Familie Meitner

De familienaam Meitner behoort tot het uitgebreide corpus van Duitse Joodse familienamen, waarvan de vorming gehoorzaamt aan logica's die modern onomastisch onderzoek methodisch heeft gereconstrueerd. Zoals Lars Menk heeft aangetoond voor het Joods-Duitse gebied, en Alexander Beider voor Galicië, Polen en het Russische Rijk, werden de overweldigende meerderheid van erfelijke Joodse familienamen pas aan het einde van de 18de en begin van de 19de eeuw vastgesteld, onder invloed van keizerlijke wetgeving die de aanneming van stabiele patronymen oplegde [Woordenboeken van Joods-Oost-Europese en Joods-Duitse familienamen].

In de Habsburgmonarchie was dit beslissende keerpunt het Toleranzpatent van Jozef II (1782) en vooral het decreet van 1787 (Hofdekret) dat de Joden van de Oostenrijkse territoria verplicht stelde een vaste en erfelijke Duitse familienaam te dragen — een maatregel die later werd uitgebreid naar Galicië en andere provincies. Het is binnen dit administratieve kader dat de meeste Joodse patronymen van Duitse vorm werden aangenomen of officieel vastgesteld.

Met betrekking tot de vorming vertoont Meitner de kenmerken van een toponymisch naamtype, dat wil zeggen afgeleid van een plaatsnaam door toevoeging van het Duitse achtervoegsel -er, een merkerteken van herkomst of oorsprong (« degene uit… », « afkomstig uit… »). Dit mechanisme behoort tot de meest produktieve van de Asjkenazische onomastiek, zoals de werken van Beider ruimschoots documenteren: een zeer groot aantal Joodse patronymen uit Midden-Europa wijzen naar de herkomstplaats van een voorvader — dorp, stad of stad [Woordenboeken van Joods-Oost-Europese en Joods-Duitse familienamen]. De wortel Meit- / Meid- kan wijzen naar plaatsen met namen als Meiten, Maidan of verwante vormen die in het Germaans-Slavische gebied zijn vastgesteld, zonder dat een unieke en zekere identificatie kan worden vastgesteld: onomastische voorzichtigheid gebiedt hier om te spreken van een waarschijnlijke toponymische oorsprong eerder dan van een verzekerde etymologie.

Het is wenselijk Meitner te onderscheiden van foneties nabije patronymen zoals Meidner, Maidner of Mautner, die behoren tot afzonderlijke families en soms verschillende afleidingen, zelfs als hun grafische nabijheid in registers verwarring en orthografische varianten kan hebben veroorzaakt. De soepelheid van transcriptie — tussen Duitse, Tsjechische, Hongaarse en later Latijnse schrijfwijzen — is een constant kenmerk van de geschiedenis van Joodse namen in Midden-Europa, en de onderzoeker moet altijd rekening houden met deze variabiliteit.

De dragers van de naam Meitner verschijnen in de achttiende en negentiende eeuw in het gebied van het huidige Oostenrijk, in Moravië en in Bohemen (vandaag in de Tsjechische Republiek), en ook in de Slowaakse marges van het vroegere Hongaarse koninkrijk. Deze verspreiding is niet willekeurig: zij volgt de kaart van de grote joodse gemeenschappen in de erfelijke landen van de Habsburgers, waar het jodendom, hoewel onderworpen aan strenge woonbeperkingen vóór de jozefijnse hervormingen, sinds de Middeleeuwen stevig was ingeworteld.

Moravië neemt hier een bijzondere plaats in. Zijn joodse « gemeenschappen » (kehillot) — Nikolsburg (Mikulov), Prossnitz (Prostějov), Boskowitz (Boskovice), Trebitsch (Třebíč), Ungarisch-Brod (Uherský Brod) en vele anderen — behoorden tot de oudste en best georganiseerde van heel Centraal-Europa. Het systeem van de Familianten (familiewetten die het aantal toegestane joodse huishoudens beperkten) dwongen lange tijd jongere zonen om naar het naburige Hongarije of naar Wenen uit te wijken, wat de verspreiding van Moravische families naar de keizerlijke hoofdstad in de negentiende eeuw verklaart. Het is waarschijnlijk, gezien de verspreiding van de achternaam, dat de familie Meitner die Wener werd, teruggaat op deze Moravische of Boheemse bron, hoewel geen enkel stichtingsdocument dit kan aantonen — de hypothese berust hier meer op beredeneerde geschiedenis dan op documentair bewijs.

