Familie Melgrando

De enige stevige documentaire attestatie waarover wij beschikken voor de naam Melgrando is zijn vermelding in I cognomi degli ebrei d'Italia van Samuele Schaerf [Schaerf, 1925]. Het is daarom passend om met dit werk te beginnen, dat de basis vormt van elk onderzoek.

Dit repertorium, gepubliceerd in Florence in 1925, antwoordde op een geleerde behoefte die voortvloeide uit de groeiende belangstelling aan het einde van de 19e en het begin van de 20e eeuw voor de geschiedenis van joodse gemeenschappen op het schiereiland. Schaerf ondernam het om hierin een beredeneerde nomenclatuur van familienamen op te stellen, en gaf voor velen ervan hun waarschijnlijke oorsprong aan — topografisch, wanneer de naam van een stad of regio afstamt ; beroepsmatig ; bijbels of Hebreeuws ; of nog descriptief. De opname van een naam in deze catalogus betekent dat deze, op het moment van de redactie of in de documentaire herinnering die de auteur kon raadplegen, door minstens één Italiaanse joodse familie gedragen werd. Dit is precies de status die Melgrando toekomt : een geverifieerde naam, geïdentificeerd als joods en Italiaans, en als zodanig bewaard gebleven in het referentieinstrument van de discipline.

Het is echter belangrijk de reikwijdte en beperkingen van deze attestatie in te schatten. De catalogus stelt het bestaan en de toebehorrigheid van de naam vast ; hij verschaft op zichzelf geen genealogie, noch een unieke plaatselijke lokalisatie, noch een chronologie. De methode van Schaerf, afhankelijk van de bronnen van zijn tijd, bevoordeelt inventarisering boven monografisch onderzoek. De naam Melgrando bereikt ons dus als een vaste grensteen — hij bestaat, hij is joods, hij is Italiaans — maar als een geïsoleerde grensteen, die door de historicus in het algemene kader van de onomastiek en de geschiedenis van de gemeenschappen moet worden opgehelderd.

Deze voorzichtigheid sluit aan bij een bredere eis van de discipline. De studie van handschriften en materiële bronnen van het Italiaanse jodendom, zoals geïllustreerd door de werken van Giulia Tamani over versierde Hebreeuwse handschriften op het schiereiland, herinnert eraan dat elk spoor — colophon, handschrift van de kopiist, aantekening van eigenaar — de aanwezigheid van een familie kan onthullen waar de officiële registers tekortschiet [Tamani, 2010]. Het is door de ophoping van dergelijke indices, en niet door één enkele bron, dat de geschiedenis van een lignage wordt opgebouwd. Voor Melgrando blijft de attestatie van Schaerf vooralsnog het eerste en meest solide ankerpunt.

De vorm van de patroniem Melgrando zelf roept een etymologische lezing op die, hoewel niet gedocumenteerd voor deze specifieke familie, aansluit bij goed bekende patronen van de Italiaans-joodse naamkunde. Hier moet men voortgaan met de nauwkeurigheid van een aanvaarde hypothese, en niet met stelligheid.

Het Italiaanse woord voor granaatappel — de vrucht — is melagrana, afgeleid van het Latijn malum granatum, "gekorrelde appel". De dialectale en oudere varianten van deze term — melgrano, milgrana, mengrano, melagrano voor de boom — zijn talrijk in de spreektalen van het schiereiland. De formele nabijheid tussen Melgrando en deze woordfamilie is treffend, en het is aannemelijk, als redactioneel vermoeden, dat de patroniem voortvloeit uit een naam voor de granaatappel, hetzij als beschrijvende bijnaam, hetzij als naam van een herberg of huis, hetzij als transponering van een motief. Een dergelijke hypothese zou, om waarschijnlijk te worden, bevestiging door bronnen vereisen die wij niet hebben kunnen bijeenbrengen; zij wordt hier aangeboden als aanknopingspunt, niet als conclusie.

