Familie Mazzola

Het eerste vastgestelde feit over de Mazzola is een feit van naamgeving. Schaerf, wiens werk in 1925 (5685 van de Hebreeuwse kalender) werd gepubliceerd door de uitgeverij Israel van Florence, stelde zich tot doel om methodisch de Joodse Italiaanse geslachtsnamen in te delen, onderscheidend de namen afgeleid van plaatsen, beroepen, bijnamen en bijbelse tradities. Zijn werk blijft, een eeuw later, de primaire bron voor elk onderzoek naar een Joods Italiaans naam [S. Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925]. Dat Mazzola daarin voorkomt, betekent dat de naam werd gedragen door Joodse families die voldoende geïdentificeerd waren om in zo'n repertorium op te nemen — bescheiden, maar onweerlegbare getuigenis van een aanwezigheid.

Deze inschrijving in een catalogus is niet toevallig voor de historicus van het judaïsme. Zoals Robert Bonfil heeft aangetoond, werd de Joodse samenleving van de Italiaanse Renaissance gekenmerkt door een dichte gemeenschapsidentiteit, gestructureerd rond de nazione — de lokale Joodse « natie » — waarvan het lidmaatschap zich precies aflezen liet in de namen, de registers van gilden en de belastingrollen [R. Bonfil, Jewish Life in Renaissance Italy, 1994]. De naam bij de Joden van Italië was geen eenvoudig burgerlijk kenmerk: het was de draad waarmee een familie zich aan een gemeenschap, aan een synagoge, aan een ambt verbond. Een catalogeerbare geslachtsnaam dragen betekende al deelnemen aan een collectief leven, die deugd van de gemeenschappelijke betrokkenheid die de Joodse traditie aan de grondslag van de heiligheid van Israël plaats. De terughoudendheid van de bronnen over de Mazzola verbiedt ons hun illustere figuren toe te kennen; zij verbiedt ons niet om in het enkele feit van hun registratie de aanwezigheid van een corpus te erkennen.

Onomastiek en context

De onomastiek situeert de wieg van de naam Mazzola in Noord-Italië — Lombardije en Piëmont — evenals in de zuidelijke Apennijnse regio, waar hij een verkleinwoord van Mazza vormt [DAFN2, 2022 ; namecensus.com]. Voor een Joodse familie overlapt deze geografie twee verschillende werelden: die van de Asjkenazische en Italkim-gemeenschappen die al lang in de steden van het Noorden waren gevestigd — Milaan, Brescia, Cremona, Mantua — en die van Rome, de oudste gemeenschap van de westerse diaspora, waarvan de continuïteit tot de Oudheid teruggaat.

Het Joodse leven in deze noordelijke steden was tijdens de Renaissance van opmerkelijke culturele intensiteit: Bonfil herinnert eraan dat de Joden van Italië daar een bestaan leidden dat zowel afzonderlijk was als innig verweven met de omringende cultuur, voortbrengend bankiers, artsen, drukkers en geleerden [R. Bonfil, Jewish Life in Renaissance Italy, 1994]. Als de hamer van de familienaam inderdaad naar een handwerk verwijst, moet herinnerd worden dat handmatig werk — vaak opgelegd door het verbod voor Joden om land te bezitten — in het Joodse denken een eigenwaarde werd: de Talmud eert degene die van het werk van zijn handen leeft. De ambachtsman Mazzola, mocht hij metaal smeden of slaan, zou dan de waardigheid van arbeid belichamen die de halakha met respect omgeeft, tot het punt van economische onafhankelijkheid als voorwaarde voor studieverijheid.

Dit gebied was ook een land van het Hebreeuwse boek. Giulia Tamani heeft aangetoond hoeveel Noord-Italië, van Mantua tot Ferrara, een groot centrum was van verlicht Hebreeuws manuscript, waar Joodse families gebeden, versierde ketubbot en versierde bijbels lieten vervaardigen en kopiëren [G. Tamani, Manoscritti ebraici decorati in Italia, 2010]. Of de Mazzola's al dan niet de pen van een schrijver hebben gehanteerd, zij behoorden tot een cultuur die het transmitteren van het geschrevene in het hart van de vroomheid plaatste — Talmudische kennis en liefde voor de tekst als eerste vorm van trouw.

