Familie Melloul

Om de Melloul-familie te begrijpen, moet je eerst luisteren naar wat haar naam zegt. De achternamen van de Joden van Marokko vormen een echte palimpsest waarin de opeenvolgende lagen van hun geschiedenis zich lezen: Hebreeuwse namen, namen van Spaanse origine gebracht door de verbannen uit 1492, Arabische namen, en deze diepe laag, vaak de oudste, van Berber-namen. Zoals de referentiestudies herinneren, dragen veel belangrijke families van Joden van Marokko namen van oude Berber-oorsprong — Ohayon, Ohnona, Ifergan, Ilouz — getuigen van een aanwezigheid voorafgaand aan de grote golven van Sefardische immigratie [Histoire des noms et prénoms des Israélites du Maroc, volgens Toledano].

Melloul behoort tot deze grond. De naam betekent « wit » in het Berber, mannelijke vorm waarvan tamellalt de vrouwelijke zou zijn [Les Noms des Juifs du Maroc, Laredo]. Such een aanduiding door kleur kon verwijzen naar het lichte teint van een voorouder, naar een karakteristiek kledingstuk, of waarschijnlijker naar een geografische oorsprong — de plaatsen met deze naam in de Souss, waar « wit » vaak de helderheid van een grond, van een collectieve voorraadkamer (igherm) of van een helling aanduidt. Joseph Toledano rangschikt in zijn grote repertorium van familienamen van Joden uit Noord-Afrika deze Berber-patronymen precies onder de meest openbarend van de anciënniteit van de Joodse vestiging in de Maghreb, lang voor de islamisering en arabisering van het land [Une histoire de familles, Toledano].

Deze Berber-oorsprong is geen erudiet detail. Het plaatst de Melloul-linie in een deugd die het geheugen van Israël lang heeft gekoesterd: trouw aan het gastvrije land en het vermogen om wortel te schieten onder de naties zonder jezelf te verliezen. De Berber-sprekende Joden van het zuiden van Marokko leefden in contact met de stammen, deelden hun taal en landschappen, terwijl zij het Recht van hun vaderen intact bewaarden. De naam « wit », ontleend aan de taal van de bergen, zegt deze rustige inbedding in een vreemde wereld — een manier om ger te zijn, de welkome en welkome vreemdeling, die de Thora in het hart van zijn ethiek plaatst.

Hoewel de exacte oorsprong van de lignee, bij afwezigheid van een oprichtingsdocument, in het domein van voorzichtige reconstructie blijft, was de wereld waarin zij leefde stevig gedocumenteerd. De Joden van Marokko, van wie de voornaamste dragers van de naam Melloul afstammen, hebben lange tijd in de mellahs gewoond, deze joodse wijken die vanaf de 15de eeuw werden ingesteld. De eerste mellah die werd gebouwd was die van Fès, onder de Merinidische dynastie, in de eerste helft van de 15de eeuw. Een eeuw later volgde de « rode stad »: in 1557 beveelt de saadische sultan Moulay Abdallah op zijn beurt de oprichting van een mellah in Marrakech, die de grootste van Marokko zou worden.

Het leven in deze wijken, fijntjes beschreven door historici van het pre-koloniale judaïsme, werd gekenmerkt door juridische beperkingen — de status van dhimmi — maar ook door een intens gemeenschapsleven, ambachtelijk en spiritueel [Les Gens du Mellah, Deshen]. De Joden oefenden daar ambachten uit die essentieel waren voor de economie van het koninkrijk. De herinnering aan Marrakech zelf bewaart het souvenir van vorsten die, zoals Moulay Abdallah, goed wisten gebruik te maken van de handelstalenten en vooral artistieke vaardigheden van de joodse bevolking, die zij inzetten om de stad te verrijken en te verfraien [Du Judaïsme en terre d'Islam : le mellah de Marrakech, cultures-j.com].

Het is in dit kader dat men zich de Melloul van voorbije eeuwen moet voorstellen: goudsmeden, naaiers, handelaren, marskramers die de steden verbonden met de Berberstammen van het achterland die zij via hun taal kenden. De economische activiteit van deze families, vaak bescheiden maar essentieel, illustreert een discrete deugd van het Magrebijnse judaïsme: arbeid als waardigheid en als dienst aan de gemeenschap — zowel joods als moslim. De Berbersprekende Jood, zoals door de naam Melloul wordt vertegenwoordigd, was vaak de natuurlijke tussenpersoon tussen de stedelijke mellah en de plattelandswereld van Souss en Atlas, weefde door zijn handel vertrouwensbanden door alle geloofsgrenzen heen.

