Familie Michelstaedter

De oorsprong van de naam Michelstaedter verwijst naar de praktijk, die in het asjkenazische jodendom wijdverbreid was, van patronymische afleiding vanuit een plaats van herkomst. Michelstadt, een klein stadje in de Hessische Odenwald, herbergde een joodse gemeenschap wier collectieve geheugen de naam van de families bewaarde die zich naar het oosten en zuiden van het continent verspreidden. Het achtervoegsel -staedter (« inwoner van de stad ») bevestigt deze toponiemische vorming: de man die deze naam draagt, is letterlijk degene wiens familie uit de stad van Michel afkomstig is. Dit soort verankering in de eigennaam is zelf een waarde in de diepe betekenis van het woord: in de joodse traditie is de shem — de naam — een geheugenkapitaal dat van generatie op generatie wordt doorgegeven, een manier om verleden en heden, ballingschap en oorsprong samen te houden.

De verplaatsing van deze lignée naar Noord-Italië, en meer bepaald naar het graafschap Gorizia en Gradisca, plaatst de familie in de contactzone tussen het asjkenazische gebied van Midden-Europa en het Italiaanse jodendom. De bronnen stemmen erover in dat de familie van asjkenazische en Germaanse oorsprong is: de Michelstaedter waren een Italiaans sprekende joodse familie uit de hogere burgerij, van asjkenazische oorsprong. Deze dubbele toebehoring — asjkenazisch van bloed en naam, Italiaans van taal en cultuur — vormt het onderscheidende kenmerk van de lignée.

Het Italiaanse jodendom waarin deze familie zich inschreef, presenteerde eigen karakteristieken, die uitvoerig door de historiografie zijn bestudeerd. Robert Bonfil heeft aangetoond hoe zeer het joodse leven van de Italiaanse Renaissance en de moderne tijd een diepe religieuze trouw en een opmerkelijke inpassing in de omringende maatschappelijke en culturele structuren articuleerde [Bonfil, 1994]. De gemeenschappen van noordoost-Italië — Venetië, Padua, Friuli, vervolgens Gorizia en Triëst onder Habsburg-overheersing — vormden een dicht netwerk waar mannen, boeken en huwelijksallianties circuleerden. Het was in dit netwerk dat de Michelstaedter, afkomstig uit de Germaanse wereld, geleidelijk aan banden aanknopen met de meest gevestigde rabbijnse families uit het Italiaanse gebied, een integratieproces dat hun latere allianties bevestigen.

Het is hier van belang epistemische nauwkeurigheid te behouden: hoewel de toponiemische oorsprong van de naam en de asjkenazische toebehoring goed gedocumenteerd zijn, behoren de details van de migratietrajecten voorafgaand aan de vestiging in Gorizia eerder tot waarschijnlijke reconstructie dan tot zekere archiefstukken. De familietradditie en de onomastische logica komen samen om een waarschijnlijk traject uit te tekenen van de Middel-Rijn naar de Adriatische Zee, zonder dat een doorlopende genealogische schakel elk deel ervan garandeert.

Gorizia, hoofdstad van het Austro-Hongaarse graafschap Gorizia en Gradisca, vormt het belangrijkste toneel van de geschiedenis van de Michelstaedter in de 19e en 20e eeuwen. Deze meertalige en multireligieuze stad herbergde een oude, georganiseerde en welvarende joodse gemeenschap, die geïntegreerd was in de zakenklasse en cultuurelite van het Habsburgse Rijk. De joodse families van Gorizia namen in deze stad een bijzondere positie in: zij hadden op de wijze eigen aan het jodendom aan de rand van het imperium weten in te passen de trouw aan de traditie en de openheid voor de culturen die hen omringden — de culturele Italianiteit, de administratieve nauwkeurigheid van Oostenrijk, de Slavische stromingen die in het oosten opwelden.