Wat deze lezing haar culturele aannemelijkheid geeft, is de vooraanstaande plaats van de granaatappel in de joodse verbeelding. De vrucht behoort tot de zeven soorten waarom het Land Israël wordt geprezen; haar korrels, waarvan de traditie het symbolische getal op zeshonderddertig stelt, worden verbonden met het getal van de geboden van de Tora; zij siert de zoom van de mantel van de hogepriester en kroont, onder de vorm van rimmonim, de schaften van de Wettollen. Deze symbolische dichtheid voedt een heel denken over vruchtbaarheid en volheid dat de hedendaagse denkers hebben blijven onderzoeken — of het nu gaat om de lezing van de traditie door Léon Askénazi [Askénazi, 1999] of om de meditatie van Armand Abécassis over de passage "van woestijn naar verlangen" als grondleggende dynamiek van het joodse bewustzijn [Abécassis, 1987].

Maar tussen de symboliek van een vrucht en de naam van een familie is het verband nooit mechanisch. De Italiaans-joodse patroniemen zijn afgeleid van toponiemen zowel als van ambachten, van Hebreeuwse voornamen of van bijnamen, en de gelijkenis van een naam met een gemeenschappelijk woord kan misleidend zijn. De middeleeuwse joodse filosofie, zoals Colette Sirat die uit manuscripten en gedrukte teksten heeft gereconstrueerd, onderwijst juist deze hermeneutische waakzaamheid: vorm en betekenis niet verwarren, noch analogie en bewijs [Sirat, 1983]. De hypothese van de granaatappel blijft dus verleidelijk en coherent, maar verondersteld — aangeboden ter verificatie door toekomstige generaties.

Als de naam Melgrando Italiaans is, dan moet men zich nog voorstellen in welke milieus zo'n familie heeft kunnen leven. Bij gebrek aan zekerheid over de lokalisering kunnen de geschiedenis van gemeenschappen ons de waarschijnlijke kaders van een joods bestaan in het schiereiland schetsen, van de late Middeleeuwen tot de moderne tijd.

De joden van Italië waren verspreid over talrijke brandpunten, soms minuscuul, vaak mobiel afhankelijk van verbanningen en voorrechten: Rome, het oudste en meest continue brandpunt; de steden van het Centrum en Noorden — Florence, Ferrara, Mantua, Venetië, Padua — waar de Renaissance een intens intellectueel en economisch leven bloeien deed; het Mezzogiorno en Sicilië, waarvan de gemeenschappen werden vernietigd door de verbanningen van 1492 en de jaren daarna onder Aragonese heerschappij. Robert Bonfil heeft beschreven hoe deze gemeenschappen voortdurend hun status onderhandelden, tussen de bescherming van vorsten, de druk van christelijk preken en de vitaliteit van hun eigen instellingen [Bonfil, 1994]. Een familie als Melgrando zou zich noodzakelijk hebben bewogen in dit netwerk van juridicties en wankele beschermingen.

Vanaf de zestiende eeuw verstoort een nieuw centrum deze aardrijkskundig indeling: Livorno. Onder het régime van de Livornine bieden de Medici aan joden — en vooral aan sefaradim en marranen die terugkeerden naar het jodendom — uitzonderlijke waarborgen, makend van de Toscaanse haven een van de belangrijkste centra van het mediterrane jodendom. Lionel Lévy heeft de geschiedenis van deze « Portugese Joodse Natie » en van de Livorneese gemeenschap uitgewerkt, kruispunt dat Amsterdam, Tunis en het hele Middellandse-Zegebied verbond [Lévy, 1999] [Lévy, 1996]. Of de naam Melgrando van inheemse Italiaanse origine is of dat hij door deze handelsnetwerken heeft gereisd, hij is ingeschreven in een ruimte waar mobiliteit de regel was en waar een geslachtsnaam van de ene oever naar de andere van de zee kon reizen.

