Familie Markus

Voordat Markus een Joodse achternaam werd, was het een voornaam uit de klassieke Oudheid, een van de meest verspreide namen in de Romeinse wereld. A German and Scandinavian form of the name Marcus, from the Latin name derived from the Roman god Mars, meaning 'of Mars' or 'martial'. De voornaam Marcus figureerde onder de klassieke praenomina van Rome, gedragen door illustere personen — bijvoorbeeld de redenaar Marcus Tullius Cicero — en was onlosmakelijk verbonden met Mars, godheid van de oorlog. De voornaam Marcus komt uit het Latijn — zie Marcus Tullius Cicero — zelf afkomstig van Mars, god van de oorlog.

De middeleeuwse voortleven van de voornaam dankt veel aan de christelijke verering van Sint-Markus de Evangelist. De naam was populair in middeleeuws Europa door de verering van Sint-Markus de Evangelist. Sint-Markus, traditioneel toegeschreven als auteur van het tweede Evangelie, werd patroon van Venetië, waar hij verondersteld wordt begraven te zijn ; Mark the Evangelist is the traditionally ascribed eponymous author of the second Gospel in the New Testament, and he is the patron saint of Venice, where he is supposedly buried. Deze christelijke verspreiding verklaart de alomtegenwoordigheid van de voornaam in het Latijnse, Germaanse en Slavische Europa in de Middeleeuwen.

Het is hier nodig een veel voorkomende verwarring op te helderen, die genealogen al eerder hebben opgemerkt. De naam Marcus heeft geen etymologische relatie met de titel van markgraaf : de markgraaf was de toezichthouder van de marken, dat wil zeggen van de grenzen van de oude feodale provinciën — elke verwantschap tussen de twee woorden berust op een valse etymologie. De Latijnse basis van Markus is dus inderdaad het Romeinse praenomen Marcus, overgedragen door zestien eeuwen Europese geschiedenis voordat het werd aangenomen en vervolgens vastgesteld door Joodse families.

De intrede van Marcus in de joodse naamkunde gehoorzaamt aan een eigen logica: die van de kinnui, de profane naam die Joden in het burgerlijke leven droegen naast hun heilige Hebreeuwse naam (chem ha-qodech). In dit systeem kon een voornaam met een niet-Hebreeuwse klank met een Hebreeuwse voornaam verbonden worden door fonetische verwantschap. Zo werd Marcus / Markus gaarne gekoppeld aan Hebreeuwse voornamen die met dezelfde klank begonnen — in de eerste plaats Mordekhaï (Mordechai), naam van de held uit het boek Esther, maar ook wel eens Meïr of Menahem.

Deze overeenkomst had echter niets mechanisch of universeel, en de traditie wordt hier nuttig geconfronteerd met de waarneming. Genealogen stellen vast dat het gebruik van Marcus als equivalent van Moses of Menahem zeldzaam is. Een veldonderzoek bevestigt dit: een onderzoekster die rechtstreeks de dragers van de naam bevroeg, constateerde dat de meeste Marcus afkomstig waren uit Roemenië en de regio's, tijdens een onderzoek dat zowel in Parijs als in de provincies aan de hand van telefoonboeken werd uitgevoerd. Met andere woorden: achter de schijnbare eenheid van de naam gaan meerdere trajecten schuil, en de mooie vergelijking Marcus = Mordekhaï moet voorzichtig gehanteerd worden: het is een mogelijkheid onder anderen, geen regel.

De aardrijkskundigheid van deze adoptie werpt ook licht op de gebruiken. In het bijzonder in de Nederlanden was de ambivalentie tussen voornaam en achternaam uitgesproken. In de Nederlanden was Marcus vaker een voornaam dan een achternaam. Dit zweven zelf — voornaam de ene dag, achternaam de volgende — is het innerlijke mechanisme van de notitie die onze lignée opent: Markus, voornaam geworden achternaam. Het is in de overgang van persoonlijk gebruik naar erfelijke inschrijving dat de hele geschiedenis van de naam zich voltrekt.

In het Asjkenazische gebied gaf de voornaam Marcus / Markus aanleiding tot een rijke variatie van afleidingen, gevormd door het Jiddisch en de Germaanse talen. Het mechanisme is goed gedocumenteerd in het onomastisch onderzoek: uit de kern Marcus ontstaan samengestelde namen door hypocoristieke achtervoegsels — gevoelzuchtige diminutieven — die kenmerkend zijn voor het Jiddisch, toe te voegen. Aldus wordt de naam Markel beschreven als een afleiding van twee persoonsnamen, het Latijnse Marcus en het Duitse Markward, met het Jiddische hypocoristieke achtervoegsel -l.

