Familie Millul

Het verplichte uitgangspunt van elk onderzoek naar de lineage Millul is het werk van Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, gepubliceerd in Florence in 1925. Dit werk blijft de hoeksteen van de Italiaanse Joodse onomastiek: het inventariseert methodisch de familienamen die onder de gemeenschappen van het schiereiland zijn vastgesteld, met inspanning om hun oorsprong en varianten aan te duiden. De inschrijving van de naam Millul in dit corpus vormt tot op heden het vastgestelde feit waarrond ons verhaal is georganiseerd.

De Joodse onomastiek van Italië gehoorzaamt aan logica's die historisch onderzoek goed heeft blootgelegd. De patroniemen zijn van meervoudige oorsprong: topografisch, wanneer zij de stad of het dorp aanduiden waarvan de familie afkomstig is; professioneel, wanneer zij naar een beroep verwijzen; patronymisch in strikte zin, afgeleid van een voornaame van een voorouder; of voortkomend uit bijnamen en bijzonderheden. Attilio Milano toonde in zijn meesterwerk Storia degli ebrei in Italia aan hoe zeer de stabilisering van Italiaanse Joodse familienamen langzaam plaatsvond, naar gelang van verplaatsingen, verbanningen en herstructurering van gemeenschappen. De naam is in deze wereld nooit een eenvoudig teken: het is het sediment van een levenspad.

De vorm Millul, kort en verdubbeld in zijn mediale medeklinker, laat zich niet met zekerheid tot een enkele etymologie herleiden. Men zou zonder aanvullende documentatie niet kunnen beslissen tussen een Hebreeuwse oorsprong, een vervormde toponymie, of een wortel die verband houdt met de Judeo-Italiaanse of Judeo-Arabische spreektalen die de Middellandse-Zeese diaspora in het schiereiland heeft verspreid. De voorzichtigheid gebiedt hier zich aan Schaerfs bevinding te houden in plaats van aan riskante reconstructies. Deze terughoudendheid is geen zwakte van het verhaal: het is integendeel een uitdrukking van die waarheidseis — die trouw aan het ware wat de Joodse traditie in het hart van de rechtvaardigheid plaatst — die verbiedt aan een naam een geschiedenis toe te schrijven die hij niet heeft.

Een naam vasthouden, hem vastleggen, hem doorgeven: de onderneming van Schaerf zelf participeert in een kardinale deugd van Israël, de zakhor, de herinnering gebod. Door het eenvoudige feit dat een familie Millul bestond enkele jaren voor de rassenewetten te redden uit de vergetelheid, verrichtte de Florentijnse filooog een daad waarvan de lineage zelf misschien nooit de beschermende draagwijdte heeft begrepen.

Om te begrijpen wat een Italiaanse joodse familie met de naam Millul was, of kon zijn, moet men eerst de uitzonderlijke historische diepgang van het jodendom van het schiereiland omarmen. De joodse gemeenschap van Italië is de oudste van de westerse diaspora, met een continue aanwezigheid sinds de romeinse tijd. Nicola Ferorelli, in zijn studie over de Joden van Zuid-Italië, heeft deze continuïteit gereconstrueerd van de Oudheid tot de achttiende eeuw, wat een vestiging onthult die die van de meeste Europese gemeenschappen met enkele eeuwen voorafgaat.

Attilio Milano heeft deze multisecculaire geschiedenis gesynthetiseerd, gekenmerkt door afwisselende bloei en vervolgingen, dispersies en herbouw. Het Italiaanse jodendom heeft nooit een homogeen blok gevormd: het aggregeerde, door de eeuwen heen, inheemse Italiaanse componenten (de italkim), Ashkenazi's uit het noorden van de Alpen, en vooral, na 1492, Sefarden die uit Spanje en Portugal waren verdreven, evenals Joden uit de oostelijke en zuidelijke oevers van de Middellandse Zee. Deze pluraliteit was een van de rijkdommen van het jodendom op het schiereiland.

