Familie Marx

De eerste oorsprong van de achternaam laat zich met redelijke zekerheid vaststellen. De onomastische woordenboeken zijn het erover eens dat Marx een syncope-vorm is van de voornaam Markus (Marcus in het Latijn), die zeer wijdverbreid was in het dialectale gebied van zuid- en west-Duitsland. De samentrekking van Markus tot Marx berust op een veelvoorkomend fonetisch verschijnsel in het Middelhoogduits, waarbij de mediale klinker vervalt en de eindconsonantgroep vereenvoudigd wordt tot een affricaat aangeduid met de letter x.

De voornaam Marcus zelf behoort tot het oudste Latijnse fonds: hij figureert onder de zeldzame voornamen (praenomina) die in gebruik waren in de Romeinse Republiek, en de filologische traditie stelt hem in verband met het theologisch noemen Mars, de god van de oorlog. De christianisering van West-Europa verzekerde hem een tweede leven door de verering van de heilige Marcus, een van de vier evangelisten, wiens populariteit in de Rijnlandse en Beierse steden de blijvende aanname van de voornaam bevorderde en vervolgens zijn kristallisatie tot erfelijke achternaam vanaf de late Middeleeuwen en de vroegmoderne periode, toen de administraties de vaste bepaling van achternamen eisten.

Het is echter raadzaam onderscheid te maken tussen de achternaam die afkomstig is van een doopnaam — een vorming die patronymisch wordt genoemd — en namen van beroepsmatige of topografische oorsprong. Marx, in zijn meest verbreide betekenis, behoort zonder enige twijfel tot het eerste type: het duidt oorspronkelijk "de zoon van Marcus" aan, of eenvoudigweg de man genaamd Marcus, voordat het administratieve gebruik hem van elke directe genealogische binding losmaakte. Deze oorspronkelijke polyvalentie verklaart dat de naam zowel bij oude christelijke families voorkomt als, via een geheel ander traject, in joodse gemeenschappen, het onderwerp van het volgende hoofdstuk.

Het is de moeite waard om reeds in dit eerste hoofdstuk op een discreet maar significant orthografisch verschijnsel te wijzen: de achternaam kon zich, voordat deze definitief werd vastgesteld, voordoen onder de vorm Marrix, een variant die met name wordt aangetroffen in de Elzasische tak van de familie van de Marx Brothers, wiens vader Simon zijn naam precies onder deze vorm had getranslitereerd voordat hij deze verkort tot Marx bij zijn aankomst in de Verenigde Staten. Dit grafische golfslaan herinnert ons eraan dat achternamen tot op een recent moment een plasticiteit behielden die de burgerlijke administratie geleidelijk heeft verstikt.

De adoptie van Marx door Duitssprekende joodse families volgt een ander logica dan die van christelijke families. Vóór de edichten voor naamfixering — vooral uitgevaardigd in de Duitse staten en in het revolutionaire en keizerlijke Frankrijk aan de grens van de 18de en 19de eeuw — droegen asjkenazische Joden een hebreeuwse naam gevolgd door de naam van de vader, volgens de formule « X zoon van Y ». De behoefte aan een vaste burgerlijke familienaam leidde tot meerdere strategieën: germanisering van een hebreeuwse voornaam, aanname van een plaatsnaam, of keuze van een wereldse naam die al in gebruik was als Kinnui.

Hier ontmoet Marx de joodse traditie. De hebreeuwse voornaam Mordechaï (Mardochaeus) werd in het alledaagse gebruik regelmatig geassocieerd met wereldse equivalenten die met dezelfde letter begonnen of een klanksverwantschap vertoonden: Markus, Marx, Mordche. Studies over de namen van de Joden van Elzas benadrukken juist dit equivalentiemechanisme tussen heilige hebreeuwse namen en burgerlijke germanische namen, waardoor dezelfde persoon Mordechaï in de synagoge en Marx bij de burgerlijke stand kon heten. Traditie en archief beantwoorden elkaar hier: de gemeenschappelijke herinnering bewaart het liturgische gebruik van de hebreeuwse naam, terwijl de burgerlijke registers de germaniseerde vorm vastleggen.