Geen geschiedenis van een Italiaanse joodse naam kan Rome omzeilen. De Joodse gemeenschap van Rome, de oudste in West-Europa, kende vanaf 1555 de sluiting van de getto die door de bulle Cum nimis absurdum van Paulus IV was ingesteld, die Joden dwong om in een gesloten wijk te wonen, een onderscheidend teken te dragen en hun activiteiten drastisch in te perken. Deze gemeenschappelijke geschiedenis, die drie eeuwen duurde, was er een van armoede, overbevolking en doorzettingsvermogen. Het was ook een geschiedenis van buitengewone interne solidariteit: de liefdadigheidsbroederschappen — gemilut hasadim, bruidschat voor arme meisjes, losgeld voor gevangenen, verzorging van zieken en begraving van doden — doorkruisten het leven in de getto. Een bescheiden familie zoals een familie Mazzola kon in deze instellingen het weefsel van haar voortbestaan vinden, en droeg daar vaak op haar beurt aan bij.

Deze organisatie van liefdadigheid was geen vrijwillige filantropie maar een gebod: de tsedaka, bij de Joden van Rome zoals overal in Israël, behoort eerder tot de gerechtigheid dan tot het geven. Het Italiaanse jodendom droeg dus, binnen de muren van zijn verbanning, de deugd van de zorg voor de ander, en transformeerde de dwang in gemeenschap. De herinnering aan deze generaties van getto — die geen ondertekend werk of fortuin nalaten, maar die de naam en de Wet voortzetten — vormt de stille grondslag waarop elke reconstructie van een lignée zoals die van de Mazzola rust.

Tegenover Rome bood Italië de Joden ook een toevluchtsoord: Livorno. De Livornine, hertogsediten uitgevaardigd door de Medici aan het einde van de zestiende eeuw, nodigden de Joden uit — met name de Iberische marranen die naar het jodendom terugkeerden — zich in de Toscaanse haven te vestigen met ongekende vrijheden, zonder getto of eretekenen. Lionel Lévy heeft de vorming van deze « Portugese Joodse Natie » gereconstrueerd die vanuit Livorno zich verspreidde naar Amsterdam en Tunis, een Mediterraans handels- en intellectueel netwerk van zeldzame dichtheid weefde [L. Lévy, La Nation juive portugaise. Livourne, Amsterdam, Tunis, 1591-1951, 1999]. Livorno werd, volgens de mooie uitdrukking van dezelfde auteur, de wereld van een verfijnd, handelend en geleerd jodendom, waarvan hij de langzame ondergang tot de « laatste der Livornezen » heeft gevolgd [L. Lévy, La Communauté juive de Livourne, 1996].

Een Italiaanse achternaam zoals Mazzola kon, via de weg van Livorno, het schiereiland verlaten voor de zuidelijke Middellandse Zeekust. De Livornese Joden — de Grana van Tunis — droegen in hun bagage hun Italiaanse namen, hun liturgie en hun commerciële knowhow met zich mee. Deze diaspora in de diaspora drukte twee deugden uit: de economische actie in het dienst van de gemeenschap, en vooral de verhouding tot de vreemde beleefd niet als bedreiging maar als wederzijdse gastvrijheid, Toscane welkomend de Iberische balling op dezelfde wijze waarop de traditie van Israël gebiedt van de vreemde te houden « want gij zijt vreemdelingen geweest in het land Egypte ». Men moet hier voorzichtig zijn met de onzekerheid: geen document stelt ons in staat te beweren dat een bepaalde familie Mazzola deze route volgde. Maar de historische waarschijnlijkheid maakt het mogelijk dit als een van de mogelijke lotgevallen van een Italiaanse Joodse naam in te roepen.

Van Livorno naar Tunis, van Tunis naar de steden van Algerije, de migratie van Italiaanse Joden verlengde de aanwezigheid van hun namen op de Afrikaanse oever. De gemeenschappen van Oranië — Tlemcen, Sidi Bel Abbès — ontvingen, in de negentiende eeuw, onder Franse kolonisatie, een mengeling van autochtone en elders afkomstige Joodse bevolkingsgroepen. Eliahou-Éric Botbol wijdde aan deze verdwenen wereld een essentiële studie, die de spirituele rijkdom en cohesie van deze Maghrebijnse gemeenschappen aantoonde [E.-É. Botbol, Vie et destin de la communauté juive de Tlemcen, 2000]. De rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès getuigen van de intensiteit van dit religieus leven, waar ketubbot, echtscheidingsakten en confraterniteitsregisters het gemeenschappelijk pact bezegelden [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès].