In de tijd van de Renaissance, waarvan Robert Bonfil magistraal het joodse leven heeft beschreven, kenden de Italiaanse gemeenschappen een intense intellectuele en economische activiteit. De Joden oefenden er geldverzetting uit, handel, geneeskunde, maar waren ook actoren van een opmerkelijk geestelijk leven: talmudische studies, poëzie, filosofie, Hebreeuwse drukkerij. Deze samenvoeging van talmudische kennis en openheid voor profane letteren illustreert een deugd die de traditie van Israël hoog heeft geheven: de verbintenis van Torah en ḥokhma, van heilige studie en kennis van de wereld. Een familie als de Millul, hoe bescheiden ook, paste in deze collectieve horizon waar studie niet het privilege van een elite was maar een gedeelde plicht.

De grote havens, en Livorno in de eerste plaats, boden de Joden uitzonderlijke gastvrije omstandigheden dankzij de privileges verleend door de Medici. Roberto G. Salvadori, in zijn geschiedenis van de Joden van Florence, herinnerde eraan hoe Toscane, al in de moderne tijd, een brandpunt was waar gemeenschappen konden floreren en zich structureren. Het is in dit Toscaanse en Italiaanse weefsel, waarvan Schaerf zelf de teller was, dat de naam Millul zijn plaats vond.

De doorslaggevende wending in de geschiedenis van de Italiaanse Joden, die het lot van alle families in het schiereiland in de 19de eeuw bepaalde, was de emancipatie. Gadi Luzzatto Voghera heeft een grondige studie gewijd aan het debat dat tussen 1781 en 1848 Italië in beroering bracht rond de gelijkstelling van rechten voor Joden. Dit proces, dat hij « la prix de l'égalité » noemt, was noch lineair noch gratis: het vereiste van de gemeenschappen dat zij hun intrede in de natie onderhandelden, tussen aspiratie naar volledige burgerschap en behoud van hun identiteit.

Tot deze periode had het leven van de Italiaanse Joden zich grotendeels afgespeeld in het kader van de ghetto, een instelling die in de 16de eeuw ontstond en de gemeenschappen in toegewezen wijken opslooot, terwijl zij paradoxaal hun interne samenhang bewaarde. Attilio Milano heeft aangetoond hoe deze periode van opsluiting, hoe hard ook, eveneens een intens gemeenschapsleven had bevorderd, waarin de ondersteuningsinstellingen — liefdadigheidsbuurten, dotatie van arme meisjes, zorg voor zieken en doden — het sociale raamwerk van de groep vormden. Deze liefdadigheidsbuurten, de ḥevrot, belichaamden dagelijks de tsedaka, deze gerechtigheid-liefdadigheid die, in het Joodse denken, geen vrijwillige aalmoes is maar een verplichting tot gerechtigheid tegenover de naaste. Een familie van gewone staat, zoals men redelijkerwijs kan aannemen dat de Millul-lignage het was, nam deel aan deze economie van wederzijdse zorg, door haar bijdrage in te brengen, haar dochters uit te huwelijken dankzij collectieve uitzetels, haar overledenen naar hun laatste rustplaats begeleiding.

De Italiaanse eenheid, gerealiseerd tussen 1861 en 1870, bevestigde de juridische gelijkheid van Joden en de definitieve afschaffing van de ghetto's. Een generatie Italiaanse Joden kreeg toen toegang tot de vrije beroepen, de universiteit, het leger, het openbare leven, met opmerkelijke patriottische ijver. Het is waarschijnlijk tijdens deze scharnierpunt dat families met namen als Millul, tot dan toe opgesloten in de anonimiteit van de gemeentelijke registers, konden verschijnen in de documenten van de burgerlijke stand, de census en het civiele leven. Het feit dat Schaerf in 1925 deze naam kon vastleggen onder de Joodse achternamen van Italië getuigt van deze intrede in de gedocumenteerde moderniteit.

De geschiedenis van de Italiaanse Joden sloeg een slag naar tragiek met de opkomst van het raciaal fascisme. Na een lange periode van relatief vreedzame integratie bracht het regime van Mussolini in 1938 de rassenwetten in, die Joden bruut uit de natie sloten. Enzo Collotti analyseerde de juridische mechanica van deze uitsluiting, en toonde aan hoe een staat die zich lange tijd onderscheiden had door afwezigheid van staatsantisemitisme, in enkele maanden omslag naar legale vervolging. Marie-Anne Matard-Bonucci stelde van haar kant de ideologische logica van deze breuk vast, stellende dat dit niet slechts een serviele invoering van het Duitse model was, maar ook het product van een interne dynamiek van het Italiaanse fascisme.

