voorgelezen door een zoon voor een vergadering van naties, heeft de Mohylewer-lignee haar rol gespeeld in deze lange geschiedenis — met oordeel, met moed, en zonder zichzelf te sparen [Laqueur, 1973] [Avineri, 1981].