In deze stad werd op 3 juni 1887 degene geboren die het toonbeeld van de lignée zou worden. Carlo Raimondo Michelstaedter werd in Gorizia geboren als jongste van vier kinderen van Albert en Emma Michelstaedter, geboren Luzzatto. Zijn volledige naam was Carlo Raimondo (Gedaliah Ram). Deze dubbele naam — Italiaans burgerlijk en Hebreeuws (Gedaliah Ram, « Gods grootheid ») — getuigt van het behoud van de joodse identiteit binnen een familie die volledig ingebed was in de Italiaanssprekende samenleving van het Rijk. Een Hebreeuwse naam dragen in het geheim van het familieregister was in deze eeuw van geleidelijke assimilatie een discreet maar opzettelijk daad: de voortzetting van een trouw.

De vader, Alberto, ook wel Abram genoemd, bekleedde een vooraanstaande positie in het economische en intellectuele leven van de stad. Zijn voornaamste functie was de leiding van de plaatselijke vestiging van het verzekeringsbedrijf Assicurazioni Generali, gevestigd in Triëst — een van de grote economische instellingen van het Rijk. Maar Alberto was niet slechts een zakenman. Begiftigd met een uitzonderlijke geheugen en een scherpe verstand, had hij zijn vorming in eigenonderwijs voortgezet, zichzelf een bibliotheek samengesteld die representatief was voor een brede en samengestelde cultuur: hij leerde Hebreeuws met zorg, vertaalde bepaalde bijbelboeken, en voelde een uitgesproken bewondering voor de Italiaanse letterkunde, met name voor Giusti, De Amicis, Carducci en D'Annunzio. Hij was ook een man van lokaal geheugen: zijn vader Alberto was wisselmakelaar, maar koesterde een hartstocht voor lokale geschiedenis en poëzie, een hartstocht die de familie aan de kinderen doorgaf. De moeder, Emma Coen Luzzatto, beheerde het huishouden en zorgde voor de culturele en geestelijke toon ervan.

Deze betrokkenheid van Alberto bij cultuur — het leren van Hebreeuws, de vertaling van bijbelse teksten, de zorgvuldig samengestelde bibliotheek — is een van de concrete uitdrukkingen van wat het jodendom talmud Torah noemt, de aandacht voor studie als waarde op zich, onafhankelijk van rang en beroep. In een familie van de geassimileerde bourgeoisie vormt dit discreet behoud van Hebreeuwse boek- en taalbeoefening een kostbaar getuigenis van de familiale ethos van de Michelstaedter.

De familie behoorde dus tot deze provinciale joodse elite van het Austro-Hongaarse Rijk, enerzijds patriottisch gehecht aan de culturele Italianiteit — ja zelfs aan de irredentistische zaak — en anderzijds ingebed in het Habsburgse administratieve en economische kader. Deze grenspositionering, tussen meervoudige loyaliteiten, zou de gevoeligheid van Carlo diep markeren. Het behoud tot vandaag van het familiebestand getuigt van deze verankering: de Bibliotheek van de Staat Isontina van Gorizia bewaart het Fonds Michelstaedter, dat de geschriften, brieven en kunstwerken van Carlo Michelstaedter bevat, monument van een kort leven dat aan de duur is teruggegeven door de wil van de familie vooreerst, van instellingen vervolgens.

Een van de meest opmerkelijke kenmerken van de lineage Michelstaedter ligt in haar huwelijksallianties met de meest illustere rabbijnse families van het Italiaanse jodendom. Carlo's moeder, Emma, behoorde door haar geboorte — Coen Luzzatto — tot een netwerk van religieuze geleerdheid dat zijn wortels diep in de intellectuele geschiedenis van het jodendom in Noord-Italië heeft. Dit was geen sierlijk verleden: het verbond de familie aan twee van de grote figuren van het Italiaans-joodse denken in de 19e eeuw, op het moment dat dit juist trachtte de trouw aan de Wet in overeenstemming te brengen met de eisen van de moderniteit.