Deze convergentie verklaart de dichtheid van joodse dragers van de naam Marx in het Rijndal, Lotharingen, Saarland en de Palts — regio's van oud asjkenazisch bevolkingsgebied. Twee takken presenteren zich als de meest gedocumenteerde en meest betekenisvol: de rabbijnse lignage van Trier, die tot Karl Marx leidt, en de Elzasser en Rijnlandse lignage die, door de migraties van de 19de eeuw, de Marx Brothers voortbrengt. Men moet echter voorzichtig zijn voor enige veralgemening: niet alle Marx zijn van joodse afkomst, en gelijkenis van schrijfwijze kan op zich geen geslachtsregistratie rechtvaardigen. De status « waarschijnlijk » dringt zich daarom op voor dit hoofdstuk, waar onomastische gevolgtrekking geval per geval bevestiging vraagt door de acten.

De meest bestudeerde tak van de familienaam is die welke, in Trier (Trier), in het Rijnland, leidt tot de familie van Karl Marx. Biografische werken en naslagwerken stellen vast dat de grootvader van de filosoof, Meïer Halevi Marx — ook bekend onder de Hebreeuwse naam Mordechaï Marx Levi —, rabbijn van Trier was. Deze functie paste in een seculaire familietraditie: de voorouders van de lignage omvatten veel rabbijnen, verdeeld over de Rijnlandse gemeenschappen en daarbuiten, tot aan de wetenschappelijke centra van Midden-Europa en Noord-Italië.

De aanwezigheid van het element Levi in de naam van Meïer Halevi Marx is niet slechts een eenvoudige eretitel. Het wijst op het lidmaatschap van de heilige stam der Levieten, een status die patrilineair werd doorgegeven en zorgvuldig van generatie op generatie werd bewaard. In de synagogale liturgie wordt de Leviet als tweede naar de Torah geroepen, na de Cohen; hij voert ook de rituele handenwazing van de Cohanim uit voordat deze zegenen. Deze aandacht voor de continuïteit van de stamstatus — deze manier van jezelf kennen als deel van een heilige genealogie en niet alleen van een burgerlijke familie — drukt een vorm van vroomheid en gemeenschapsbewustzijn uit die de tak van Trier kennelijk voortdurend heeft gekweekt. De naam zelf, Marx Levi, is een document met dubbele bodem: hij zegt tegelijkertijd de integratie in de Germaanse wereld en de onverminderde trouw aan de herinnering van Israël.

De vader van Karl, Heinrich Marx — geboren als Herschel of Hirschel Marx —, brak met deze religieuze continuïteit. Een advocaat opgeleid in de geest van de Verlichting, lezer van Voltaire en Kant, bekeerde hij zich rond 1817-1819 tot het lutherse protestantisme, in de context van de beroepsbeperkingen die aan Joden in het Rijnland werden opgelegd na de aansluiting van de regio bij Pruisen. Deze bekering, gemotiveerd door de noodzaak zijn juridische carrière voort te zetten én door een oprechte toewijding aan religieus rationalisme, markeerde een keerpunt: de naam Marx, tot dan toe gedragen binnen een familie diep verankerd in het rabbijnse jodendom, ging over naar de geassimileerde christelijke bourgeoisie.

Karl Marx werd dus in 1818 geboren in een al bekeerde familie, en werd zelf als kind gedoopt. Zijn moeder, Henriette Pressburg, afkomstig uit een Joodse familie uit de Lage Landen, bekeerde zich pas later. Zo condenseert de familienaam Marx in deze tak in twee generaties een van de meest karakteristieke bestemmingen van de moderne Europese Joodse ervaring: de overgang van de gesloten wereld van de rabbijnse gemeenschap naar emancipatie, assimilatie en, paradoxaal genoeg, naar een universele posteriteit. Het gemeentearchief van Trier, de Pruisische burgerlijke registers en de bewaarde notariële akten maken het mogelijk deze afstamming met hoge documentaire betrouwbaarheid vast te stellen.

Men kan de paradox van dit lot meten aan de norm van dezelfde traditie waaruit Karl Marx voortkwam. De talmudische kennis, van rabbi op rabbi in de lignage van Trier overgedragen, gaat uit van een opvatting van de Wet als collectieve inspanning van interpretatie, debat, discussie — een denkwijze die de vastgestelde waarheid niet aanvaardt maar deze ontwikkelt in commentaar en controverse. Iets van deze intellectuele houding, van deze honger naar contradictorische analyse en radicale kritiek op de gevestigde structuren, komt terug — zonder dat men dit natuurlijk als bewuste overdracht kan beschouwen — in de dialectische methode die het filosofische en economische werk van Karl Marx fundeert. De lignage heeft van register veranderd, maar de houding van kritisch onderzoek van de wereldorde draagt misschien, op afstand, het kenmerk van zijn oorsprong.

