Familie Meltzer

Aan de oorsprong van de naam, daar is de werkplaats en het graan. De familienaam Meltzer is een beroepsnaam van Ashkenazische Joodse oorsprong, afgeleid van het Jiddische meltser of het Duitse Malzer, betekenend « moutbereider » — degene die het mout voorbereidde bestemd voor het brouwen van bier of de distillatie van sterke drank ; deze vakmanschap was essentieel in de middeleeuwse Europese gemeenschappen, waar moutbereiders granen, meestal gerst, weekten, lieten ontkiemen en vervolgens droogden [names.org].

Deze bescheiden oorsprong zegt iets dieps over de toestand van de Joden in Oost-Europa. Beroepsnamen — de moutbereider, de kleermaker, de smid, de marskramer — verraden een maatschappij waarin de Joden een nauwkeurig bepaalde plaats innamen in de economie van de dorpjes, de shtetlekh, vaak op het kruispunt van christelijke landbouw en handel. Het mout, grondstof van bier en brandewijn, plaatste de meltser in het hart van een lokale economische keten : hij kocht gerst van boeren, transformeerde het en voorzag brouwers en distillateurs. In veel dorpen van Litouwen en Polen behoorden de erfpacht van herbergen en de vervaardiging van alcohol tot de weinige beroepen die voor Joden openstonden, en het moutbereidersvak was daarvan de voorbereiding.

De toewijzing van familienamen aan de Joden van het Russische Keizerrijk was, voor een groot deel, een administratieve daad die werd opgelegd aan de omslag van de achttiende naar de negentiende eeuw. Het feit dat een familie — of ontving — de naam van zijn moutbereidersberoep aannam, signaleert een oude en stabiele inscriptie in het economische weefsel van een plaats. Het is waarschijnlijk dat de Meltzer van Mir dit ambacht op zijn minst één generatie hebben uitgeoefend voordat het hun erfelijke naam werd.

Hier ontstaat de eerste van de deugden van deze lignage, discreet maar constituerend : de waardigheid van het werk. De Joodse traditie, sinds de Pirqé Avot die het arbeid lief hebben bevelen, beschouwt het eerlijke ambacht als een fundament van een oprecht bestaan. De meltser die het graan transformeerde, nam deel aan deze economie van het geoorloofde, van het toegestane (heter), waar de levensonderhoud moest worden verzoend met de Wet — het respect voor verboden, de eerlijkheid van maten en gewichten, de rechtschapenheid tegenover de boer evenals tegenover de koper. Dat de meest illustere lignage van Litouwse talmudisten van de twintigste eeuw de naam draagt van een vakman van gerst is geen onverschillig toeval : het is het teken dat heiligheid, in de Ashkenazische opvatting, niet van boven afdaalt maar, door studie, oprijst van de bescheidenste werkplaats naar de hoogste academies.

De Meltzer-lineage die de archieven vastleggen krijgt vorm in de stad Mir. Rabbi Meltzer werd geboren op 5 Adar 5630 — dus op 6 februari 1870 — in de stad Mir, in het gouvernement Minsk van het Russische Keizerrijk, tegenwoordig in de Republiek Wit-Rusland, van Rabbi Baruch Peretz en Miriam Reisel Meltzer [Find a Grave] [Wikipedia]. Zijn vader, Baruch Peretz, was ook rabbijn [JewAge].

Mir was geen gewone plaats. Het herbergde een van de meest befaamde yeshivot van de Litouwse wereld, de Mir Yeshiva, bakermat van de talmudische studie wiens glans zich ver buiten de grenzen van het Keizerrijk zou uitbreiden. Opgroeien in Mir, voor een begaafd kind, was opgroeien aan de bron. Al op tienjarige leeftijd begon hij te studeren onder Rabbi Yom Tov Lipmann Baslianski, de rabbijn van Mir, auteur van de Malbushei Yom Tov, die hem in zijn huis opvoedde; hij studeerde daarna aan de yeshiva van Mir [Wikipedia].