Deze geografische plasticiteit strekt zich uit naar Noord-Afrika, waar de Livorneese netwerken duurzaam hebben uitgebreid. De zogenaamde Grana-families — dat wil zeggen « Livorneters » — vestigden zich in Tunis, maar ook verder westwaarts, geslachten waarvan de namen het Italiaanse karakter bewaarden. De historiografie van de gemeenschappen van de Maghreb, of het nu gaat om werken over Tlemcen [Botbol, 2000] of rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès [Archives de Sidi Bel Abbès], documenteert deze aanwezigheid van jodendom van Italiaanse afkomst in Algerijnse grond. Zonder te stellen dat Melgrando daar heeft uitgebreid — de documentatie ontbreekt —, kan men het waarschijnlijk houden dat elk Italiaans geslachtsnaam dat in de moderne tijd is vastgesteld, deze migratieroutens kan zijn gevolgd.

De geschiedenis van een lignée als Melgrando stelt twee vormen van kennis aan de orde die elkaar nooit helemaal overlappen: de geheugen, doorgegeven door familiale en gemeenschappelijke traditie, en het archief, vastgesteld door het document. Het Joodse denken heeft van hun articulatie een centraal object van reflectie gemaakt.

Yosef Hayim Yerushalmi toonde in Zakhor aan dat het jodendom lange tijd het geheugen had gekweekt — zakhor, « herdenk » — zonder echter historiografie in de moderne zin voort te brengen: de liturgische, rituele en familiale overdracht had voorrang op de kritische kroniek [Yerushalmi, 1984]. Deze onderscheiding werpt licht op de situatie van de naam Melgrando. Voor zo'n familie moet er stellig een levendig geheugen hebben bestaan — verhalen over de oorsprong, gehechtheid aan een stad, huiselijke tradities — waarvan het archief slechts verspreide fragmenten bewaart, hier gereduceerd tot een regel in de catalogus van Schaerf. De historicus staat derhalve voor een naam die rijk is aan potentieel geheugen maar arm aan archiefstukken, en het is de eerlijkheid van de methode om deze leegte niet in te vullen met uitvindingen.

Hedendaagse denkers hebben deze vraag verder uitgewerkt. Maurice-Ruben Hayoun, in zijn synthese over de Joodse filosofie, herinnert eraan hoezeer het Joodse denken zich heeft gevormd als een onderbroken dialoog tussen generaties, waarin de doorgegeven naam een identitaire lading draagt die verder gaat dan blote administratieve identificatie [Hayoun, 2023]. Isaiah Berlin heeft zich van zijn kant bezighouden met de moderne Joodse toestand als ervaring van een complexe betrokkenheid, verdeeld tussen trouw aan een erfenis en inbedding in verschillende samenlevingen [Berlin, 1973]. Een Italiaanse patroniem als Melgrando concentreert deze dualiteit: geworteld in een taal en een land — Italië —, getuigt het tegelijk van de universaliteit van een diasporiese toestand.

Dit is waarom dit hoofdstuk onder de kruising valt: het geheugen stelt een lignée voor die het archief tot nu toe slechts door één getuige bevestigt. Tussen beide kiest het werk voor de weg van voorzichtige overdracht, vastleggende wat wordt ontvangen zonder het als documentaire zekerheid aan te presenteren.

Gezien over langere periode illustreert de naam Melgrando de grote wetten van de Italiaans-Joodse onomastiek: de late en ongelijke vastlegging van patroniemen, hun gevoeligheid voor grafische varianten, en hun verspreiding door migraties heen.