Michele Sarfatti, in zijn inmiddels klassiek onderzoek naar de Joden in het fascistische Italië, beschreef met precisie de stadia van deze degradatie: registratie van Joden, uitwijzing uit scholen en ambtenaarij, beroepsverboden, onteigening. De registratie van 1938 maakte van het blote feit van bestaan — ingeschreven zijn, benoemd, geteld — een dodelijk gevaar. Fabio Isman verzamelde de documenten zelf van deze vervolging, deze koude administratieve papieren die burgers in paria's veranderden. Het is verontrustend om te bedenken dat de gebaar van geheugen door Schaerf in 1925 verricht — het registreren van namen — dertien jaar later omgekeerd werd in een instrument van dood door de staatsapparaat.

De dagboeken en brieven verzameld door Mario Avagliano en Marco Palmieri geven stem aan deze gewone existenties verbroken door vervolging. Men leest daarin onbegrip, pijn, maar ook waardigheid en vasthoudendheid van families die van de ene dag op de andere hun Italiaanse eigenschap ontnomen zagen. Wij beschikken over geen enkel document dat het specifieke lot van een familie Millul in deze donkere jaren attest; eerlijkheid vereist deze stilte. Maar deze stilte zelf is sprekend: het herinnert ons hoeveel bijzondere lotgevallen zonder spoor zijn weggevaagd, en hoeveel de plicht van de historicus is geen van deze leegte door uitvinding te vullen. Terughoudendheid tegenover het onbekende is hier een vorm van bescheidenheid, een deugd die de Joodse traditie beschouwt als de wortel van alle ware wijsheid.

Het uiterste punt van dit verhaal is de deportatie. Liliana Picciotto heeft in Il libro della memoria de naamlijst opgesteld van de Joden die tussen 1943 en 1945 uit Italië werden gedeporteerd, een monumentaal werk dat aan elk slachtoffer zijn naam, geboortedatum, arrestatieplaats en lot teruggeeft. Dit werk vormt voor elk onderzoek naar een Italiaans-joodse lignage de referentiebron om te controleren of een familienaam onder de gedeporteerden voorkomt.

Hier moet het snijpunt tussen geheugen en archief met de grootste voorzichtigheid worden geformuleerd. De naam Millul, door Schaerf in 1925 geattesteerd als Italiaans-joods familienaam, roept natuurlijk de vraag op: kwam deze familie ongeschonden door de vervolging heen, of werd zij door de deportatie meegesleurd? Bij afwezigheid van een bevestigde naamraadpleging van de Libro della memoria voor deze specifieke naam kunnen we dit noch bevestigen noch uitstellen. Het verhaal moet stilstaan aan de drempel van wat het archief toestaat, en aangeven dat alleen directe raadpleging van Picciotto's repertorium zou kunnen uitsluitsel geven.

Wat met zekerheid kan worden gezegd, is dat Picciotto's onderneming zelf het gebaar van Schaerf voortzet en voltooit: noemen, tellen, zich herinneren. Van de namenlijst van 1925 tot het boek van de herinnering aan de gedeporteerden ontvouwt zich door de decennia dezelfde deugd — de weigering om een mens in de anonimiteit van het verdwijnen te laten wegzinken. De lignage Millul, ongeacht wat haar lot was, behoort tot dit continuum waar elke naam die wordt gedragen, doorgegeven en opgetekend, een daad van verzet tegen uitwissing wordt. Hierin neemt deze familie zonder gedocumenteerd gezicht volledig deel aan de diepste deugd van Israël: het geheugen tot gebod maken.