Dit biografische detail — een kind dat door de rabbijn van de stad werd opgevangen en in diens huis werd grootgebracht — werpt licht op een donkere gegevenheid van de familiale Herinnering. Hij was de jongste van negen kinderen die op jonge leeftijd stierven, met slechts één overlevende zus [Wikipedia]. Achter de latere glorie van dit huis lag eerst het herhaalde rouwproces van een echtpaar, de kwetsbaarheid van het joodse leven in de shtetl waar kindersterfte hele families wegvaagde. De Meltzer-lineage illustreert dan een deugd die de traditie van Israël in tranen evenzeer als in vreugde heeft gedragen: de volharding van de doorgifte ondanks het verlies. Van een broederschap onder aarde bleef slechts één zoon in leven — en door hem een hele dynastie van Torah.

De ontvangst van de jonge Isser Zalman in het huis van de rabbijn van Mir getuigt daarentegen van een ander kardinaal deugd: de zorg voor het kind, de gastvrijheid van de studie. Een kind bij zich nemen om het in de Wet op te voeden, was het talmudische ideaal verwezenlijken volgens hetwelk het de Torah aan het kind van een ander onderwijzen gelijkstaat aan het voortbrengen. Dus, nog voordat de Meltzer-lineage zou schitteren, genoot zij zelf van de goedheid van een meester — schuld die zij later honderdvoudig zou terugbetalen, door honderden leerlingen op te leiden.

De traject van de jonge man volgde toen de kaart van de grote centra van het Litouws jodendom. Op veertienjarige leeftijd, in 1884, begon hij zijn studies aan de yeshiva van Volozhin, onder leiding van de Netziv en Rabbi Chaim Soloveitchik, waar hij zeven jaar studeerde [Wikipedia]. Volozhin, « de moeder der yeshivot », was de academie opgericht door een leerling van de Gaon van Vilna ; daar studeren betekende het betreden van de meest prestigieuze intellectuele lijn van de Askenazische wereld.

Geboren in Litouwen, studeerde Meltzer in Volozhin onder Chaim Soloveitchik en Naphtali Zvi Yehuda Berlin, en later onder de Hafetz Hayim in Radin ; allen oefenden een diepe invloed op hem uit : Soloveitchik door zijn talmudische methode, Berlin door zijn liefde voor het Land Israël, en de Hafetz Hayim door zijn demoed en zijn ethische benadering [Encyclopedia.com] [Encyclopaedia Judaica]. Deze drievoudige indruk bepaalde alleen al het karakter van de man en de lignée : de analytische nauwkeurigheid van de Brisk-methode, de gehechtheid aan Sion, en bovenal de demoed (anavah) ontvangen van de Hafetz Hayim. Individuele demoed — deze deugd die de traditie bovenaan plaatst, zich herinnerende dat Mozes « de meest bescheiden der mannen » was — werd het kenmerk van Isser Zalman Meltzer, tot het punt dat zijn tijdgenoten het aanvoerden als zijn dominante trek.

Deze jaren waren ook die van een vroeg engagement in de joodse nationale zaak. Terwijl hij aan de yeshiva studeerde, was hij betrokken bij de orthodoxe geheime samenleving Ness Ziona, die behoorde tot de beweging van de Liefhebbers van Sion (Hovevei Zion) [Wikipedia]. Deze toetreding, bij een toekomstige meester van de orthodoxe wereld, getuigt van de diepte van zijn liefde voor het Land Israël, erfenis van de Netziv, en kondigt reeds de emigratie aan die zijn leven zou bekronen.

De huwelijksalliantie bezegelde zijn intrede in de Litouws-wetenschappelijke aristocratie. In 1892 trouwde hij Beila Hinda, dochter van R. Faivel Frank uit Ilukste ; zijn echtgenote bezat aanzienlijke geleerdheid en assisteerde hem gedurende zijn leven bij het transcriberen van zijn werken en hun voorbereiding voor publicatie [Encyclopedia.com] [Encyclopaedia Judaica]. Deze precisie verdient te worden benadrukt : in een lignée van meesters, het geschreven werk dat de roem van de naam Meltzer heeft opgeleverd, is veel verschuldigd aan een geleerdvrouw. De joodse traditie, vaak karig in geheugen voor de echtgenotes van grote rabbijnen, onthoudt hier dat het monument van de Even HaEzel ook het werk was van een geduldig vrouwelijk handschrift. Een lid van de Haganah, Tuvia Preschel, die hem bezocht, getuigde dat zijn echtgenote, die zijn boeken redigeerde en zijn gesprekken noteerde, voortdurend druk bezig bleef [Wikipedia].