Indien de stamboom van Tréves zich inschrijft in de ernst van de Rijnlandse rabbijnse wereld, dan volgt een ander takje van de naam Marx een even openbaring­stellende koers, maar op een ander register: dat van het lachen, het toneel en de overleven door kunst. Deze tak wortelt in Mertzwiller, een klein dorpje in de Elzas, in de vlakte van de Neder-Rijn, waar Simon Marx — bekend als Frenchy — werd geboren, vader van de broederschap die de Marx Brothers zou worden.

Simon Marx, zoon van een Elzassische joodse familie, veranderde zijn geboortespelling Marrix in Marx toen hij in de eerste jaren van het decennium van de jaren 1880 naar de Verenigde Staten emigreerde. Deze minimaal lijkende orthografische verschuiving is openbaringstellend voor een bredere beweging: de overgang van de naamgeving in de Elzassische administratieve ruimte — waar het Elzassisch, het Duits en het Frans zich decennialang in de registers verstrengelden — naar de Amerikaanse ruimte, waar vereenvoudiging zich door praktische noodzaak opdrong. Simon Marx was van beroep kleermaker en werkte na zijn vestiging in New York ook als dansmeester, en het was op een dansvloer dat hij Miene Schoenberg ontmoette, genaamd Minnie, die de moeder van zijn zonen zou worden.

Minnie Schoenberg, geboren in Dornum, in Oost-Friesland — destijds deel van het koninkrijk Hannover — was afkomstig uit een familie van acrobaten en rondtrekkende kunstenaars. Haar moeder speelde harp terwijl zij yodelde en haar vader was buikspreker; beiden waren jaarkermisartiesten. Deze afstamming is van cruciaal belang voor het begrijpen van de Marx Brothers: als de naam Marx afkomstig is van de Elzassische kleermaker, dan komen de voorkeur voor het toneel, het gevoel voor gebaren, de lichamelijke en muzikale virtuositeit rechtstreeks voort uit de Schoenberg-stamboom. Minnie en Simon trouwden op 18 januari 1885 en vestigden zich op de Upper East Side van Manhattan, in een buurt die toen vol Europese immigranten was — ambachtslieden, kleine handelaren, muzikanten — wiens dagelijks leven het komische repertoire van hun zonen voedde.

De broederschap was groot. De oudste, Mannfred, stierf op jonge leeftijd aan tuberculose. Daarna kwamen Leonard (Chico), Adolph genaamd Arthur (Harpo), Julius Henry (Groucho), Milton (Gummo) en Herbert (Zeppo). Elk van deze kinderen werd gedoopt met een toneelschuilnaam die de burgerlijke voornaam uitwiste, alsof kunst een tweede geboorte eiste. Groucho zelf verwijst in zijn geschriften naar de armoede van de jeugd in New York, de broederlijke ruzies, de almachtigheid van Minnie bij de organisatie van de carrière van de jongens — zij was degene die de rol van impresario, organisator en visionair speelde, de enen en andaren ervan overtuigend om op de planken te treden in een tijd waarin vaudeville tegelijk een school en een jungle was. Deze moederlijke betrokkenheid bij het collectieve leven van de familiegroep, dit vermogen om een gemeenschap van nabijen in een eenheid van werk en schepping om te vormen, verlengt op zijn manier de joodse traditie van de zorg voor de gezinseenheid als ruimte van overdracht en veerkracht.

De carrière van de Marx Brothers begon op de kleine podia van het Amerikaanse vaudeville, in een tijd waarin joodse kunstenaars daar — onder dwang — leerden zich te camoufleren of hun vreemdheid in scene te zetten. Leonard nam een Italiaans accent aan, Arthur nam het personage van Patsy Brannigan de Ier aan, Julius smeedde het personage van Groucho: geverfd borstelsnoretje, voorovergebogen gang, eeuwige sigaar, verbale onbeschaamdheid die niets tegenhield. Dit komische masker was ook een harnas. Tegenover het alledaagse antisemitisme van het Amerikaanse show-business van de jaren 1910-1920 stelden de Marx-broers niet verschuiling tegenover, maar exces — te zichtbaar, te luidruchtig, te weerstaan­los om te worden genegeerd of verworpen. Er is in deze strategie van overtreffing iets van een joodse reactie op de vijandelijkheid van de vreemde: niet de capitulatie, niet de frontale confrontatie, maar de subversie door het lachen, de humor omgekeerd als een handschoen tegen degene die beweert uit te sluiten.