De moederlijke genealogie verbindt de familie inderdaad met de grote rabbijnen van Gorizia en Padua. Carlo's moeder stamde af van Abraham Vita Reggio, oppelrabbi van Gorizia, en van Isaac Samuel Reggio (1784–1855), die enkele jaren later dezelfde functie vervulde en die, samen met Samuel David Luzzatto, het rabbijnse seminarie van Padua oprichtte. Isaac Samuel Reggio, bekend onder het acroniem YaShaR, was een centrale figuur van de Italiaanse Haskala: vertaler en commentator van de Torah, verdedigde hij met opmerkelijke volharding een verzoening tussen religieuze traditie en moderne cultuur, zonder ooit het één ten koste van het ander op te geven. Zijn aanpak behoorde tot die levende halakha die zich niet beperkt tot herhaling van normen maar naar hun geest, hun adem, hun relevantie voor elke generatie zoekt. Samuel David Luzzatto (1800–1865), de beroemde ShaDaL, was op zijn beurt één van de grootste joodse geleerden van de 19e eeuw: filoloog, exegeet en dichter, pijler van dit rabbijnse college van Padua dat generaties Italiaanse rabbijnen vormde, belichaamde hij een jodendom van tekstuele nauwkeurigheid verenigd met poëtische gevoeligheid. Zijn werk vormt één van de hoogtepunten van het Italiaans-joodse denken, erfgenaam van een meervoudige handschrift- en geleerdentradditie [Sirat, 1983]. De familie Luzzatto, waartoe Emma behoorde, behoorde tot de oudste rabbijnse en geleerde lineages van het Veneto-Friaulse gebied, producent van een literatuur en een denken die de joodse filosofie blijvend hebben beïnvloed [Hayoun, 2023].

Deze afstamming plaatst de Michelstaedter op het snijpunt van twee werelden: de Italiaanse rabbijnse geleerdheid en de cultuurmatige en grotendeels geseculariseerde bourgeoisie van het moderne tijdperk. Het is veelbetekenend dat de jonge Carlo opgroeide in een huis waar men, zij het van verre, de namen Reggio en Luzzatto kende — niet als abstracties maar als voorouders, als familieleden. Deze doorgave verloopt niet noodzakelijk via strenge religieuze handhaving: het Biografisch Woordenboek der Frioulen benadrukt dat Carlo's joodse religieuze opvoeding eerder oppervlakkig leek. Maar de doorgave van een ongerustheid — die om te begrijpen, om te zoeken, om zich niet tevreden te stellen met gangbare antwoorden — is een ander soort trouw aan het rabbijnse erfgoed. De traditie van boeken- en handschriftgeleerheid, waarvan Italiaans jodendom een belangrijk centrum was [Tamani, 2010], vormde de culturele achtergrond van deze afstamming en vormde, zelfs op afstand, het intellectuele ethos van de familie.

Het is bovendien opvallend dat deze rabbijnse afstamming via vrouwen wordt doorgegeven: Emma Coen Luzzatto droeg in haar naam zelf het teken van een dubbele geleerde lineage. In een cultuur waar familiale mémoire zich vaak in meisjesnamen nestelt, signaleert deze dubbele naammarking — Coen en Luzzatto — een familie bewust van haar erfgoed en bezorgd om het spoor ervan voort te zetten.

Hier antwoorden familiale mémoire en archive elkaar: de mondelinge doorgave van een prestigieuze rabbijnse afstamming wordt bevestigd door documentaire bronnen over de rabbijnen Reggio en over het college van Padua. Het spirituele erfgoed van deze dubbele lineage was niet zonder gevolgen voor Carlo's intellectuele vorming, waarvan het denken, zoals zal blijken, het spoor van een eigenaardige joodse ongerustheid draagt.