De twee mannen, Rabbi Isser Zalman Meltzer en Rabbi Moshe Mordechai Epstein, trouwden dochters van Reb Shraga Frank, een van de rijkste mannen van Kovno, in wiens zolder Rav Israël Salanter was begonnen het mussar aan Rabbi Nosson Tzvi Finkel en Rabbi Yitzchak Blazer te onderwijzen [Geni]. Zo verbond het huis Frank, door zijn dochters, de Meltzer met de geboorte zelf van de mussar-beweging, deze ethische revolutie die het werk aan jezelf in het centrum van de studie plaatste.

Toen kwam de eerste aanstelling. In 1894 werd hij benoemd door R. Nathan Zvi Finkel als een van de leiders van de yeshiva van Slabodka [Encyclopedia.com]. In 1894 werd Rabbi Melzer maggid shiur aan de yeshiva van Slabodka, naast zijn zwager, Rabbi Epstein [JewAge] — een van de academies waar mussar en studie zich verenigden in de vorming van een morele elite [Katz, 2004].

Vertaling

Het jaar 1897 markeert een keerpunt. In 1897 verliet Rabbi Meltzer Slabodka om een ander yeshiva te leiden dat door de Ridvaz in Slutsk was opgericht [JewAge]. In 1897 werd hij hoofd van een yeshiva voor gevorderde studenten in Slutsk, waar Jacob David Willowski — de Ridvaz — de rabbi was [Encyclopedia.com].

Het succes was onmiddellijk en aanzienlijk. Honderden studenten stroomden naar de yeshiva toe, en toen Willowski in 1903 naar Eretz Israël emigreerde, volgde Meltzer hem op als rabbi van Slutsk [Encyclopedia.com]. In 1903 werd Rabbi Meltzer benoemd tot rabbi van Slutsk, een positie die hij twintig jaar bekleedde [JewAge]. Hij vervulde nu twee functies: de spirituele leiding van de yeshiva en het pastoraal bestuur over een hele gemeenschap.

Het is in deze dubbele functie dat de morele stature van de man zich openbaart. Een bloeiend yeshiva leiden is een werk van kennis; een gemeenschap leiden door oorlog, revolutie en vervolging is een werk van moed. Maar Isser Zalman Meltzer koos, toen de beproeving kwam, zonder aarzelen voor de tweede taak. Na de Bolsjewistische Revolutie van 1917 verplaatste het yeshiva zich naar Kletsk, in Polen; Meltzer weigerde echter zijn gemeenschap in Slutsk te verlaten, ondanks zijn lijden onder de handen van de bolsjewieken, inclusief gevangenisstelling voor het onderwijzen van de Torah [Jewish Virtual Library] [Encyclopaedia Judaica].

Deze weigering is de centrale handeling van familiale geheugenhouding. Hij had zijn yeshiva naar Polen kunnen volgen, waar veiligheid op hem wachtte; hij bleef onder de zijnen onder de Sovjetlaarzen, tot in de gevangenis, voor het enige misdrijf van het onderwijzen van de Torah. Hier wordt zichtbaar een deugd die zich door de hele geschiedenis van Israël uitstrekt: de herder die zijn kudde niet verlaat, de rav die zich blootstelt in plaats van zijn gemeenschap in de steek te laten. De verhouding tot de onderdrukker was voor hem niet de vlucht maar de trouw aan zijn post. Daarin sluit Isser Zalman Meltzer zich aan bij de lange rij van meesters die, van de vernietiging van de Tempel tot de middeleeuwse vervolgingen, van hun aanwezigheid zelf een daad van spirituele weerstand hebben gemaakt.

Ook in Slutsk werd het verbond gesloten dat de lignee door de eeuw zou verlengstukken. Nadat hij aan Slabodka had gestudeerd, voegde Aharon Kotler zich bij zijn schoonvader, Rabbi Isser Zalman Meltzer, om het yeshiva van Slutsk te leiden; na de Eerste Wereldoorlog verplaatste het yeshiva zich van Slutsk naar Kletsk [Alchetron]. Aharon Kotler werd de schoonzoon van Rav Isser Zalman Meltzer, nog zo'n groot talmid hakham, en zij droegen een wederzijds respect van de hoogste graad [Orthodox Union]. Door dit huwelijk verbond het huis Meltzer zich met de man die de wereld van de yeshivot in Amerika opnieuw zou stichten.