De geleidelijke opheffing van de beperkingen, na 1848 en vervolgens met de Grondwet van december 1867 die volledige burgerrechten verleende aan de Joden van de Oostenrijks-Hongaarse monarchie, opende een era van mobiliteit en vooruitgang. Wenen werd de trekpleister van deze interne migratie: tienduizenden Joden uit Bohemen, Moravië, Galicië en Hongarije vestigden zich daar, stellende een geletrde, ondernemende bourgeoisie samen, die zich snel toelegde op de vrije beroepen, handel, geneeskunde, recht en wetenschappen. Het is in dit liberale Wenen van het einde van de negentiende eeuw dat de bekendste tak van de lijn Meitner zich kristalliseert.

In het gedocumenteerde hart van de lignée bevindt zich Philipp Meitner (1839–1910), advocaat (Rechtsanwalt) in Wenen, een karakteristieke figuur van deze assimilerede en liberale joodse bourgeoisie van de hoofdstad van de Habsburgers. Man van de Verlichting, beroemde schaker, vrijdenker, belichaamt hij deze generatie die, profiterend van de emancipatie van 1867, toegang kreeg tot juridische beroepen die voor Joden eerder gesloten waren. Hij trouwde met Hedwig Skovran, een gecultureerde en muzikale vrouw, met wie het echtpaar acht kinderen kreeg.

De familie behoorde tot de joodse gemeenschap van Wenen (Israelitische Kultusgemeinde Wien), terwijl zij een grotendeels geseculariseerde verhouding tot de traditie cultiveerde, typisch voor de joodse bourgeoisie van Wenen uit die periode. Verschillende van de kinderen lieten zich op volwassen leeftijd dopen — een beweging die frequent voorkwam in deze kring waar assimilatie, sociale integratie en soms persoonlijke overtuiging zich verbonden. Lise Meitner zelf ontving het protestantse doopsel in 1908, hoewel zij haar afkomst nooit heeft verloochend en later, in nazi-Duitsland, vervolgingen onderging gericht tegen Joden onafhankelijk van enige bekering — een tragische herinnering dat voor de rassentwetten het joods lidmaatschap voortkwam uit afstamming en niet uit geloof.

Het huishouden Meitner hechtte groot belang aan onderwijs, ook voor meisjes, wat in het Oostenrijk van het einde van de negentiende eeuw lang niet vanzelfsprekend was, waar de toegang van vrouwen tot universiteiten lange tijd belemmerd bleef. Deze intellectuele, seculiere en veeleisende omgeving vormt de onmisbare achtergrond om het ontstaan van de wetenschappelijke figuur die de naam beroemd maakte, te begrijpen.

Elise « Lise » Meitner werd in 1878 in Wenen geboren, de derde van acht kinderen van Philipp en Hedwig. Zij was een van de allereerste vrouwen die werd toegelaten tot de universiteit van Wenen, waar zij natuurkunde studeerde en in 1905 een van de eerste vrouwen werd die daar een doctoraat in de natuurkunde behaalde, onder de indirecte invloed van Ludwig Boltzmann, wiens theoretische benadering haar blijvend markeerde.

In 1907 vestigde zij zich in Berlijn, toen het wereldcentrum van de natuurkunde, om lessen van Max Planck te volgen. Daar ontstond een wetenschappelijke samenwerking met de scheikundige Otto Hahn die meer dan dertig jaar zou duren. Aanvankelijk onder moeilijke omstandigheden werkend — vrouwen werden aanvankelijk niet in de laboratoria toegelaten, dus werkte zij in een bijgebouw —, stelde zij zich geleidelijk op als een vooraanstaande natuurkundige, specialist op het gebied van radioactiviteit. In 1918 kondigden Hahn en zij de ontdekking van het element protactinium aan. Zij werd een van de eerste vrouwelijke natuurkundeprofessoren in Duitsland en leidde een afdeling aan het Kaiser-Wilhelm-Institut voor scheikunde.

De machtsovername van de nazi's in 1933, gevolgd door de Anschluss van 1938 die haar van de bescherming van haar Oostenrijkse nationaliteit beroofde, dwongen haar om uit Duitsland te vluchten. Als vluchteling in Zweden, in Stockholm, bleef zij desondanks met Hahn corresponderen. Eind 1938, toen Hahn en Fritz Strassmann waarnamen dat het bombardement van uranium met neutronen barium produceerde — een resultaat dat chemisch onbegrijpelijk was in het kader van die tijd —, was het Lise Meitner die, samen met haar neef Otto Robert Frisch, in de winter van 1938-1939 de theoretische interpretatie van het fenomeen gaf: de uraniumnucleus was in tweeën gesplitst. Zij bedachten voor de beschrijving ervan de term kernsplijting (nuclear fission), naar analogie met celdeling, en berekenden het kolossale energieafgifte daarvan op basis van Einsteins vergelijking.