Julius Henry Marx, bekend als Groucho (geboren 2 oktober 1890 in New York, gestorven 19 augustus 1977), wordt algemeen beschouwd als een van de grootste komieken van de twintigste eeuw. Wat minder bekend is, en wat Groucho zelf graag wilde benadrukken, is dat hij zichzelf allereerst als een schrijver definieerde. Hij stelde meerdere malen dat hij liever als zodanig herinnerd zou willen worden dan als acteur of komiek — een bekentenis die, van een man wiens films generaties aan het lachen maakten, een diepe en voortdurende aspiratie naar literaire legitimiteit onthult.

Deze aspiratie was niet zonder grond. Ondanks een onderbroken schoolopleiding — Groucho verliet school op twaalfjarige leeftijd om bij te dragen aan de magere inkomsten van het gezin — werd hij een veellezer en opmerkelijk briefschrijver, onderhoudend voortdurende correspondentie met toonaangevende literaire figuren: Booth Tarkington, T. S. Eliot, Carl Sandburg. De ontmoeting tussen Groucho Marx en T. S. Eliot, een van de meest strenge pilaren van de Engelse modernistische poëzie, is op zichzelf een document over de buigzaamheid van de Amerikaanse cultuur van de twintigste eeuw: twee mannen die alles leek te scheiden — de ene joods, autodidact, inveterate grappenmaker; de ander anglicaans, klassiek, ernstig — bleken verbonden door een oprechte wederzijdse bewondering.

Het geschreven werk van Groucho Marx draait rond vier grote teksten, aangevuld met artikelen, bijdragen aan tijdschriften en een rijke correspondentie. Many Happy Returns verscheen in 1942. De titel, die verwijst naar de Engelse formule voor verjaardagswensen (many happy returns of the day) maar ook ironisch naar belastingaangiften (tax returns), is op zichzelf een programma: het is een satirische pamflet over het Amerikaanse belastingstelsel, geschreven in de sfeer van de burleske humor die Groucho kenmerkt. Het werk illustreert een gewoonte die terugkeert in de hele joodse traditie van humor: ironie als instrument van sociale analyse, bespotting als middel om de absurditeiten van de macht bloot te leggen. Waar de profeet aanklaagt, maakt de komiek belachelijk — het resultaat, voor wie kan lezen, kan even subversief zijn.

Groucho and Me, gepubliceerd in 1959, is de autobiografie van Groucho Marx. Daarin vertelt hij over de armoede van het kinderbestaan aan de Upper East Side, de vormingsjaren in het vaudeville, de trucs en lessen uit het circuit van kleine podia, de opkomst van de Marx Brothers naar Broadway en daarna Hollywood, en zijn eigen televisiecarrière bekroond door de show You Bet Your Life. De toon is degene die zijn lezers herkennen: onberispelijk in timing, schandalig in humor, oneerbiedig tegenover conventies — maar doortrokken ook van een melancholie die op momenten doorschemert, alsof de man achter het masker iets van de ernst van zijn voorouders met zich meedraagt. James Thurber, literair kriticus en humorist zelf, beschreef het werk als een belangrijke bijdrage aan de geschiedenis van het entertainment en de saga van de Amerikaanse komedie. Het boek onderscheidt zich door een zeldzame kwaliteit in het autobiografische genre: Groucho zoekt er niet naar zichzelf mooi te maken. Hij stelt zijn gebreken, zijn onjuiste beoordelingen, zijn twijfelachtige keuzes voor met ontwapenenende openhartigheid — een vorm van individuele bescheidenheid die contrasteert met de alomtegenwoordigheid van het Groucho-personage op het podium.

Mémoires d'un amant lamentable (Memoirs of a Mangy Lover, 1963) sluit dit literaire drieluik af en verlengt het tot een viertal met de twee nieuw gedocumenteerde werken. Dit verzameling essays en anekdotes drijft de satirische ader nog verder door, gericht op relaties tussen mannen en vrouwen, verleidsingsregels, de komedie van verlangen in een Amerika dat cultureel in volle verandering was. De titel zelf — « erbarmelijke minnaar » — is voortdurende zelfspot, een weigering van elke heroïsche of romantische pose. Deze houding herinnert aan een oude joodse literaire traditie, die van de schlimazel en de schlemiel, deze figuren van de schitterende mislukking die de Jiddische literatuur tot helden heeft verheven, omdat zij een waarheid over de menselijke toestand zeggen die de triomfantelijke held niet kan zeggen. Groucho citeert de Jiddische literatuur niet; hij is er, op zijn Amerikaanse manier, een erfgenaam van.