Briljant leerling maar autoriteitsresistent, Carlo ontving zijn eerste opleiding aan het Staatsgymnasium Habsburg van Gorizia, een streng instituut waar hij de Duitse taal, de Griekse en Latijnse klassieken, wiskunde, tekenen en filosofie leerde. Dit rigoureuze en meertalige Oostenrijks-Hongaarse kader gaf hem tegelijkertijd de instrumenten van intellectuele strengheid en het bewustzijn van een meervoudige culturele verbondenheid. Op school was hij gepassioneerd door Carducci en D'Annunzio — een passie die hij met zijn vader Alberto deelde — voordat zijn lectuur aanzienlijk uitbreidde.

Na eerst wiskunde aan de Universiteit van Wenen te hebben overwogen, veranderde hij van richting en ging naar Florence om daar literatuur en filologie te studeren. Hij volgde onderwijs in klassieke letteren, specialiseerde zich in Grieks en Latijn, en koos voor zijn laurea-proefschrift een filosofische studie van de begrippen overtuiging en retorica in de oude filosofie — eerst Plato en Aristoteles, maar het veld breidde zich snel uit buiten de filosofiegeschiedenis naar de vraag naar het bestaan zelf.

In Florence werd hij diep beïnvloed door Schopenhauer, Nietzsche en Ibsen. Van Schopenhauer nam hij het idee over dat de blinde wil het menselijk bestaan regeert en dat al het verlangen fundamenteel lijden is; van Nietzsche, de eis van een authentiek leven, zonder compromis met conventies; van Ibsen, de voorstelling van de impasses van het burgerlijk leven en sociale leugen. Maar Carlo beperkte zich niet tot het synthetiseren van zijn lectuur: hij stelde ze op de proef door acute persoonlijke ervaring, buigend naar de behoeften van een denken dat vooral existentieel wilde zijn — geen systeem, maar een geleefd waarheid.

Hij schilderde en tekende voor zijn eigen plezier, met echte vakbekwaamheid. Hij produceerde karikaturen, portretten, scènes uit het dagelijks leven. Filosoof, schilder, dichter en karikaturist: deze veelvoudige activiteiten waren voor hem geen afleidingen, maar de verschillende facetten van een dezelfde inspanning om de werkelijkheid in haar volheid te begrijpen. Zijn Florentijnse tijdgenoten herkenden in hem een buitengewone persoonlijkheid. Het was in deze periode van intense vorming dat ook zijn relatie met Nadia Baraden ontstond, een jonge Russische vrouw ontmoet in Florence in het milieu van kunstenaars — een relatie die zijn laatste jaren diep markeerde en die tragisch eindigde toen zij ook een einde aan haar leven maakte.

Het meesterwerk van Carlo Michelstaedter, La persuasione e la rettorica, geschreven tussen 1909 en 1910 en voltooid in de dagen voorafgaand aan zijn dood, is een van de meest bijzondere filosofische teksten van Italië in het begin van de twintigste eeuw. Oorspronkelijk bedoeld als academisch proefschrift over de platonische en aristotelische concepten van persuasie en retorica, transformeerde het zich tijdens het schrijven in iets onvergelijkelijk groters: een radicale kritiek op het menselijk bestaan, een meditatie over de onmogelijkheid om volledig te leven in een wereld die wordt gedomineerd door sociale leugen en vlucht voor zichzelf.