Deze theoretische bijdrage was doorslaggevend voor het begrip van het fenomeen dat de twintigste eeuw zou veranderen. Toch werd de Nobelprijs voor Scheikunde van 1944 alleen aan Otto Hahn toegekend, zonder dat Lise Meitner erbij betrokken werd — een van de meest becommentarieerde gevallen van onrechtvaardigheid in de wetenschapsgeschiedenis, tegenwoordig algemeen als zodanig erkend. Weigering om deel te nemen aan het atoombomaproject, bleef zij een morele en wetenschappelijke figuur. De nawerking heeft haar eer aangedaan door haar naam aan het scheikundig element met atoomnummer 109, meitnerium (Mt), te geven, hetgeen definitief de naam van de Meitner-lignée in de periodieke tabel zelf heligt.

De Meitner-lijn werd niet alleen door bloed doorgegeven, maar ook door intellectuele erfenis. Otto Robert Frisch (1904–1979), zoon van Auguste Meitner-Frisch — zus van Lise — en de schilder-graveur Justinian Frisch, was zelf een vooraanstaand fysicus. Als medeschrijver van de interpretatie van splijting met zijn tante in 1939, speelde hij vervolgens een rol in Brits en Amerikaans atoomonderzoek, met name in het Manhattan-project, voordat hij een academische carrière aan Cambridge voortzette. Zijn levenspad illustreert hoe dezelfde Weense familie, verstrooid door ballingschap, haar talenten over Europa en de Engelssprekende wereld verspreidde.

Dit hoofdstuk behoort tot het snijpunt tussen erkende geschiedenis en familiale mémoire : de wetenschappelijke feiten zijn goed gedocumenteerd, maar het verhaal van de samenwerking tussen tante en neef — de wandeling in de Zweedse sneeuw waarin, zoals men zegt, het idee van splijting vorm kreeg — behoort ook tot een narratieve traditie die Frisch zelf in zijn memoires heeft vastgelegd. Het archief en het getuigenis antwoorden hier op elkaar : de persoonlijke herinnering geeft kleur aan het wetenschappelijk feit zonder het tegen te spreken.

Het lot van de familie Meitner volgt dus het tragische en vruchtbare lot van het Midden-Europese jodendom : wortel in de landen van Bohemen-Moravië, opgang in het liberale Wenen, schitterende bijdrage aan Duitse wetenschap en cultuur, vervolgens gedwongen ballingschap onder nazi-vervolging. Veel Weense joodse families met gelijkende namen werden tijdens de Shoah gedeporteerd en vernietigd ; de tak van de wetenschappers, gered door emigratie, kon haar erfenis doorgeven. Lise Meitner stierf in Cambridge in 1968, enkele dagen voor haar negentigste verjaardag, kort na de dood van Otto Hahn. Haar grafschrift, samengesteld door Frisch, beschrijft haar als een fysica die nooit haar menselijkheid verloor.

De geschiedenis van de lineage Meitner condenseert in één naam verschillende eeuwen van Joods leven in Centraal-Europa. Oorspronkelijk een patroniem van vermoedelijk toponymische oorsprong, vastgesteld in het kader van de keizerlijke wetgeving van de Habsburgers aan het einde van de 18de eeuw, en gedragen door families verspreid over Neder-Oostenrijk, Moravië en Bohemen [Woordenboeken van Joods-Europese en Joods-Duitse patroniemen]. Vervolgens, dankzij de emancipatie van 1867, de opkomst van een geassimileerde Weense familie, die van advocaat Philipp Meitner, wiens beschaafde huishouding Lise Meitner voortbracht.

De naam Meitner belichaamt tenslotte het dubbele gezicht van het Joods lot in de 20ste eeuw: de wetenschappelijke en culturele excellentie bereikt in de Germaanse wereld, en de brutaliteit van de vervolging die haar dragers daaruit verdreef. Dat de naam van een Joods vluchtelinge gedwongen tot ballingschap vandaag de dag het periodiek systeem der elementen siert — in de vorm van meitnerium — vormt een vorm van historische gerechtigheid en een schitterende bekrachtiging. De lineage Meitner, van de kehillot van Moravië tot de laboratoria van Berlijn, Wenen en Stockholm, blijft aldus een van de schoonste getuigenissen van wat, in zijn grootheid en tragedie, de Joods-Centraal-Europese beschaving was.