Wat blijft er over van een lignée waarvan we met zekerheid slechts één naam kennen, ingeschreven in een catalogus uit 1925? Daar blijft precies dat: een naam, en alles wat een naam draagt. In de Joodse traditie is de naam nooit neutraal. Hij verbindt de levenden met de doden, hij schrijft het individu in in een keten — de shalshelet ha-dorot, de keten der generaties — die opklimmt, stap voor stap, tot aan de oorsprong. Een kind naar iemand noemen is een voorvader doen herleven; een familienaam doorgeven is weigeren dat de dood het laatste woord heeft.

Dit hoofdstuk betreft zich nadrukkelijk met redactionele conjunctuur en meditatie, niet met het archief. We schrijven aan de lignée Millul geen uitgevonden figuur toe, geen gefabriceerd gebeuren. We beperken ons ertoe deze bescheiden naam terug te plaatsen in de geestelijke economie die aan elk Joods-Italiaans bestaan zin gaf. Robert Bonfil heeft aangetoond hoezeer, zelfs in de meest alledaagse lagen van de Joodse samenleving van de Renaissance, de waarde die men hechtte aan studie, overdracht en geheugen de levens structureerde. Attilio Milano heeft de vitaliteit gedocumenteerd van de gemeenschappelijke instellingen die, van generatie op generatie, de geboorte, het huwelijk, de dood en onderlinge bijstand omkaaderde.

Een familie Millul, indien zij was wat de meeste Joods-Italiaanse families waren, leefde volgens dit ritme: de feesten van de kalender, de meer of minder trouwe naleving van de halakha, het bezoeken van de synagoge, de opvoeding van kinderen, de solidariteit van de groep in moeilijkheden. Zij droeg, naar haar vermogen, bij aan wat Salvadori heeft beschreven als de dagelijkse textuur van de Toscaanse en Italiaanse gemeenschappen. Haar deugd was waarschijnlijk niet die van grote rabbijnen of illustere geleerden, maar die, niet minder waardevol, van de bescheiden trouw: de onopvallende volharding van wie, zonder een naam in de boeken na te laten, het leven en de Wet overdragen.

Aan het einde van deze weg moet eerlijk worden aangenomen wat dit Groot Boek is, en wat het niet is. Het is niet de gereconstrueerde kroniek van een illustere dynastie, want de lineage Millul heeft tot op heden slechts één uniek en kostbaar spoor achtergelaten: haar inschrijving onder de Joodse familienamen in Italië geregistreerd door Samuele Schaerf in 1925. Geen benoemde figuur, geen datum, geen eigen gebeurtenis kan eraan worden toegeschreven zonder de waarheidseis te schaden. Dit boek is daarom, meer terecht, het in perspectief plaatsen van een naam in de grote geschiedenis van het Italiaans judaïsme — van zijn Romeinse oorsprong tot de ghetto's, van emancipatie tot raciale wetten, van vervolging tot de plicht van herdenking.

Van alle deugden die de traditie van Israël door de eeuwen heen heeft gedragen, en die deze weg aan het licht heeft gebracht — de tsedaka van liefdadigheidsfraterniteiten, de alliantie van heilige studie en profane kennis, de bescheiden trouw van obscure generaties —, is er één die de lineage Millul, boven allen, het best heeft uitgedrukt, zij het onwetend en door het enkele feit van haar vastgesteld bestaan: de zakhor, het gebod van herdenking. Want deze naam, gered uit vergetelheid door de Florentijnse filoloog enkele jaren voor de ramp, belichaamt dit kernovertuiging van het judaïsme dat geen enkel wezen mag verdwijnen zonder genoemd te zijn. Van Schaerf's inventaris tot de Libro della memoria van Liliana Picciotto wordt dezelfde keten van waakzaamheid verbonden tussen degenen die weigeren uitgewist te worden.

Zo sluit de lineage Millul zich aan bij het collectieve geheugen van Israël niet door de glans van haar prestaties, maar door de volharding van haar naam. En dat is misschien wel de hoogste les: dat de waardigheid van een bestaan niet wordt gemeten aan het lawaai dat het in de geschiedenis heeft gemaakt, maar aan de trouw waarmee zijn herinnering wordt doorgegeven. Door deze naam hier vast te leggen, vervult dit Groot Boek op zijn beurt het ancestrale gebaar — zich herinneren, opdat de naam blijft bestaan.