In het hart van de tekst staat een fundamenteel contrast tussen twee modaliteiten van bestaan. De « persuasie » (persuasione) duidt de zeldzame verovering van een volledige zelfbeheersing aan, een totale aanwezigheid in het eigen leven, zonder delegatie of uitstel. Zoals Carlo zelf schrijft: « persuaso è chi ha in sé la sua vita » — overtuigd is degene die zijn leven in zich draagt. Deze bondige formule verdicht een absolute eis: daar zijn, volledig, zonder zich schuil te houden achter de instellingen, woorden en gewoonten die de gewone wereld vormen. Tegen deze bijna onmogelijke verovering staat de « retorica » (rettorica), niet in de technische betekenis van het woord maar in een existentiële en antropologische zin: de apparatuur van woorden, gebaren, instellingen en gewoonten waarmee de mensheid collectief haar onvermogen om de volheid van het bestaan te leven, maskeert. De philopsichìa — de liefde voor het eigen leven in de zin van gehechtheid aan het leven zoals het is, middelmatig en gecompromitteerd — teweegbrengt door middel van retorica een schijnbare persuasie, waardoor de mens denkt buiten zichzelf te kunnen verkrijgen wat hij alleen in zichzelf kan vinden.

De thesis van Carlo beperkt zich niet tot de antieke filosofie: zij omvat de samenleving, het gezin, de staat, de religie, de moraal — alle menselijke instellingen worden onder het licht van deze vraag onderzocht: dienen zij het authentieke leven of verbergen zij het? Het antwoord is bijna altijd het laatste. Dit filosofische radicalisme, dat in bepaalde opzichten aan bijbelse profetie doet denken in zijn weigering van compromissen, draagt ook het stempel van Carlo's intellectuele erfenis: de rabbijnse traditie van zijn voorouders, die nooit is opgehouden de gevestigde vormen ter discussie te stellen in naam van een eis van waarheid, komt naar voren in deze houding.

De kritiek van zijn tijd onderstreept hoe deze gedachte lange tijd verkeerd begrepen bleef. De stilte rond de dood van Carlo Michelstaedter in 1910 wordt verklaard door het culturele klimaat in Italië van die tijd, gedomineerd door Benedetto Croce. In het crocëaanse systeem, gebaseerd op de strikte scheiding van menselijke faculteiten, was er geen plaats voor een persoonlijkheid als die van Michelstaedter, wiens doel juist de afschaffing van deze scheiding was: hij dacht met zijn lichaam, schilderde zijn ideeën, versificeerde zijn metafysische intuïties. Het geheel van zijn werk vormt aldus een levend argument tegen de specialisatie van kennis — een argument dat de joodse traditie, waar de rabbijn dichter kan zijn en de koopman filosoof, zonder moeite zou hebben herkend.

Het werk werd postuum gepubliceerd in 1913, drie jaar na Carlo's dood, dankzij de zorg van zijn vrienden en zijn familie. Het verscheen aanvankelijk in vrijwel volledige onverschilligheid, voordat het vanaf de jaren zeventig een geleidelijke herontdekking kende die er een referentie voor Italiaanse en internationale filosofen en letterkundigen van maakte. De uitgave van Adelphi Edizioni, gepresenteerd met geleerdde inleidingen, vormde een van de stadia van deze rehabilitatie. Deze postume loopbaan — van duisternis naar licht, van verworpen thesis tot klassieker — is zelf een les over de temporaliteit van gedachte: bepaalde waarheden bereiken hun publiek pas nadat de wereld de helderheid van degene die hen heeft geformuleerd, heeft ingehaald.

Het verdient opmerking dat ook de specifiek joodse dimensie van het werk moet worden vastgesteld, zoals verschillende commentatoren hebben onderstreept. Ada Neiger onderzocht in haar « Dialoghi intorno a Michelstaedter » (1987) wat zij « la sindrome ebraica » van Michelstaedter noemt: de thema's van zelfverlies, van uitsluiting van de volheid van het leven, van het onvermogen om volledig in het bestaan in te gaan, weerspiegelen daarin een sterke aspiratie naar volledigheid die resoneert met de joodse diasporaervaring. Zijn ideeën, evenals zijn joodse identiteit, weerkaatsten zich in zijn interesse voor de Kabbala. De zoektocht naar de persuasione — naar een volledige aanwezigheid bij zichzelf — kan gelezen worden als een filosofische transponering van de eis van authenticiteit in het hart van de joodse spiritualiteit, zoals die wordt gemediteeerd door gelijktijdige denkers van de traditie [Askénazi, 1999] [Abécassis, 1987]. In dit opzicht is La persuasione e la rettorica niet alleen een filosofisch proefschrift: het is ook, bewust of onbewust, een meditatie over wat het betekent om als jood in een wereld te leven die je niet volledig erkent — de vruchtbare vreemdheid, de innerlijke ballingschap, de eis van een waarheid die niet onderhandelbaar is.