De twee laatst gedocumenteerde werken van Groucho Marx vullen en verfijnen het portret van de schrijver aan. Ze onthullen twee gezichten van dezelfde wens: zich door het gesproken woord in een vaste vorm inschrijven in de duur, en de reikwijdte van zijn eigen stem in de wereld van de letteren en het theater meten.

The Groucho Letters, gepubliceerd in 1967, is een verzameling van de correspondentie die Groucho Marx gedurende zijn hele leven onderhield met een uitgebreid kringetje van geadresseerden. Door zijn aard zelf staat het werk apart in het oeuvre: het betreft zich niet om een tekst die speciaal voor publicatie is geconstrueerd, maar om brieven die in het moment zijn geschreven, voor een bepaalde gesprekspartner, zonder de in scène zetting die schrijven voor het publiek veronderstelt. Dit is precies wat ervan een onvervangbaar document maakt. De correspondentie is de plaats waar de auteur zich verrast laat: we zien Groucho hier tegelijk tederder en scherper dan op het scherm, kwetsbaarder in zijn enthousiasmes en directer in zijn irritaties. De brieven uitgewisseld met T. S. Eliot behoren tot de meest aangehaalde: Eliot, van wie men een beleefde hautaine houding zou hebben kunnen verwachten, antwoordde met oprechte warmte en vroeg zelfs een fotografie van Groucho voor zijn kantoor in Londen. Deze correspondentie tussen de oude modernistische dichter en de zelfgeleerde joodse komiek is een van de aangenaame literaire anekdotes van de twintigste eeuw — en ze zegt iets essentiëls over de manier waarop de Amerikaanse cultuur de uit Europa overgeërfde hiërarchieën door elkaar heeft gehaald. Groucho, het arme kind van de Upper East Side dat de school had verlaten op twaalfjarige leeftijd, bevond zich in schriftelijke gelijkwaardigheid met de laureaat van de Nobelprijs voor Literatuur van 1948.

Maar The Groucho Letters beperkt zich niet tot deze illustere uitwisselingen. Groucho schreef ook aan vrienden, aan onbekenden die hem hadden geraakt met een brief, aan tegenstanders die hij van zijn stuk wilde brengen, aan instellingen die hij wilde bespotten. In elk van deze brieven vind je het handelsmerk terug: het woord dat raak is, de onverwachte uitweiding, de ommekeer van de zin op het moment waarop de lezer het het minst verwacht. Maar er is ook, hier en daar, een ernst die naar voren komt — een opmerking over de actuele politiek, een gedachte over het ouder worden, een genegenheid zonder ironie voor iemand van wie hij werkelijk hield. Deze voortdurende balans tussen spel en oprechtheid is wat Groucho tot een briefschrijver in de volle betekenis van het woord maakt, erfgenaam van een lange traditie waarin de brief tegelijk alledaagse handel en geesteswerk is. De rabbijnse en talmudische traditie zelf werkt via deze uitwisseling van vragen en antwoorden, via de beargumenteerde twist met een echte of denkbeeldige gesprekspartner — de chevruta, het studeren in paren. Groucho, misschien onwetend, beoefende een profane en geseculariseerde versie hiervan.

Het dramatische werk vormt de tweede bijdrage van dit hoofdstuk. Time for Elizabeth, toneelstuk medegeschreven met Norman Krasna, is een inval van Groucho in het dramatische genre die onderzoek verdient voor wat het onthult van zijn literaire ambities. Samenwerken met Norman Krasna — een erkend toneelschrijver en scenarioschrijver in Hollywood en op Broadway — getuigt van de wil van Groucho zich niet op te sluiten in het register van de solo-komiek, maar de mogelijkheden van een schrijven aan twee stemmen, onder de beperkingen en disciplines van het teksttheater, te verkennen.