In deze landen was overdracht meer een zaak van mondelinge en familiale geheugen dan van voortgezette archivering. Daarom behoort dit hoofdstuk tot het register van het overgebrachte: de verhalen die families van generatie op generatie doorgeven, over de voorvader die « uit Italië » of « uit Livorno » kwam, vormen vaak het enige spoor van een oorsprong. De Joodse traditie heeft van deze huiselijke overdracht — de vader die de zoon onderricht, de moeder die de lichten van de shabbat aansteekt — de eerste vector van trouw gemaakt, soms duurzamer dan steen. Een kind naar de voorvader vernoemen, dat was voor deze families het vervullen van het gebod van zakhor [Y. H. Yerushalmi, Zakhor, 1984]. De bescheidenheid van deze anonieme levens, die naar geen glorie streefden maar de naam en de Wet intact bewaarden, vormt wellicht hun hoogste deugd.

De twintigste eeuw legde het mediterraan jodendom de beproeving van de breuk op: de Shoah voor Italië, het einde van de gemeenschappen in de Maghreb na de onafhankelijkheden, de ballingschap naar Frankrijk en Israël. Dominique Natanson herinnerde door zijn werk over joods geheugen en onderwijs eraan hoe de overdracht aan de jongere generaties na de catastrofe een moreel zowel als historisch imperatief werd [D. Natanson, Mémoire Juive & Éducation, 1997]. Het reconstrueren van een lignée zoals die van de Mazzola is deelhebben aan dezelfde inspanning: een naam voor vergetelheid behouden.

Deze reconstructie steunt op een joods denken dat zich door de eeuwen heen heeft beziggehouden met de relatie tussen geschiedenis, ballingschap en hoop. Léon Askénazi leerde dat trouw aan de traditie geen herhaling is, maar levende heraaneigning, en dat het aan elke generatie toekomt om « de traditie opnieuw te denken » [L. Askénazi, La parole et l'écrit. I, 1999]. Armand Abécassis toonde aan hoe joods denken zich ontvouwt « van woestijn naar verlangen », van de ontvangen Wet naar de nooit sluitende verwachting [A. Abécassis, La pensée juive. 1, 1987]. Maurice-Ruben Hayoun en Colette Sirat, historici van de joodse filosofie, hebben vastgesteld hoe dit denken reeds in de Middeleeuwen een collectief werk was, overgedragen door manuscripten en verfijnd door generaties commentatoren [M.-R. Hayoun, La philosophie juive, 2023] [ref:10 ; C. Sirat, La philosophie juive au Moyen Âge, 1983]. Door een Italiaanse en mediterrane naam te erven, erven de Mazzola van vandaag ook deze traditie van bijdrage aan het denken, waarvan elke familie naar haar mate bewaarder is.

De naam Mazzola leverde ons geen illustere rabbijnse dynastie noch beroemde rijkdom. Het gaf ons iets beters, misschien: het figuur van een Joodse familie uit Italië opgenomen in de catalogus van Schaerf, geworteld in het schiereiland tussen Noord-Lombardije en Rome, mogelijk gebruik makend van de Livornese en Maghrebijnse routes van de diaspora, en tot ons gekomen via de dunne maar taai draad van overdracht. Uit deze bescheiden geschiedenis spreekt, boven alle deugden, die welke deze lignée het best zal hebben uitgedrukt: de trouw door overdracht — deze bescheidenheid van anonieme levens die, zonder ondertekend werk na te laten, naam, Wet en geheugen intact hebben bewaard, generatie na generatie het gebod van zakhor vervullend.

Daarin sluit het enkelvoudige lot van de Mazzola aan bij het collectieve geheugen van Israël. Want de Joodse geschiedenis is, zoals Yerushalmi heeft geleerd, niet allereerst een zaak van grote mannen maar van gemeenschappen die zich herinneren [Y. H. Yerushalmi, Zakhor, 1984]; en wat de traditie door eeuwen en continenten heeft gedragen — van Brescia naar Rome, van Livorno naar Tlemcen —, is precies dit vermogen van gewone families om het buitengewone over te dragen. Het Grote Boek van de Mazzola is dus minder het monument van een roemrijkheid dan de getuigenis van een doorzettingsvermogen: die van een naam die, tegen vergetelheid in, blijven uitgesproken worden.