De joodse kwestie als toets van identiteit, die men terugvindt bij andere figuren van de centrale moderniteit — Kafka, Weininger, Celan — vindt bij Michelstaedter een scherpe existentiële formulering die hem in die wijde archipel van joodse intellectuelen van de germaans-Italiaanse ruimte plaatst, dragers van een specifieke onrust in hun positie op de grens [Berlin, 1973]. Maar waar anderen deze spanning in ironie, onverschilligheid of symbolische bekering opgelost zouden hebben, droeg Carlo haar tot het einde, zonder vangnet, met de radicaliteit van hen die niet kunnen liegen.

De geschiedenis van de Michelstaedter wordt doorkruist door een geweld dat twee generaties treft en zich op twee verschillende manieren manifesteert: eerst zelfmoord, daarna deportatie. Deze dubbele tragedie, die als teken van een vloek zou kunnen lijken, is in werkelijkheid het tegenovergestelde teken: een familie waarin elk lid zich bevond op punten van uiterste spanning — intellectueel, existentieel, historisch.

Carlo zelf maakte een einde aan zijn leven kort na de voltooiing van zijn proefschrift, in de namiddag van 17 oktober 1910. Alleen gebleven in het familieappartement in Gorizia, pakte hij een pistool en schoot zichzelf tweemaal door het hoofd. Hij was drieëntwintig jaar oud. De oorzaken van dit gebaar hebben veel debatten uitgelokt: sommige commentatoren zien daarin de logische, bijna onvermijdelijke conclusie van een filosofie die volledige authenticiteit tegenover het bestaan eiste; anderen lezen daarin de symptomen van psychisch lijden dat ruim boven het denkkader uitsteeg. De dood van zijn vriendin Nadia Baraden, kort daarvoor gebeurd, had Carlo diep geschokt. Maar men moet ook onthouden dat de familie werd doorkruist door een terugkerende kwetsbaarheid tegenover het bestaan: zijn broer Gino (1877–1909) had zich het voorgaande jaar ook van het leven beroofd, op tweeëndertigjarige leeftijd, vanuit Amerika waar hij zich had gevestigd. Het gezin telde vier kinderen: Gino (1877–1909), Elda (1879–1944), Paula (1885–1972) en Carlo. Twee van de vier vonden de dood door eigen hand.

Zijn zuster Paula herinnerde zich hem als kind, bevreesd voor duisternis en hoogte, eigenzinnig en volstrekt niet geneigd zich voor zijn fouten te excuseren. Innemend portret van een eigenzinnig kind, al van jongs af aan, in zijn weigering. Carlo is begraven op de joodse begraafplaats van Rožna Dolina, dicht bij Nova Gorica, in Slovenië — in dit grensgebied dat het toneel van zijn hele geschiedenis was.

Het tweede geweld trof de volgende generatie. Omdat de familie joods was, werden haar leden in de machine van nazivervolging meegeslikt. Elda, geboren in 1879, werd gedeporteerd en stierf in 1944 — een datum die samenviel met de grote deportatiegolven van joden uit Noord-Italië en Friuli. Alleen Paula, die in 1972 stierf, overleefde de Shoah door naar Zwitserland te vluchten. Zo werd de goricische lijn van de Michelstaedter, nadat zij de Europese cultuur een van haar meest eigenaardige denkers had geschonken, bijna volledig uitgewist door de genocide die het Italiaanse en Midden-Europese jodendom trof.

