Familie Mestre

De eerste zekerheid over de Mestre is linguïstisch en documentair. Door deze achternaam op te tekenen, rangschikt Schaerf deze onder de namen van in Italië geregistreerde joden na een langdurig inventarisatiewerk [Schaerf, 1925]. De vorm Mestre verwijst zonder enige ambiguïteit naar de Venetiaanse toponiemen: zij behoort tot die familie van namen — Padova, Modena, Rimini, Ancona, Verona — waarmee Italiaanse joden de kaart van hun oorsprong bij zich droegen.

Deze naamgeving is niet zonder betekenis; zij zegt iets over een voorwaarde. In het Italië van de stadsstaten bestond de joodse gemeenschap vaak uit families afkomstig uit verschillende plaatsen, en de naam van oorsprong diende tegelijkertijd als geheugen en als sociaal ankerpunt. Het joodse leven van de Italiaanse Renaissance ontvouwde zich in een dicht netwerk van grote en kleine steden, waar gemeenschappen zich vormden en hergroepeerden naar gelang van migraties en ontvangsten. [Bonfil, 1994] Het feit dat een familie zich onder de naam Mestre vestigde, suggereert dat zij uit dit vastelandsdorp naar een belangrijker centrum kwam — Venetië zelf, of een van de steden in de Padaanse vlakte.

Deze verplaatsing draagt in zich een waarde die de joodse traditie als fundamenteel beschouwt: de verhouding tot de vreemde, tot de ontvangst van degene die van elders komt. De migrant genoemd naar zijn plaats van oorsprong is ook degene die ooit een gast was die opgenomen moest worden. De halakha maakt de bescherming van de ger, van de als vreemdeling verblijvende ander, tot een herhaalde plicht, en de Italiaanse gemeenschappen, samengesteld uit opeenvolgende aankomers, hebben de praktische noodzaak daarvan ondervonden. Door de naam van hun vertrekpunt te dragen, schreven de Mestre in hun identiteit zelf het geheugen in van een drempel die werd overschreden — die ervaring van migratie die het jodendom in het hart van zijn zelfbewustzijn heeft geplaatst, vanaf de Uittocht uit Egypte tot de middeleeuwse verbanningen.

Mestre begrijpen betekent de Venetiaanse ruimte begrijpen. Mestre, op het vasteland, onderhield met Venetië een voortdurende relatie van afhankelijkheid en complementariteit. Maar de geschiedenis van de joden in deze ruimte wordt gekenmerkt door een institutie die aan alle andere haar naam heeft gegeven: het Ghetto van Venetië, gesticht in 1516, het eerste district dat deze naam zou dragen. De joden werden daar tot gescheiden wonen gedwongen, maar ontwikkelden er ook een intens religieus, intellectueel en economisch leven.

In dit kader herinnerde een familie, aangeduid naar de topografie van het vasteland, aan de banden tussen de lagune-stad en haar achterland, waar joodse geldschieters, kooplieden en artsen circuleerden in dienst van de gemeenschappen. De Italiaanse Renaissance zag joden essentiële economische functies vervullen — verpandingsleningverlening, handel, geneeskunde — terwijl zij sterke religieuze instituties handhaafden. [Bonfil, 1994] Economische activiteit, vaak voorgesteld als een ondergane noodzakelijkheid, was ook een plaats van morele uitoefening: lening onder wettelijk toezicht, verplichte aalmoezen, solidariteit tussen families. De tsedaka — dit woord dat in het Hebreeuws onscheidbaar rechtvaardigheid en liefdadigheid verbindt — organiseerde het leven van de Italiaanse gemeenschappen in onderlingsgezelschappen, met uitzet voor wezen, bevrijding van gevangenen, hulp aan zieken.

Hier moet voorzichtigheid worden betracht: het archief geeft ons niet, voor de familie Mestre zelf, de details van deze verbintenissen. Wat wij weten is het kader waarin zij leefde en de manier waarop de gemeenschappen van deze ruimte collectieve weldadigheid praktiseerden. Een specifieke deugd aan de lignée toekennen zonder een daad die haar draagt zou de regel van het boek verraden. Wij houden dus uit dit hoofdstuk niet een lofrede, maar een context: die van een gemeenschap waar de verplichting van rechtvaardigheid tegenover de arme geen abstract ideaal was maar een geregelde institutie.

Italiaans Jodendom was, in de Renaissance en daarna, een belangrijk centrum van boekproductie — eerst handschrift, daarna drukwerk. De ateliers van kopiisten en verlumineurs produceerden Bijbels, liturgische verzamelingen en verhandelingen versierd met opmerkelijke schoonheid. De kunst van het versierde Hebreeuwse handschrift kende in Italië een bijzondere bloei, waar de rijkdom aan ornamentatie antwoord gaf aan de eis om de heilige tekst in heiligheid te stellen door de schoonheid van zijn presentatie. [Tamani, 2010] Deze zorg voor het boek weerspiegelt een diepe waarde: de hiddour mitzva, de verfraaiing van het gebod, die wil dat de dienst aan God zich tooit met wat de mens het volmaaktste kan aanbieden.

