Familie Manger

De familie Manger is niet, strikt genomen, afkomstig uit Czernowitz: zij emigreerde vanuit het nabijgelegen Oost-Galicië. Biografische bronnen stellen vast dat de vader van de dichter, Hillel Manger, uit Stoptshet kwam, dicht bij Kolomaye, in Oost-Galicië, en werkte als kleermaker die nauwelijks de eindjes aan elkaar kon knopen. Hier ligt de sociale basis van de lignée: een familie van arme, nomadische kleermakers op schaal van de kleine steden van de Habsburgse kroon, migrerende vanuit de regio Kolomea naar de hoofdstad van Bucovina.

Dit detail is niet bijkomstig. Het beroep van kleermaker — shnayder — vormt een van de pijlers van de joodse economie van Oost-Europa, en het bepaalt het gehele beeldverhaal van de lignée Manger. De dichter zelf zal zich later tot dit handwerkelijke erfgoed bekennen door zichzelf uit te roepen tot « meester kleermaker » van het geschreven woord, transformerend de naald en de draad van zijn vader in metafoor. Hier zien we hoe een bescheiden ambacht matrix wordt van een deugd: de waardigheid van handarbeid en de erkenning dat het ambachtelijk vakmanschap van het joodse volk niet onwaardig is voor de hoogste schepping. De traditie van Israël, die het handenwerk eert — de wijzen van de Talmud waren beurtelings smeden, schoenmakers, houthakkers — vindt in de familie Manger een letterlijke illustratie: uit de snijdertafel zal poëzie ontstaan.

De Bucovina waarop de familie aankomt, is een keizerlijke, kosmopolitische Bucovina, waarvan Czernowitz de trotse en plurale hoofdstad is. Joden, Duitsers, Roemenen, Oekraïners en Polen leven er naast elkaar onder het teken van een Habsburgse cultuur die de Joden sinds de hervormingen van Jozef II formeel burgerschap en toegang tot onderwijs toekent. Het is in deze ruimte van relatieve verdraagzaamheid dat de familie Manger zich vestigt, brengend in haar bagage de herinnering aan Galiëse shtetls. De migratie van Stoptshet naar Czernowitz, kort in kilometers, is immens in termen van lot: zij plaatst de kinderen Manger op het exacte kruispunt van Europese moderniteit en volksjoodse traditie.

De figuur van de vader verdient een eigen hoofdstuk, want hij is de eerste gedocumenteerde schakel van een overdracht. Hillel Manger was geen gewone ambachtsman: zijn vader Hillel was een bekwaam kleermaker die verliefd was op de literatuur, die hij "literatoyreh" noemde — een samengesteld woord gevormd uit literatura (de literatuur) en Toyreh (de Torah). Dit neologisme, overgeleverd door de familieherinnering en gerapporteerd door biografen, condenseert op zich zelf een hele visie: de literatuur tot het heilige verheffen, van het profane werk een voortzetting van religieuse studie maken.

De bronnen schilderen Hillel af als een man van het woord zoveel als van de naald. Volgens wat de dichter zelf erover zou schrijven, was zijn vader "een humorist, een kunstenaar, een meester in het versmaken" die een publiek wist te vermaken. Hier grijpen we rechtstreeks de bron van het talent van de zoon: de maneriaanse poëzie, met zijn voorkeur voor het burleske, de ballade en het volksgelach, komt niet uit het niets voort maar verlengstekt een huiselijke kunst van het gereimde woord.

Deze overdracht vertelt van een diep principe in de joodse traditie: de gehechtheid aan studie en aan het woord als erfgoed, massoret, overgedragen van vader op zoon. In de familie Manger verschoof de Torah in strikte zin zich naar de "literatoyreh", maar het gebaar blijft gelijk: aan de kinderen de eerbied voor het juiste woord nalaten. Deze verschuiving van het religieuze naar het literaire — zonder breuk, bijna door teder glijden — is een van de grote verhalen van de joodse moderniteit, en het huis van de Mangers belichaamt dit in de ruimte van één kleermakerskamer.