De naam Melloul, als hij van Marokkaanse verankering is, heeft geen eilandbestemming gekend. De onomastische traditie verbindt hem aan lokaliteiten in het zuiden van Marokko — Igherm Meloul, de Aït Meloul — in de regio Souss, aan de poorten van Agadir [Dafina, « Les noms des Juifs du Maroc »]. Dit Berbersprekende gebied was tot de twintigste eeuw een van de bronnen van het plattelandse joodse Marokko, waar gemeenschappen dicht bij dorpen en wekelijkse markten leefden.

Toch melden geleerde repertoria van Tunesië ook soortgelijke vormen. De judeo-Tunesische onomastische traditie, zoals Paul Sebag die heeft gesystematiseerd, heeft zich ervan ingespannen elk patroniem en zijn betekenis toe te lichten, inclusief die waarvan de oorsprong diegenen ontgaat die hen dragen [Les noms des Juifs de Tunisie, Sebag]. Het afgeleid Mellouli, met zijn karakteristieke uitgang in -i van het Arabisch-Tunesische gebied, getuigt ervan dat de wortel « wit » zich verder dan Marokko heeft verspreid [Geneanet, notice Melloul]. Hier raken we een delicate kruising tussen familiale geheugen en archief: dezelfde naam, dezelfde Berberse wortel, maar verschillende trajecten, Marokkaans aan de ene kant, breder Magrebijnse aan de andere, zonder dat een rechtstreekse genealogische verbinding tussen alle takken kan worden bevestigd.

Deze verspreiding, in plaats van het verhaal te verzwakken, openbaart de betekenis ervan. Het herinnert eraan dat Joodse families uit de Maghreb hebben gecirculeerd — via handel, via huwelijksallianties, via vlucht voor schaarste of onveiligheid — binnen een uitgestrekte ruimte waar de Berberse taal, de Sefardische traditie en het Arabisch zich hebben vermengd. De voorzichtigheid van de historicus gebiedt hier niet kunstmatig verbinding te leggen wat bronnen onderscheiden laten; en deze terughoudendheid zelf is een vorm van eerlijkheid die de Joodse traditie, gehecht aan de waarheid van het getuigenis, in hoog aanzien houdt.

Het lot van de Joden van Marokko, en dus van gezinnen die, zoals de Melloul, ervan afstammen, veranderde met de twintigste eeuw. Het Franse protectoraat, gevestigd in 1912, transformeerde de Marokkaanse samenleving diepgaand en opende voor de Joden de wegen van onderwijs, met name via de scholen van de Alliance israélite universelle, terwijl het hen blootstelde aan de schokken van de Europese geschiedenis [Une certaine histoire des Juifs du Maroc, Assaraf].

De donkerste beproeving was die van de Tweede Wereldoorlog. Het Vichy-regime, dat zijn antisemitische wetgeving zelfs in de protectoraten toepaste, bedreigde de Joden van Marokko met uitsluitingsmaatregelen. Dit is het moment waarop een episode zich voordoet die de geschiedschrijving stevig heeft vastgesteld: de houding van sultan Mohammed V, die zijn tegenstand openbaarde tegen de toepassing van de meest schandelijke maatregelen tegen zijn Joodse onderdanen, weigerde hen anders te beschouwen dan als volwaardige Marokkanen [Mohammed V et les Juifs du Maroc à l'époque de Vichy, Assaraf]. De Joden van Frankrijk, daarentegen, ondergingen deportatie, waarvan Serge Klarsfeld de meedogenloze kalender heeft opgesteld [Le Calendrier de la persécution des Juifs de France, Klarsfeld].