Het toneelstuk zelf vertelt het verhaal van een zakenman die, op de drempel van pensionering, droomt alles achter te laten om op avontuur uit te gaan en van de resterende tijd te genieten — een thema dat anders weerklinkt wanneer je weet dat Groucho, op het moment van het schrijven, zelf de leeftijd naderde waarop de vraag van de balans zich opdringt. Er is in deze keuze van onderwerp iets ernstiger dan het gebruikelijke burlesque: het toneelstuk stelt, onder het mom van de komedie, vragen waaraan de joodse traditie altijd groot belang heeft gehecht — de verhouding tot werk, tot gekozen luiheid, tot vrije tijd als ruimte van wijsheid of leegte. Het Hebreeuwse begrip van menuha — rust als vervulling en niet als louter ophouden van activiteit — weerklinkt, op afstand, met het onderwerp van het toneelstuk. Dat Groucho dit thema koos, hij wiens eerste jaren een permanent worstelen voor economisch overleven waren, is niet zonder betekenis. De man die de armoede van de Upper East Side en de onzekerheden van het vaudeville had gekend, kon over het geluk van stoppen schrijven met een gezag dat de dramaturge geboren in welstand niet zou hebben gehad.

De medegeschreven werk met Krasna is ook veelzeggend voor een karaktertrek die je terugvindt in de loopbaan van de Marx Brothers: het vermogen om in samenwerking te werken, om zijn individueel talent in een collectief project in te schrijven. De Marx-broers waren nooit solo-artiesten in strikte zin — hun kunst berustte op interactie, de tegenwoordigheid, het antwoord op de ander. Time for Elizabeth transponeert deze logica in het schrijven: twee stemmen om een enkel toneelstuk op te bouwen, in een discipline die consensus en compromis oplegt. Er is ook hier iets van de joodse waarde van betrokkenheid in het collectieve leven, van de overtuiging dat het beste van de intelligentie zich niet in eenzaamheid maar in uitwisseling ontplooit.

Samen vullen The Groucho Letters en Time for Elizabeth het portret van de schrijver aan door twee registers te onthullen die de autobiografische en satirische werken niet volledig dekten: het woord gericht aan een bepaalde ander, in de intimiteit en duur van de correspondentie; en het woord opgebouwd door meerdere mensen, onderworpen aan de formele eisen van het theater. Deze twee werken tonen aan dat de literaire aspiratie van Groucho Marx noch een houding noch een wens was, maar een voortdurend engagement, uitgewerkt onder verschillende vormen gedurende het hele leven.

Voorbij de Trevische en Elzasische gevallen vertoont de familienaam Marx een brede geografische verspreiding, die aansluit bij zowel christelijke als joodse vestigingsgebieden. In Duitsland treft men hem dicht aan in de Rijnland, de Saar, de Palts en Beieren. In Frankrijk is hij bijzonder geattest in de Elzas en in Lotharingen, gebieden van oude joodse bevolking maar ook van Rijnse katholieke traditie, wat de identificatie van oorsprong lastig maakt aan de hand van alleen de naam. Luxemburg en Waals België tellen eveneens opmerkelijke dragers.

De familienaam vertoont zich in verschillende spelvarianten en afleidingen, die getuigen van de wisselvalligheid van dialectale en administratieve transcriptie: Marx, Marcks, Marckx, Marc, Marrix, evenals de volledige vormen Markus en Marcus. In joodse contexten treft men ook doublets aan die de profane naam aan de heilige naam koppelen, zoals in het samengestelde Marx Levi dat voor de Trevische familie wordt geattest. De aanwezigheid van het element Levi wijst in dit geval op de toebehoring tot de priesterlijke stam der Levieten, een status die patrilineair wordt doorgegeven en zorgvuldig door de familietraditie wordt bewaard. De variant Marrix, geattest voor de Elzasische tak van de Marx Brothers vóór de komst naar Amerikaanse bodem, illustreert op zijn beurt de spelvariaties eigen aan het Elzasisch-Germaanse milieu vóór de definitieve administratieve standaardisering.

De verspreiding van de naam werd in de 19de en 20ste eeuw nog verder versterkt door migraties, vooral naar de Verenigde Staten, waar families Marx van Duitse en joodse afkomst zich in groot aantal vestigden. De twee beroemdste gevallen blijven die van Karl Marx — wiens werk vanaf Londen uitstraalde over de gehele industriële wereld — en van de Marx Brothers, waarvan de films gemaakt in Hollywood tussen 1929 en 1949 de cultuurgrens met een gemak overschreden dat iets zegt over de universaliteit van hun humor. Komedie, evenals sociale kritiek, is een taal die geen paspoort nodig heeft.

Buiten de akten en registers draagt de familienaam Marx een familiale mémoire die mondeling en door gemeenschappelijke traditie wordt doorgegeven. In de Joodse families die haar hebben bewaard, vormen de herinnering aan rabbijnse afkomst, het liturgische gebruik van de voornaam Mordechaï, en het bewustzijn soms tot de linie der Levieten te behoren een immaterieel erfgoed dat van generatie op generatie wordt overgedragen. Deze mémoire openbaart zich in rituelen — de oproep tot de Torah onder de Hebreeuwse naam, de overdracht van de voornaam van de voorvader aan pasgeborenen volgens de asjkenazische gewoonte van naamgeving ter nagedachtenis van een overledene.