Men moet hier een persoon noemen die de eerste biografische opmerkingen in de schaduw lieten: de jongere broer van Itzik, bekend onder de naam Note Manger. Ook leerling-kleermaker — shnayder-gezel — verschijnt hij expliciet in de titel van de bundel die zijn broer hem in 1948 wijdt: Der shnayder-gezeln Note Manger zingt (De kleermaker-leerling Note Manger zingt). Deze titel is een familiedeclaratie: Itzik zingt, Note naait, en de draad die de naald aan het gedicht verbindt is dezelfde. Dat de dichter ervoor koos zijn ambachtsman-broer een permanente literaire stem te geven — door hem liedjes toe te schrijven, door zijn naam van shnayder in die van het boek in te schrijven — zegt iets belangrijks over de Manger-opvatting van broederlijke solidariteit en van de waardigheid van kleine ambachten. De lignage, in haar twee gedocumenteerde mannelijke telgen, heeft het vaderlijke werkblad nooit verloochend: ze heeft het simpelweg tot symbool verheven.

De eerstgeborene, Itzik, werd geboren in Czernowitz op 30 mei 1901, toen de stad nog onder het Oostenrijks-Hongaarse Rijk viel. Zijn opleiding was turbulent: als adolescent bezocht hij het Kaiser Königlicher Dritter Staats-Gymnasium, waar hij Duitse literatuur studeerde tot zijn verwijdering wegens grappen en wangedrag; hij ruilde deze officiële scholing in voor de sfeer van de coulissen van het Jiddische theater. De eerste grote omwenteling in zijn leven was de Eerste Wereldoorlog: na het uitbreken van het conflict verspreidden de familieleden zich en de jonge Itzik sloeg de weg naar Roemenië in.

Zijn literaire carrière begint vroeg en in het vuur van experimenteren. In 1921 publiceert Manger zijn eerste gedichten en ballades in het Roemeense Jiddische tijdschrift Kultur — een teken dat de Jiddische culturele productie in deze naoorlogse jaren levendig en veelzijdig is tot aan de randen van het vervallen Rijk. Hij vestigt zich vervolgens in Boekarest, schrijvend voor lokale Jiddische kranten terwijl hij af en toe voordrachten houdt over Spaans, Roemeens en Roma-folklore. Deze belangstelling voor vreemde volksculturen onthult een discrete maar reële deugd: de openheid voor de ander, de aandacht voor nabijgelegen culturen, een vorm van intellectuele gastvrijheid die de Joodse traditie aanduidt met de welwillende blik op de vreemdeling, de ger. Dit uit zich ook concreet in zijn werk: zijn verzameling Felker zingen (De volken zingen, 1936) bevat vertalingen van volksliederen van andere volkeren, een gebaar van broederschap tussen de stemmen van de wereld.

In 1927 vestigt hij zich in Warschau, het spirituele en intellectuele centrum van de Asjkenazische Joodheid, en beleeft daar het meest productieve decennium van zijn gehele carrière. Daar wordt hij toegelaten tot de Jiddische P.E.N.-club, naast Isaac Bashevis Singer, Israel Rabon en Joseph Papiernikov. Ook rond deze tijd richt hij in Czernowitz het minuscule tijdschrift Getseylte verter (Getelde woorden) op, waarvan vier afleveringen verschijnen. En het is rond deze tijd, noteert men, dat hij zijn naam wijzigt van het formele Yitzkhok in het deminutief Itzik — een gebaar van bescheidenheid en volkse nabijheid waarmee de dichter weigert zich boven zijn volk te plaatsen.

Het eerste dichtbundel van Itzik Manger, Shtern afn dakh (Sterren op het dak), verschijnt in 1929 in Boekarest bij de Sholem-Aleykhem Farlag. Het deel telt honderdtachtig pagina's met een omslag en een portret van de kunstenaar Artur Kolnik; de zorgvuldigheid waarmee het boek werd uitgevoerd, in een stad en in een tijd waarin de jiddische pers op fragiele financiën dreef, getuigt al van het besef dat de dichter had van het gebeurde dat hij inzette.