In zo'n wereld nam een familie met een toponymische naam, zoals alle andere, deel aan de verspreiding van teksten. We beschikken niet over een colofon dat bewijst dat een Mestre een bepaald handschrift heeft gekopieerd of bezeten; dat stellen zou een verzinsel zijn. Maar de geschiedenis van het Italiaans-Joods boek verlicht de cultuur die de hunne was — die waarin lezen, kopiëren, commentariëren tegelijk een religieuze plicht en een kunst waren. Colette Sirat heeft aangetoond hoe de middeleeuwse Joodse filosofie zich juist door deze handschriften voortplantte, materiele schakels van een gedachte die van hand tot hand reisde [Sirat, 1983]. De Talmoedische en filosofische kennis was niet voorbehouden aan weinigen: zij dooraderde het dagelijks leven van gemeenschappen, waar de studie van de Wet als de hoogste bezigheid werd beschouwd.

Het is deze vervlechting van kennis en vroomheid die het lot van een Italiaanse familie verbindt met het collectieve geheugen van Israël. Sinds de afsluiting van de Talmud heeft het Joodse volk zich gedefinieerd als een Volk van het Boek, stellende zijn vaderland in zijn teksten. Een familie als de Mestre, wat ook hun precieze plaats mag zijn geweest, behoorde tot deze beschavingskring van studie waar, volgens de uitspraak van de Vaderen, de studie van de Torah gelijkwaardig is aan alle andere deugden tezamen omdat zij daartoe leidt.

De geschiedenis van de joden van Italië speelde zich niet uitsluitend af op het Italiaanse schiereiland af. Vanaf het einde van de zestiende eeuw werd de Toscaanse haven van Livorno, geopend door de Medici, het grote kruispunt van de « Portugese Joodse Natie » — deze Sefarden afkomstig van het Iberisch schiereiland die van de westelijke Middellandse Zee een eenheidsnetwerk van handel en gemeenschap maakten. De Portugese Joodse Natie, gearticuleerd rond Livorno, Amsterdam en Tunis, weefdde tussen de oevers van de Middellandse Zee een familie- en handelsnetwerk van opmerkelijke continuïteit, van de laatste jaren van de zestiende eeuw tot het midden van de twintigste. [Lévy, 1999] Livorno was, volgens Lionel Lévy, het laboratorium van een mediterrane Joodse identiteit waarin Iberisch erfgoed, Italiaanse cultuur en commerciële roeping zich vermengden [Lévy, 1996].

In deze wereld van Livorno en Noord-Afrika circuleerden Italiaanse familienamen met de mannen mee. Het is waarschijnlijk — hoewel geen precieze akte dit hier voor de Mestre-lignee bevestigt — dat dragers van Italiaanse toponymische namen zich hebben aangesloten bij deze gemeenschappen van de Sefardische diaspora, van Tunis tot Algiers, van Oran tot Tlemcen. Studies over deze gemeenschappen, zoals die van Eliahou-Éric Botbol over Tlemcen [Botbol, 2000] of de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès, tonen de rijkdom aan van dit weefsel waar families van verschillende oorsprongen elkaar kruisten. We bevinden ons hier in het register van het waarschijnlijke: de naam kon via deze routes reizen, maar het geraadpleegde archiefstuk levert daar niet het naamstelling bewijs voor.

Dit hoofdstuk drukt een discrete deugd uit: openheid, het vermogen om gemeenschap te vormen voorbij de oorsprongen heen. De Sefardische havens ontvingen joden uit verschillende horizonnen en smolten hen samen tot een nieuwe natie zonder de bijzondere herinneringen uit te wissen. Het is de relatie tot de vreemdeling die tot beginsel van sociale organisatie wordt — de gast wordt broeder, migratie omgevormd tot broederschap.

Wat het archief niet noemens waardig zegt, maakt de structuur van het traditioneel joods leven zelf duidelijk. Een joods gezin in Italië, hoe welgesteld ook, leefde volgens het ritme van gemeenschappelijke instellingen: de synagoge, de school, de liefdadigheidsvennootschappen, het rabbijnse rechtshof. Betrokkenheid bij het gemeenschappelijke leven was geen individuele keuze maar een gedeelde verplichting, gegarandeerd door de fiscale en morele solidariteit van de gemeenschap.