In deze collectieve geschiedenis krijgen de waarden van rechtvaardigheid en solidariteit bijzondere betekenis. Het Marokkaanse jodendom, waarvan de Melloul-lijn deel uitmaakt, doorstond deze jaren door te steunen op de samenhang van zijn gemeenschappen en op de oude banden die met de cherifische macht waren gesmeed. Het geheugen van deze bescherming — waarvan de exacte omvang onder historici ter discussie staat — blijft voor de Joden van Marokko een reden voor dankbaarheid en een voorbeeld van wat wederzijdse erkenning tussen een volk en de vorst die hen regeert kan bereiken. Het is de deugd van hakarat hatov, de erkenning van het ontvangen goed, dat deze periode in het geheugen van gezinnen zoals dit heeft gegraveerd.

De Marokko naar de diaspora

De decennia na de Tweede Wereldoorlog zagen het al eeuwenlange marokkaaanse jodendom zich bijna volledig uit zijn land verplaatsen. Tussen de onafhankelijkheid van Marokko in 1956 en de jaren 1970 emigreerden de meeste Joden van het land — naar Israël, naar Frankrijk, naar Canada [Une certaine histoire des Juifs du Maroc, Assaraf]. De berberofone families uit de Souss, waar de naam Melloul diep wortel schoot, verlieten dorpen en mellahs voor de metropolen van de diaspora.

Het was in Frankrijk dat de naam op de meest zichtbare manier herbloeid in de tweede helft van de twintigste eeuw. De Melloul en hun varianten tellen daar vandaag belangrijke figuren uit de letteren, de sport, het recht en de media. Men vindt daar met name persoonlijkheden uit de politieke en media-wereld, acteurs, sporters en juristen — teken van de geslaagde integratie van een geslacht uit Zuid-Marokko in de hedendaagse Franse maatschappij [Melloul, notice Wikipédia].

Deze heruiinding in ballingschapland illustreert een constante in de joodse geschiedenis: het vermogen om elders opnieuw te geboren, het verlies van een wereld om te zetten in nieuwe vruchtbaarheid. Het transplanteerde marokkaanse jodendom bracht naar Frankrijk zijn taal, zijn eigen liturgie, zijn keuken, zijn judeo-arabische en judeo-berberse liederen, verrijkend het mozaïek van het Franse jodendom. Door zich in te zetten voor het recht, de kunst of het openbare leven, verlengen de erfgenamen van de naam Melloul, in seculiere vormen, de oude joodse roeping van dienst aan de stad en verdediging van rechtvaardigheid.

Wat blijft er vandaag over van een naam die in de bergen van Souss ontstond om wit te zeggen? Veel, voor wie weet te lezen. De familienaam Melloul is door eeuwen en continenten heen een gecomprimeerde geschiedenis geworden: de eerste Amazighe taal, de vestiging in de mellahs, de beproeving van de twintigste eeuw, de uittocht en de wedergeboorte. Hier ligt een les van continuïteit die de Herinnering van Israël weet te herkennen: shmirat hashem, de bewaring van de naam, de trouwe overdracht van wat van de vaderen komt.

De onomastiek, bescheiden wetenschap, speelt hier de rol van een brug tussen het archief en de herinnering. Waar de registers ontbreken, getuigt de naam zelf. De grote repertoria — dat van Laredo voor Marokko, dat van Sebag voor Tunesië, dat van Toledano voor geheel Noord-Afrika — hebben de betekenis van deze woorden die tot families zijn geworden, voor de vergetelheid behoed [De Namen der Joden van Marokko, Laredo] [De namen der Joden van Tunesië, Sebag] [Een geschiedenis van families, Toledano]. Door aan Melloul zijn betekenis van Amazighe « wit » terug te geven, geven zij aan verspreide generaties het bewustzijn van een gemeenschappelijke oorsprong.

Deze aandacht voor de herinnering aan de naam sluit aan bij een kardinale waarde van het jodendom: het herdenken, zakhor. Herdenken waar men vandaan komt, de uitgewiste generaties eren, weigeren dat het verleden zich oplost — dat is de taak die dit boek, naar zijn bevattingsvermogen, tracht te vervullen voor de lignée Melloul, door het lot van een familie te verbinden met de lange herinnering van een volk dat, van de Atlas tot de kusten van de ballingschap, nooit is opgehouden zijn naam te dragen en door te geven.