De liefde voor Sion, gezaaid in Volozhin in het hart van het jonge lid van Ness Ziona, droeg eindelijk vrucht. Rav Isser Zalman Meltzer emigreerde in 1925 naar Palestina; hij nam er de leiding op zich van de yeshiva Etz Chaim en vervulde verschillende leidinggevende posities zowel in het yishouv als later in Israël, waar hij het groeiende Torah-gemeenschappij superviseerde [Jewish History Soundbites]. In zijn latere jaren diende Rabbi Meltzer als rosh yeshiva van de yeshiva Etz Chaim in Jeruzalem [Find a Grave].

Aan het hoofd van Etz Chaim, de oudste yeshiva van Jeruzalem, werd hij een van de meest gerespecteerde stemmen van het orthodoxe jodendom in het Heilige Land, arbiter van gemeenschapskwesties en bewaker van de Litouwse traditie die op voorvaderlijk grondgebied was overgebracht. Zijn gezag rustte niet op glans noch op polemiek, maar op de bescheidenheid die hij van de Hafetz Hayim had ontvangen en die hem de deference van iedereen opleverde.

Het werk van zijn leven draagt een naam die de zijne zou worden. Hij was de auteur van de Even HaEzel, rosh yeshiva van Slutsk en Etz Chaim van Jeruzalem, leerling van de Netziv, van Rabbi Chaim Soloveitchik en van de Hafetz Hayim [Geni]. Isser Zalman Meltzer is bekend onder de naam « Even HaEzel » — titel van zijn commentaar op de Mishné Torah van Maimonides [JewAge]. Dit monumentale commentaar op de code van Maimonides vertegenwoordigt de belangrijkste bijdrage van de lignée aan het Joods denken: een uiteenzetting, volgens de analytische methode van Brisk, van de redeneringen die ten grondslag liggen aan de codificatie van Maimonides. Door dit werk is de naam van de gerstehandelaar van Mir voor altijd ingeschreven in de keten van de talmudische overlevering, naast de grootste commentatoren van de Wet.

Men moet de afgelegde weg meten: uit een familienaam van graanartizan heeft de geslacht Meltzer een duurzame bijdrage geleverd aan het begrip van de halakha. Dit is de hoogste vervulling waarop een Joods huis kan hopen volgens de waardesystemen van de traditie — niet rijkdom noch macht, maar de bijdrage aan het begrip van de Torah, wat de wijzen hidoush noemen, de vernieuwing van het denken in trouw.

Hij stierf op dinsdag 17 november 1953, de 10 Kislev 5714, op de leeftijd van 83 jaar, precies twintig jaar na zijn schoonbroer Rabbi Moshe Mordechai, en werd begraven op de Har HaMenuchot in Jeruzalem [Find a Grave]. Hij rust dus in het land dat hij sinds zijn jeugd had liefgehad, aan de flanken van de heuvels van Jeruzalem.

De dood van een meester sluit in de Joodse traditie geen werk af: zij opent de overdracht ervan. Het erfgoed van Rabbi Meltzer werd gedragen door zijn talrijke leerlingen [Find a Grave], maar ook door een directe afstamming van opmerkelijke geleerde dichtheid.

Zijn zoon, Rabbi Zvi Yehuda Meltzer, was opperrabbijn van Rehovot en schoonvader van Rabbi Yehuda Amital; zijn andere zoon, Professor Feivel Meltzer, was een gerenommeerd taalkundige van het bijbels Hebreeuws in Israël en medewerker aan het commentaar Da'at Miqra op de Tanakh [Find a Grave]. De geslachtslijn ontvouwt zich dus in twee aanvullende richtingen: het rabbinaat van de gemeenschap, met Zvi Yehuda in Rehovot, en de wetenschappelijke kennis toegepast op de heilige tekst, met Feivel, wiens naam verbonden blijft aan een van de grote exegetische ondernemingen van het moderne Israël. Dat de geslachtslijn van de Even HaEzel zowel een beslisser, een herder van de stad en een geleerde filoloog voortbracht, getuigt van een brede opvatting van de Torah: de analytische studie van de Wet en de wetenschappelijke studie van de taal van de Schrift worden daarin als dezelfde dienst beschouwd.