Deze dubbele dood — zelfmoord en deportatie — stelt een vraag die de joodse geschiedenis zelf lang heeft overdacht: hoe te leven in een wereld die je de volheid van het bestaan weigert? Carlo had de vraag filosofisch geformuleerd. De Shoah antwoordde met brute kracht. Er ligt een afgrijselijke ironie in het feit dat de filosoof die van de onmogelijkheid van authentiek leven het centrale thema van zijn werk had gemaakt, tot een familie behoorde wiens leden vervolgens van het recht te leven überhaupt werden beroofd.

Als de Michelstaedter-familie werd gedecimeerd, haar geheugen niet uitgedoofd. Het werk van Carlo, lange tijd vertrouwelijk, kende een geleidelijke herontdekking vanaf het midden van de twintigste eeuw. De Florentijnse vrienden van Carlo, vervolgens zijn familie, verzamelden zijn geschriften en maakten deze publiek. De publicatie van La persuasione e la rettorica in 1913, drie jaar na zijn dood, werd gevolgd door de geleidelijke uitgave van zijn literaire teksten — verhalen, toneelstukken, dialogen —, zijn correspondentie en zijn onvoltooide werken, die samen duizenden pagina's vertegenwoordigen. Hieraan voegt zich een rijke grafische productie: tekeningen, karikaturen, portretten, die getuigen van de creatieve veelzijdigheid van een man die zich niet liet opsluiten in enige categorie.

Dit opslaggebaar — eerst door de naasten, later door instellingen — illustreert de functie zelf van het joodse geheugen zoals Yosef Hayim Yerushalmi het heeft theoretiseerd: de overdracht tegen vergetelheid, de zakhor als imperatief [Yerushalmi, 1984]. In het geval van de Michelstaedter kreeg dit imperatief een dubbele vorm: familiaal en institutioneel. Het was Paula, de overlevende zus, die de herinneringen uit de kindertijd bewaarde en de biografische wederopbouw voedde. Het was de Biblioteca Statale Isontina van Gorizia die het documentaire fonds opving en bewaarde, waardoor het een van de schatten van het intellectuele erfgoed van de regio werd.

Onder de collecties bewaard in de Biblioteca Statale Isontina van Gorizia is ongetwijfeld de meest bekende en belangrijkste die van Carlo Michelstaedter, een bijzondere figuur van een intellectueel die filosoof, dichter, schilder en caricaturist was in de zeer korte tijdspanne van slechts drie-en-twintig jaar. De nawerking van Carlo Michelstaedter reikt vandaag ver buiten het Italiaanse kader: zijn werk is onderwerp van internationale vertalingen en studies, in zeer verschillende talen en filosofische tradities, van Engelstalige universiteiten tot filosofische milieus op het Iberische en Slavische schiereiland. La persuasione e la rettorica, dit laurea-proefschrift dat nooit een officiële verdediging had, wordt vandaag erkend als een klassieker van het twintigste-eeuwse denken, voorloper van bepaalde thema's van het existentialisme en de fenomenologie.

Deze vertraagde erkenning sluit aan bij een paradoxaal kenmerk van het joodse geheugen: de nauwkeurigheid posthume vruchtbaarheid van een denken dat aan de randen ontstond, in een grensstad die bestemd was voor het verdwijnen van zijn eigen gemeenschap. Gorizia zelf onderging na 1945 een radicale mutatie: verdeeld door de Joegoslavische grens, beroofd van zijn Italiaanse bevolking aan de andere kant van het ijzeren gordijn, verloor de stad een groot deel van zijn menselijk en cultureel weefsel. De joodse gemeenschap van Gorizia, al verminderd door de deportaties, stelde zich nooit echt weer samen. Maar het Michelstaedter-fonds overleeft, getuige van een aanwezigheid die de gebeurtenissen niet geheel hebben kunnen uitwissen.