Geen enkele oude rabbijnse of gemeenschappelijke figuur die precies de naam Melloul droeg, is met zekerheid gedocumenteerd door de geraadpleegde archieven en catalogi; voorzichtigheid verbiedt het om er een uit te vinden. De werkelijk geverifieerde dragers van de naam behoren in wezen tot de hedendaagse Franse diaspora, waar de achternaam zich heeft onderscheiden in de kunsten, sport, recht en openbaar leven [Melloul, Wikipedia-artikel]. Hier worden de geverifieerde vermeldingen gegeven.

Frank Melloul (geboren in 1973) — Een belangrijke figuur in de politieke wereld en media, hij behoort tot de meest bekende hedendaagse dragers van de naam in Frankrijk. Zijn carrière illustreert de integratie van erfgenamen van het Marokkaans judaïsme in de Franse openbare en mediasfeer van het einde van de twintigste en het begin van de eenentwintigste eeuw. Hij behoort tot die generatie geboren na de Marokkaanse uittocht, voor wie de naam uit de Souss een naam van de Republiek werd. [Melloul, Wikipedia-artikel]

Elias Melul (1916–1980) — Voormalig Frans voetballer en trainer, hij belichaamt een van de sportieve trajecten die met deze achternaam verbonden zijn in de twintigste eeuw. Zijn carrière, die een groot deel van de eeuw omvat, getuigt van de oude vestiging van naamdragers in de Franse maatschappij. Hij behoort tot de zeldzame Melloul van wie beide levensdaten solide vastgesteld zijn. [Melloul, Wikipedia-artikel]

Eliezer Mellul (geboren in 1951) — Marokkaanse komiek, hij verbindt de naam aan zijn land van herkomst en het hedendaagse artistieke toneel van de Maghreb. Zijn aanwezigheid herinnert eraan dat, ondanks de massale uittocht, de band met Marokko niet volledig is verbroken en dat de naam daar in het domein van de kunsten blijft weerklinken. [Melloul, Wikipedia-artikel]

Yael Melloul (geboren in 1971) — Franse strafrechtadvocate, zij zet onder een seculiere vorm de joodse roeping van dienst aan de gerechtigheid en verdediging van de ander voort. Haar inzet voor het recht illustreert deze kardinale waarde uit de traditie — tsedek, gerechtigheid — die de lignage in de hedendaagse stad uitdrukt. [Melloul, Wikipedia-artikel]

Mathias Melloul (geboren in 1990) en Mikael Meloul (geboren in 1973) — De eerste een Frans acteur; de tweede een Frans taekwondoka. Beiden behoren tot de jongste generatie naamdragers, in de podiumkunsten en topsport. Hun trajecten betuigen de vitaliteit en hedendaagse verscheidenheid van een achternaam die langs de paden van ballingschap van de Berberse dalen van het zuiden van Marokko tot de podiums en stadions van Frankrijk is gekomen. [Melloul, Wikipedia-artikel]

Aan het einde van deze reis dringt een duidelijkheid zich op: de lineage Melloul is vooral een verhaal van verankering. Voortgesproten uit een Berbers woord dat witheid aanduidt, verankerd in de toponiemen van de Souss en de mellahs van Marokko, uiteindelijk verspreid door de grote migraties van de twintigste eeuw, biedt zij de treffende samenvatting van een heel judaïsme — dat van de inheemse Joden van de Maghreb, Berbersprekend en getrouw, lange tijd onzichtbaar in de grote verhalen en toch dragers van een eerbiedwaardige oudheid.

Van alle deugden die dit boek in de loop der vastgestelde feiten is tegengekomen, is het misschien de gewortelde trouw — het vermogen om wortel te schieten onder de volkeren, hun taal en hun land te delen zonder ooit jezelf op te geven — dat deze lineage van allen het best heeft uitgedrukt. De naam « wit », ontleend aan de Berberse bergen en intact gedragen door de eeuwen heen tot in de Franse diaspora, is het symbool daarvan. Door hem spreekt zich een deugd uit die de herinnering van Israël over alle continenten heeft gedragen: jezelf blijven in vreemd land, en elk ballingschap omzetten in een nieuwe vruchtbaarheid. Door zijn naam te behouden, heeft de lineage Melloul zijn aandeel in de lange herinnering van een volk behouden — en het is dit aandeel dat het huidige boek zichtbaar heeft willen maken.