Het achtervoegsel -l is slechts één van de mogelijke uitgangen. De familienaam Mark, een verkorte vorm, geeft op zijn beurt aanleiding tot varianten: Marks is een variant van Mark met een genitivale of post-middeleeuwse parasietische -s; bij westerse Asjkenazische Joden is het een variant van Marx. Aldus vormde zich rond de wortel Mark- een heel sterrenbeeld: Mark, Marks, Marx, Markel, Markus, waaraan in het Slavische gebied patronymische vormen op -owitz / -ovich zich voegen. Een bijzonder veel voorkomende variant van de kern wordt overigens aangegeven: de naam kan ook joods zijn, en een tamelijk veel voorkomende variant is Markowitz.

Deze vormrijkheid is geen detail. Zij duidt erop dat Markus, verre van een geïsoleerde naam te zijn, een centrale plaats inneemt in een netwerk van verwante familienamen, alle afkomstig van dezelfde voornaamwortel. De grote naslagwerken — zowel voor het Joodsduitstalige gebied als voor Oost-Europa — registreren en onderscheiden deze vormen, waardoor de genealoog een Markel uit Galicië, een Markowitz uit het Russische Rijk en een Markus uit de Rijnstreek aan dezelfde onomastische matrix kan verbinden [Woordenboeken van Joodse familienamen in Oost-Europa en Joodsduits]. In deze woordenboeken van Alexandre Beider en Lars Menk vindt de onderzoeker de precieze lokalisering en datering van elke variant.

De achternaam Markus en zijn afleidingen spreiden zich uit over een uitgestrekte geografie. In het westen is de oorsprong duidelijk Germaans: de familienaam Markuse is een patroniem van Duitse oorsprong. In dit gebied behoort Markus tot de Joods-Duitse onomastiek waarvan Lars Menk de grote inventaris heeft opgesteld [Woordenboeken van Joods-Duitse en Oost-Europese familienamen]. De vormen Mark en Marx komen daar naast elkaar voor, in het bijzonder in de Elzas en Lotharingen, gebieden van contact tussen de Germaanse en Franse werelden.

Naar het oosten toe is de naam verweven met de gebieden die door de drie grote woordenboeken van Alexandre Beider worden bestreken: het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen en Galizië [Woordenboeken van Joods-Duitse en Oost-Europese familienamen]. Het zijn in deze regio's dat de achtervoegselvormen van het type Markowitz en Markel floreren, waarbij de frequentie per provincie varieert. De administratieve vaststelling van Joodse familienamen werd daar in de achttiende en negentiende eeuw door de keizerlijke autoriteiten opgelegd, toen veel families een gebruikelijke voornaam — Markus onder andere — omgezet zagen in een erfelijke familienaam.

Deze uitbreiding zette zich voort ver buiten Europa tijdens het tijdperk van de grote migraties. Zoals een naamdrager eraan herinnert, is Markus — onder zijn nabije vorm Marcus — echt een zeer verbreide familienaam van het ene einde van Europa tot het andere, en vervolgens natuurlijk in Amerika en Israël. Inderdaad is de naam vandaag de dag bijzonder aanwezig in bepaalde gemeenschappen: de familienaam Marcus is zeer verbreid onder orthodoxe Joden in de Verenigde Staten, Canada en Israël. De geschiedenis van de naam volgt dus die van de Joodse diaspora zelf: Europese inwonerting, transatlantische verspreiding, terugkeer naar het land Israël.

De naam Markus leeft niet alleen: hij behoort tot een onomastische familie waarvan de contouren met nauwkeurigheid moeten worden bepaald, want niet alle gelijkenissen zijn verwantschappen. De wortel Mark- voort voort, zoals gezegd, Mark, Marks, Marx, Markel, Markowitz, Markuse. Maar er bestaan ook misleidende homoniemen. De familienaam Mark bijvoorbeeld, heeft niet altijd een onomastische oorsprong: de naam Mark, in verschillende betekenissen, komt ook voor in Frankrijk, in de Elzas en in Lotharingen; in Engels van Normandische oorsprong is het een bewoningsnaam afgeleid van Marck, in Pas-de-Calais.