Deze memoriële dimensie staat soms in spanning met de gedocumenteerde geschiedenis. De mondelinge traditie heeft de neiging de ouderdom of het prestige van de rabbijnse linie te vergroten, de familie te verbinden met grote talmudische meesters wier werkelijke afstamming niet altijd door bronnen wordt bevestigd. De historicus dient hier het overgeleverde verhaal op te nemen als een feit van mémoire — revelator van de identiteit die de familie zichzelf toekent — zonder het te verwarren met een bewezen genealogie.

Het geval van Groucho Marx illustreert op zijn manier deze complexe verhouding tot overdracht. In zijn geschriften, en in het bijzonder in Groucho and Me, roept hij zijn jeugd in New York op met een nostalgische nauwkeurigheid die contrasteert met de losheid van zijn scenisch personage. Hij spreekt over zijn vader Simon met genegenheid gemengd met ironie, over zijn moeder Minnie met een oprechte bewondering die helderziendheid niet uitsluit. Hij reclameert niet expliciet een Joods erfgoed in religieuze zin — de Marx Brothers waren geseculariseerde Joden, producten van dezelfde emancipatie die twee generaties eerder de linie van Trier had doortroken —, maar hun humor draagt onuitwisbare merktekenen van deze verbondenheid. De verhouding tot autoriteit — altijd verstoord, nooit vereerd —, de levendigheid van verbale spel, de constante zelfspot, de omkering van sociale hiërarchieën door gelach: dit zijn allemaal kenmerken die zich inschrijven in een lange Joodse traditie van symbolisch verzet.

The Groucho Letters zet deze overdenking over overdracht voort. Correspondentie is van nature een gericht mnemotechnisch initiatief: men schrijft aan iemand opdat iets tussen twee aanwezigheden die zich anders niet kunnen ontmoeten zou voortbestaan. Voor Groucho was het schrijven van brieven ook een manier om buiten de scène voort te bestaan, een band te onderhouden met een culturele wereld waarvan hij zich tegelijkertijd deel en vreemdeling voelde. Dat hij zelf deze correspondentie koos samen te stellen en uit te geven, geeft duidelijk aan dat hij haar getuigenis-waarde besefte: deze brieven zijn niet alleen particuliere uitwisselingen, zij zijn een zelfportret in fragmenten, een verspreid dagboek, een manier om zijn leven in discontinuïteit en gericht op de ander te vertellen. In dit gebaar ligt iets van de Joodse traditie van de responsa — die rabbijnse antwoorden op gestelde vragen, verzameld en overgedragen omdat zij een onderricht dragen dat verder gaat dan de oorspronkelijke vraag. Groucho was geen rabbijn, maar zijn brieven beantwoordden ook — en zij verdienden bewaard te worden.

In het geval van christelijke families met dezelfde naam neemt de mémoire een andere vorm aan: devotie aan Sint-Marcus, gehechtheid aan een Rijnlands of Elzassisch landstreek, overdracht van ambachten en bezittingen. De twee mémoires, Joods en christelijk, bestaan naast elkaar onder een identieke spelling zonder zich te vermengen, en het is juist deze homonymie die van de naam Marx een bevoorrecht onderwerp van studie maakt om te begrijpen hoe eenzelfde teken uiteenlopende erfenissen kan dragen. De trouw van de historicus bestaat erin de ene niet tot de andere te reduceren, noch op het geheel der naamdragers de enkelvoudige geschiedenis van de meest glorieuze takken te projecteren.

Er blijft nog een laatste dimensie van deze collectieve mémoire aan te stippen: de verhouding van de linie Marx tot het buitenland, tot ballingschap, tot migratie. Van Meïer Halevi Marx in Trier, geworteld in de Rijnland maar onderhevig aan de uitzonderingswetten van Pruisen, tot Heinrich Marx gedwongen tot bekering door dezelfde wetten, tot Simon Marx die de Atlantische Oceaan steekt vanuit Mertzwiller, tot Minnie Schoenberg die Friesland verlaat voor New York, tot Karl Marx na 1849 ballingschap in Londen — wat opvalt in de geschiedenis van deze linies is de constante van geforceerde mobiliteit en het vermogen om ontworteling in creatieve hulpbron om te zetten. Het is niet de geworteldheid die de Marx kenmerkt, het is de manier waarop zij elk nieuw grondgebied — Trier, Londen, New York, Hollywood — tot een ruimte van intellectuele of artistieke productie hebben gemaakt. De banneling die denkt, de immigrant die speelt, de staatloze die schrijft: dit is misschien het meest diepe gemeenschappelijke kenmerk van al deze takken.