Joodse familienamen stabiliseerden zich slechts op verschillende momenten naargelang de regio's en statussen. In het pre-emancipatie Italië konden erfelijke naamgebruik samengaan met aanduidingen via de voornaam van de vader of plaats van herkomst. Schaerf legde aan het begin van de twintigste eeuw een laat stadium vast van een lange tijd veranderlijke realiteit [Schaerf, 1925]. Melgrando moet daarom niet als een onveranderlijke entiteit worden gezien, maar als een vorm die grafische varianten kan hebben gekend — orthografische variaties gekoppeld aan dialecten, notarissen, transitaltalen. Onderzoek naar manuscripten, waar kopiïsten zich soms onder fluctuerende schrijfwijzen ondertekenden, bevestigt deze formele instabiliteit van namen vóór het tijdperk van gestandaardiseerde registers [Tamani, 2010].

De verspreiding is vervolgens inherent aan de geschiedenis van de Italiaans-Joodse gemeenschappen. De uitdrijvingen uit het Zuiden, de concentraties in de getto's van het Centrum en Noorden na het midden van de zestiende eeuw, vervolgens de aantrekkingskracht van de vrij haven van Livorno, verdeelden de families voortdurend opnieuw. Lionel Lévy beschreef hoe de Livornese gemeenschap een smeltkroes vormde waar geslachten van verschillende oorsprongen zich mengden, uitwisselden en opnieuw naar zee voeren in de richting van Amsterdam of Noord-Afrika [Lévy, 1996] [Lévy, 1999]. In deze beweging kon een naam in Italië blijven terwijl hij zich elders verspreidde, zodat de aanwezigheid van een patroniem op een plaats nooit zijn verspreiding uitput.

Ten slotte getuigt het voortbestaan van een naam door deze moeilijkheden van loyaliteit. Je patroniem behouden, generatie na generatie, door getto's, ballingschap en emancipaties heen — dat is het behoud van een continuïteitsdraad die het Joodse denken zeer waardeert. Robert Bonfil heeft onderstreept hoeveel Italiaanse gemeenschappen, onder de zwaarste beperkingen, de structuren van hun identiteit wisten te bewaren [Bonfil, 1994]; het feit dat een naam als Melgrando ons is bereikt, maakt deel uit van deze hardnekkigheid van overdracht.

Aan het einde van dit onderzoek presenteert de naam Melgrando zich als een punctuele zekerheid omgeven door een uitgestrekt veld van waarschijnlijkheden. De zekerheid is die van zijn attestatie: hij komt voor in I cognomi degli ebrei d'Italia van Samuele Schaerf, een referentiewerk dat hem identificeert als achternaam van een Italiaanse joodse familie [Schaerf, 1925]. Rond deze paal heeft het werk eerlijke hypothesen uitgewerkt — de mogelijke herkomst uit de lexicale familie van de granaatappel, rijk aan symbolische resonanties; de waarschijnlijke geografieën van een joods leven op het schiereiland en zijn mediterrane verlengstukken; de wetten van variatie en verspreiding die de Italiaanse joodse naamkunde beheersen.

Deze manier van werken, waarbij het vastgestelde van het waarschijnlijke en het veronderstelde wordt onderscheiden, is geen zwakte maar een getrouwheid. Zoals Yerushalmi leert, is de joodse herinnering niet de som van vastgestelde feiten maar het geduldig werk van hun overdracht, dat zijn leemtes onder ogen ziet [Yerushalmi, 1984]. Dit Groot Boek pretendeert niet een genealogie te hebben gereconstrueerd die geen enkele bron hem opleverde; het wilde, bescheidener en zekerder, aan een naam zijn intelligibiliteitshorison teruggeven — het inschrijven in de geschiedenis van gemeenschappen [Bonfil, 1994], in de netwerken van Livorno en de Middellandse Zee [Lévy, 1999], en in de lange meditatie van het joodse denken over naam, herinnering en diasporische voorwaarde [Hayoun, 2023] [Berlin, 1973].

Laat een toekomstig onderzoek, gevoed door notariële archieven, gemeentelijke registers of colofons van manuscripten, deze pagina's nauwkeuriger maken, corrigeren of verrijken: zulks is de roeping van een Groot Boek, dat de herinnering nooit afsluit maar deze openstelt voor de volgende generatie.