Voor de lignée Markus specifiek, blijft de verankering echter duidelijk in het voornaam Marcus, zoals blijkt uit gespecialiseerde beschrijvingen die Markus omschrijven als een familienaam van Duitse oorsprong die voortvloeit uit het voornaam Markus, Duitse of Nederlandse vorm van Marc of Marcus. De essentiële grens die moet worden gehandhaafd, is dus die welke patronymische namen scheidt — gevormd op basis van een voornaam, zoals Markus — van toponymische namen die er toevallig op lijken, zoals Marck. Alleen referentiewoordenboeken, door hun vergelijkende methode en hun verankering in de archieven, kunnen van geval tot geval beslissing nemen [Woordenboeken van de Joodse familienamen van Oost-Europa en Judeo-Duitse].

Deze waakzaamheid geldt ook voor de betekenis. Als de Latijnse wortel het krijgshaftige idee van gewijd aan Mars met zich meedraagt, zou het onjuist zijn hieruit enig erfelijk karaktertrek af te leiden: de etymologische betekenis van een antieke voornaam zegt niets over de mannen en vrouwen die, eeuwen later, ervan hun familienaam maakten. De familienaam Markus is vooral het versteende spoor van een gebruik — dat van een geliefd, frequent voornaam, en uiteindelijk doorgegeven.

Buiten het archief draagt elke familie Markus een eigen geheugen mee, gemaakt van verhalen, onomastische correspondentties en mondeling overgedragen bindingen. In dit register vloeit de band tussen Markus en een vooroudelijk Hebreeuws voornaam — meestal Mordekhaï — voort uit familiale traditie eerder dan uit document. Zekere grootvader, door iedereen bekend onder de naam Markus, droeg mogelijk in de synagoge de naam Mordekhaï ben…, volgens het hierboven genoemde kinnui-systeem. Deze dualiteit vormt in veel families de zeer kern van het naamsgeheugen.

De traditie bewaart ook de herinnering aan de oorspronkelijke wankeling tussen voornaam en achternaam, dat moment waarin Markus nog aarzelde tussen beide statussen — een herinnering die Nederlands gebruik bevestigt, waar Marcus vaker als voornaam dan als naam werd genomen. Veel families Markus behouden zo de herinnering aan een voorouder wiens voornaam, door administratieve beslissing of door gebruik, de naam van een hele afstamming werd — stellig de grondleggende aantekenning verbeeldend: voornaam die patroniem werd.

Ten slotte moet eer gegeven worden aan wat het geheugen niet met zekerheid kan vaststellen. Familieverhalen breien gaarne voort over de „nobele" of „antieke" herkomst van de naam, verleid door zijn Romeinse klank. Het onderzoek nodigt uit tot bescheidenheid: Markus is een zeer verbreid naam, gedeeld door ontelbare families zonder onderling verband, precies omdat hij voortvloeit uit een der meest gewone voornamen. De grootheid van een Markus-lignage berust dus niet op een prestigieuze etymologie, maar op de concrete continuïteit van generaties die deze naam zich hebben doorgegeven, van oud-Europa naar hedendaagse diasporas.

De naam Markus condenseert in enkele letters een lange geschiedenis. Voortkomend uit de Romeinse praenomen Marcus, gewijd aan Mars en in de middeleeuwen over heel Europa verbreid door de figuur van de heilige Markus, werd hij door joodse gemeenschappen aangenomen als wereldlijke naam, vaak geassocieerd via het systeem van kinnui met een Hebreeuwse voornaam zoals Mordekhaï. Toen in de 18de en 19de eeuwen de keizerlijke administratie en gemeenschappelijke gebruiken de erfelijke achternamen vaststelden, veranderde deze vertrouwde voornaam in een familienaam — voornaam die achternaam werd, volgens de exacte formulering van onze notitie.

Uit deze enige stam zijn meerdere vormen ontstaan — Mark, Marks, Marx, Markel, Markowitz, Markuse — geregistreerd en gelokaliseerd door de naslagwerken van Alexandre Beider en Lars Menk, die de onmisbare gidsen voor elk serieus onderzoek blijven [Woordenboeken van Joodse achternamen uit Oost-Europa en Joods-Duits]. De geografie van de naam volgt die van de diaspora: wortel in Germaanse en Oost-Europese gebieden, vervolgens verspreiding naar Amerika en Israël, waar hij nog steeds leeft. Tussen het archief dat vaststelt en de herinnering die doorgeeft, nodigt de naam Markus elk van zijn dragers uit tot een dubbele loyaliteit — naar documentaire waarheid en naar het herdenken van voorouders.