De Michelstaedter-familie overleeft dus minder door het bloed, vrijwel geheel opgedroogd door de Shoah, dan door het werk en het archief. Deze verschuiving van biologische overdracht naar culturele overdracht is op zichzelf een vorm van verzet — niet een gewapend verzet, maar de zuiver joodse verzet van het geschrevene, van het bewaarde boek, van de naam overgedragen door de pagina's in plaats van door kinderen. Het is deze vorm van continuïteit die het huidige Groot Boek bedoelt te eerbiedigen.

De geschiedenis van de familie Michelstaedter condenseert, in een enkele lignée, verschillende lagen van de Europese joodse ervaring. Door haar naam getuigt zij van ashkenazische oorsprong en migratie uit de Germaanse landen naar Noord-Italië; door haar inworteleling in Gorizia illustreert zij de joodse voorwaarde in de grensstedenn van het Austro-Hongaars Rijk, Italiaans van cultuur en plural in bindingen; door haar allianties met de Luzzatto en de Reggio sluit zij aan bij de hoogste tradities van de Italiaanse rabbijnse geleerdheid; door vader Alberto belichaamt zij de figuur van de welgestelde joodse burger die discreet de band met de Hebreeuwse taal en het Hebreeuwse boek onderhoudt in een wereld die daar niet meer om vroeg. De familie werd door Schaerf opgenomen onder de joodse geslachtsnamen van Italië [Schaerf, 1925], een inschrijving die voor het nageslacht haar toebehoren aan het schiereiland-jodendom vastlegt.

Dit traject bereikt zijn hoogtepunt in de figuur van Carlo Michelstaedter, filosoof van de persuasio, wiens werk — La persuasione e la rettorica, postuum gepubliceerd in 1913 — de sporen draagt van een onrust die de geschiedschrijving aan zijn joodse voorwaarde wist te verbinden: de zoektocht naar een totale aanwezigheid bij zichzelf in een wereld die alleen surrogaten aanbiedt. Zij eindigt in tragedie: de zelfmoorden van Gino en Carlo, vervolgens de deportatie van Elda naar Auschwitz, Paula alleen gered in Zwitserland. De Goriciaanse lignée stierf bijna geheel uit, maar haar erfenis voortdurend in de collecties van de Biblioteca Isontina en in de internationale erkenning van een werk lang onbekend.

Indien men zoekt wat deze lignée tussen alle andere het best heeft uitgedrukt van de grote waarden gedragen door de joodse traditie door de eeuwen heen, dringt het antwoord zich op uit het lezen van haar geschiedenis: het is de eis van waarheid — dit onvermogen zich tevreden te stellen met compromissen, holle woorden, instellingen die de leegte verbergen. Bij YaShaR Reggio kreeg deze eis de vorm van eerlijke verzoening tussen traditie en moderniteit. Bij ShaDaL Luzzatto kreeg zij die van rigoureuze filologie en oprechte poëzie. Bij Alberto Michelstaedter kreeg zij die van de autodidact die het Hebreeuws leert en de Bijbel vertaalt uit liefde voor de tekst, niet uit plicht. En bij Carlo nam zij de meest radicale en kwetsbaarste vorm aan: een filosofie die weigerde te liegen, zelfs als waarheid het bestaan kostte. Deze eis van waarheid — die de bijbelse profetie emet noemt, die de talmoedische traditie aan de grondslag van de Wet en de wereld plaatst — is de rode draad die onder alle generaties van deze familie loopt, van de Odenwald in Hessen tot aan de oevers van de Isonzo, van het college van Padua tot de begraafplaatsen van Slovenië.

Zo illustreert de familie Michelstaedter, op de schaal van een uniek lot, het lot van het Midden-Europese jodendom: de culturele grootsheid en de catastrofe, de integratie en de vernietiging, en uiteindelijk de overleving door herinnering en geschrift. Het onderhavige werk, getrouw aan de eis van de zakhor, heeft trachten daarvan het spoor over te dragen.