De achternaam Marx biedt in enkele letters een samenvatting van de culturele geschiedenis van West-Europa en zijn Joden. Ontstaan uit de Latijnse voornaam Marcus in zijn eerste betekenis, germaniseerd en bevroren tot erfnaam, kreeg hij een tweede leven in de Ashkenazische gemeenschappen als profaan equivalent van de voornaam Mordechaï, door het spel van de Kinnuim en de administratieve beperkingen voor naamvastlegging. Deze dubbele oorsprong, christelijk en joods, verbiedt elke eenduidige lezing: de naam moet familie per familie, acte per acte worden onderzocht.

Twee lignages onderscheiden zich als de meest betekenisvol. De eerste, die van Trier, illustreert de overgang in twee generaties van traditioneel rabbijnse judaïsme naar assimilatie en secularisering. De tweede, die van Mertzwiller en Dornum, illustreert een ander pad van de joodse moderniteit: niet de conversie of filosofie, maar trans-Atlantische emigratie, het toneel, het lachen en uiteindelijk het schrijven. Dat Julius Henry Marx erop stond als schrijver erkend te worden — hij die geen onderwijs had genoten, hij wiens voorouders kleding naaiden in een Elzassisch dorp — zegt iets dieps over de blijvendheid van een streven naar sefer, naar het boek, naar het woord in duurzame vorm gegoten.

Dit streven doorkruist nu een oeuvre die in haar volledige omvang kan worden gemeten: vier grote boeken — Many Happy Returns (1942), Groucho and Me (1959), Memoirs of a Mangy Lover (1963), The Groucho Letters (1967) —, een toneelstuk co-geschreven met Norman Krasna, Time for Elizabeth, en een rijke correspondentie die op zichzelf al een vorm van oeuvre is. De verscheidenheid van registers is opvallend: het fiscale pamflet, de autobiografie, het satirische essay, de epistolaire vorm, het dramatische. Groucho zocht niet de gemakkelijkheid van het enige genre dat hem natuurlijk zou zijn toebedeeld — de sketch, de improvisatie, de geestigheid — maar het eisende karakter van diverse vormen, waarvan elk zijn eigen beperkingen oplegt. Deze discipline, bij een zelfgeleerde die school op twaalf jaar had verlaten, verdient genoemd te worden voor wat zij is: een vorm van intellectuele strengheid, een respect voor de vorm en voor de lezer, wat niet zonder verband is met de joodse waarde van kennis als eisende praktijk en niet als sieraad.

Moest men noemen wat de lignage Marx, onder alle deugden die het judaïsme door de eeuwen heen heeft gedragen, het best zou hebben uitgedrukt, het zou zonder twijfel dit zijn: het vermogen om beperking in scheppingsdrang om te zetten. Beperking van de uitzondeningswetten die Heinrich tot bekering drijft en Karl tot kritiek op de wereld uit zijn Londense ballingschap. Beperking van armoede en vaudeville die de Marx-broers dwingt een nieuwe, subversieve, onclassificeerbare komische taal uit te vinden. Beperking van zelfonderwijs die Groucho ertoe leidt correspondentie — correspondentie, autobiografie, pamflet, theater — tot een eisende discipline in plaats van gemak te maken. In elk van deze gevallen wordt wat een verpletting had kunnen zijn een bron. Dit is misschien het meest discrete en duurzame erfgoed van deze joodse lignages die de naam Marx hebben gedragen: niet de berusting, niet het heldendom, maar deze stille kracht om wat de geschiedenis oplegt om te zetten in wat men kiest te doen. De joodse traditie heeft een woord voor deze innerlijke beweging — teshuvah, de omkering, het nieuw begin vanuit een breukpunt. De Marx hebben daarvan, onwetend, enkele van de meest indrukwekkende illustraties geleverd.

Het « Grote Boek » van de Marx kan niet gesloten worden: elke tak, elk teruggevonden acte verfijnt het spoor, tussen het archief dat vaststelt en de herinnering die doorgeeft. Het wacht nog op zijn onderzoekers.