De alliantie met Yehuda Amital, een van de grote meesters van het religieus zionisme en grondlegger van de yeshiva van Har Etzion, verlengde door het huwelijk de inzet voor het Land Israël die de jonge lid van Ness Ziona al bezielde. Wat de grootvader had gezaaid in een geheime samenleving in Volozhin, bloeit twee generaties later in de vereniging der letteren.

De nakomelinghap via allianties is nog veel groter. Onder zijn schoonzonen bevonden zich Rabbi Yitzchak Ben Menachem, opperrabbijn van Petah Tikva, en Rabbi Aharon Kotler, grondlegger van de Beth Medrash Govoha van Lakewood, in New Jersey [Find a Grave]. Aharon Kotler, schoonzoon van Isser Zalman Meltzer, zou de hergrondlegger van de wereld van de yeshivot op Amerikaanse bodem worden. Hij koos Lakewood, in New Jersey, als plaats voor zijn nieuwe yeshiva in Amerika, vanwege de afgelegen ligging ervan [Orthodox Union]. Zo verlengt de keten die van Mir uitgaat zich van Slutsk naar Jeruzalem, en van Kletsk tot Amerika: dezelfde overdracht, gedragen door dezelfde familie, getransplanteerd over drie continenten door de rampen van de twintigste eeuw.

Ten slotte worden in de genealogische documenten de namen vermeld van kinderen die de achternaam dragen: Hana Perel Kotler, geboren Meltzer, Shraga Feivel Meltzer, Zvi Yehuda Meltzer, Sarah bat Menahem, geboren Meltzer [Geni]. De dochter Hana Perel, echtgenote van Aharon Kotler, belichaamt dit constante kenmerk van de geslachtslijn: de Meltzer-vrouwen, evenals de moeder Beila Hinda voor hen, waren de levende schakel tussen de grote huizen van de Joodse kennis.

Door deze continuïteit in te lijven — de betrokkenheid bij het collectieve leven van Israël, de geduldig wederopbouw van studieïnstellingen na elke vernietiging —, neemt de Meltzer-geslachtslijn deel aan de weerbaarste deugd van het Joodse geheugen: de weigering om de lamp van het leren uit te laten gaan, zij het onder het Russische Imperium, de Sovjet-revolutie of de ballingschap.

Wat is te onthouden aan het einde van deze reis door de geslacht Meltzer? Een naam van handwerksman die een naam van meester werd. Een familie geboren uit gerst en mout, die de wereld van de Torah een van haar meest gerespecteerde commentatoren op Maimonides gaf, een dynastie van rabbijnen, een filoloog van het bijbelse Hebreeuws, en — door haar verbindingen — de herbouwers van de yeshivot in het Land Israël zowel als in Amerika.

Van alle deugden die dit huis heeft belichaamd — de waardigheid van arbeid aan zijn oorsprong, de liefde voor Sion gezaaid in Volozhin, de pastorale trouw van een rabbijn die Sovjet-gevangenis verkoos boven het verlaten van zijn gemeenschap, de blijvende bijdrage aan het halakhisch denken door de Even HaEzel —, domineert er slechts één en verbindt zij allen: demoed. Ontvangen van de Hafetz Hayim, deze anavah was de indruk die de tijdgenoten eenstemmig in Isser Zalman Meltzer herkenden. Zij verklaart hoe een man van zulk hoog weten, zonder opzien te baren, academies kon besturen, gemeenschappen kon leiden en een belangrijk werk kon schrijven, terwijl hij bleef, zelfs in de beschrijving die van zijn huishouden werd gegeven, een eenvoudige man omgeven door een echtgenote die geduldig zijn woorden noteerde.

Deze demoed is geen gelegenheidsmateria: zij is, in de traditie van Israël, de voorwaarde zelf van ware kennis, degene die het collectieve geheugen aan Mozes toeschrijft en die de Litouwse mussar in het hart van zijn pedagogie plaatste. Door haar te belichamen zal het geslacht Meltzer deze waarheid het beste hebben uitgedrukt die het jodendom sinds de Sinaï draagt: dat grootheid wordt gemeten naar zelfuitwissing voor de Wet, en dat de bescheidenste der namen — die van een moutmaker gebogen over zijn granen — door studie en rechtschapenheid een gezegend naam kan worden van generatie op generatie.