De joodse traditie maakt van deze betrokkenheid een groot goed. Het joodse geheugen bewaart de feiten niet in de eerste plaats voor zichzelf, maar schrijft ze in in een overdracht die het heden zin geeft door het te verbinden met de geschiedenis van het volk. [Yerushalmi, 1984] Yosef Hayim Yerushalmi heeft aangetoond dat het joodse volk lange tijd de liturgische herinnering boven de kritische geschiedenis stelde: wat men overdraagt is niet zozeer de exacte kroniek als wel de zin van met elkaar verbonden generaties. Een familie als de Mestre belichaamt deze dubbele voorwaarde: door het archief via een naam geïdentificeerd, overleeft zij vooral door het geheugen van een zugehorigheid.

De moderne joodse denkers hebben deze spanning verhelderd. Léon Askénazi herinnerde eraan dat de traditie slechts levend is wanneer zij door elke generatie opnieuw wordt overgenomen en doorgedacht [Askénazi, 1999]; Armand Abécassis, dat het jodendom voert van de woestijn naar het verlangen, van de noodzaak naar de aspiratie [Abécassis, 1987]. Een bescheiden lignée, zonder attested grote rabbijnse naam, belichaamt misschien beter dan andere deze gewone trouw: die van gezinnen die, zonder een oeuvre na te laten, de naam, de taal, het gebed hebben overgedragen. Het is individuele bescheidenheid verheven tot collectieve trouw — de deugd van degenen die de keten dragen zonder de roem ervan op te eisen.

Een patroniem is geen bevrozen reliek; het leeft, verplaatst zich, transformeert. Mestre, geregistreerd door Schaerf aan het begin van de 20ste eeuw, had al verschillende eeuwen achter zich, en zijn inschrijving in een catalogus van 1925 fixeert een toestand op een gegeven moment [Schaerf, 1925]. Het ondernemingwerk van Schaerf zelf beantwoordt aan een bezorgdheid van zijn tijd: inventariseren, voordat zij niet verdwijnen, de sporen van een duizendjarige joodse aanwezigheid in Italië. Gepubliceerd in 1925, ging deze inventaris niet lang vooraf aan de zwarte jaren waarin het Italiaanse fascisme, door de rassenwetengetallen van 1938 en vervolgens deportatie, deze aanwezigheid in het hart zou treffen.

Het is hier dat het werk van herinnering zijn meest ernstige betekenis krijgt. Werken van inventarisatie en gedachtenis, zoals die van Dominique Natanson voor het joodse geheugen en onderwijs [Natanson, 1997], herinneren ons eraan dat het bewaren van een naam betekent dat de opgelegde vergetelheid wordt geweigerd. We hebben in de geraadpleegde bronnen niet het detail van het lot van de dragers van de naam Mestre tijdens de Shoah; het zou onwaardig zijn dit uit te vinden. Maar de naam noemen, hem naar het Grote Boek brengen, is het gebaar vervullen dat de traditie zakhor noemt — herinner je — en geheugen tot een daad van verzet tegen uitwissing maken.

Zo doorkruist de naam regimes en grenzen, van het dorp in het Venetiaanse vasteland tot de havens van de diaspora, van het verlicht handschrift tot het register van de genealoog. Het draagt, in zijn beknoptheid, de geschiedenis van een volk dat van geheugen zijn manier van zijn in de wereld heeft gemaakt.

Aan het einde van deze reis presenteert de lignée Mestre zich minder als een illustere dynastie dan als een trouw getuige. De naam, vastgesteld door Schaerf onder de Joodse patroniemen van Italië [Schaerf, 1925] en geworteld in het toponiem van het Venetiaanse vasteland, duidt eerst op een migratie: een familie afkomstig van een plaats, er door geïdentificeerd, geïntegreerd in het dichte leven van de Italiaanse gemeenschappen van de Renaissance en de vroegmoderne tijd [Bonfil, 1994]. Rond deze documentaire kern heeft het boek de verifieerbare contexten uitgewerkt — de Venetiaanse ruimte, de boekcultuur, de Sefardische netwerken van de Middellandse Zee — steeds onderscheid makend tussen wat het archief vaststelt en wat de traditie overdraagt.

Van alle deugden die de Joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, is het diegene die deze lignée van alle het best heeft uitgedrukt de trouw van het geheugen — dit vermogen om een naam, een drempel, een oorsprong te dragen en over te dragen zonder glans maar zonder breuk. De naam Mestre, geheugen van een verplaatsing ingeschreven in de burgerlijke stand, is op zichzelf een daad van zakhor [Yerushalmi, 1984]. Door de bescheidenheid van families wier geschiedenis de grote daden niet onthoudt, wordt de essentiële deugd van Israël voortgezet: van geheugen een vaderland maken, en van overdracht een vorm van gerechtigheid jegens de generaties. Daarin sluit het singuliere lot van een Italiaanse familie aan bij het collectieve geheugen van een volk dat, van de Venetiaanse lagune tot de kusten van Maghreb, van de trouw aan de naam de meest discrète moed heeft gemaakt.