De bundel bevat zevenentwintig ballades, aangevuld met andere lyrische gedichten. Dit is een aanzienlijk literair feit, want de ballade als vorm was eigenlijk geen inheems genre van de joodse volksdichterij: zij behoorde tot het Europese erfgoed — Frans, Duits, Engels — met haar dialogische structuren, haar typische personages, haar symbolische landschappen, haar refreinen en haar diction dicht bij het lied. Door haar in het Jiddisch in te burgeren, verricht Manger een dubbele daad: hij verrijkt de literatuur van zijn taal met een genre dat zij niet volledig had ontwikkeld, en hij bewijst dat het Jiddisch in staat is elk universeel literair vorm op te nemen en om te zetten. De theoretische essay die hij dezelfde jaar publiceert, Di balade — di vizie fun blut (De ballade, de visioen van bloed), toont aan dat deze toe-eigening bewust en doordacht is, geen naïeve navolging.

De gedichten van Shtern afn dakh drukken volgens de Jewish Virtual Library « een verrukking uit voor het hele universum, en vinden schoonheid en waarde zelfs in het lijden en de rouw ». Deze formulering zegt iets wezenlijks over de geestelijke houding van de dichter: niet de ontkenning van pijn, niet holle euforie, maar het vermogen om tegelijk de wond van de wereld en haar glans vast te houden. In de joodse traditie heeft dit vermogen om het licht in de nacht te zien een theologische dimensie — het doortrekt alle literatuur van de Psalmen — maar het heeft ook, in de Boekovina van de jaren twintig, een zeer concrete weerklank: dat van een generatie die uit de Eerste Wereldoorlog komt met haar rouw en haar desorientatie, en die ervoor kiest om te zingen in plaats van te zwijgen.

De beroemdheid van de bundel is onmiddellijk. De hele jiddische literaire wereld ontvangt het met enthousiasme. Het boek circuleert van Boekarest naar Warschau, van Warschau naar Vilna en naar New York, dragend in zijn pagina's een stem die onmiddellijk wordt herkend als nieuw en noodzakelijk. Deze eerste bundel vestigt dus al in 1929 de reputatie van Itzik Manger als een van de grote dichters van zijn generatie, en het verdere werk zal slechts dit eerste oordeel bevestigen en verdiepen.

Het werk dat definitief de naam Manger in de Jiddische literaire geschiedenis heeft vastgelegd, is de cyclus van bijbelgedichten. Na Lamtern in vint (Lanterne in de wind, 1933), een bundel die de balladische richting uit 1929 verdiept — negenentwintig ballades uit zestig gedichten, gebouwd volgens dezelfde principes van dialoog en refrein —, publiceert Manger in 1935 zijn Khumesh-lider (Gedichten uit de Pentateuch) in Warschau, achtenzestig bladzijden uitgegeven door het Aleynenyu-huis ; een tweede editie verschijnt in 1936 bij Bzshoza. Hetzelfde jaar 1936 verschijnen de Megile-lider (Gedichten uit de Estherrol), waaraan Felker zingen (De volken zingen) wordt toegevoegd, een bundel vertalingen. De gehele verzameling van deze bijbelgedichten wordt verzameld onder de generieke titel Medresh Itzik (de Midrasj volgens Itzik).

Het centrale procedé van de Khumesh-lider is van een kalme durf : de personages uit de Torah — Abraham, Hagar, Jacob, Joseph, Agar die door de woestijn vlucht — worden gekleed als Joden uit Bucovine. Abraham is een oude kleermaker ; Hagar huilt in een binnenplaats van een stetl ; Vayeytse, Jacobs vertrek, wordt gelezen in het vertrouwde decor van de kleine straten van Galicië. Deze anachronistische verschuiving is geen godslastering : het is juist de exacte voortzetting van het traditionele midrashische gebaar. De rabbijnse midrasj heeft altijd zo gefunctioneerd — door de fundamentele teksten in de taal van het heden te laten spreken, door de voorouders van de kleren van hun eigen generatie uit te dossen, zodat de afstand van eeuwen geen belemmering vormt voor de morele en spirituele les. Manger stelt dit gebaar voort als dichter, en ontvouwt het met de vrijheid van de ballade en de tedere melancholie die zijn handtekening is.

In zijn Megile-lider gaat hij zelfs zover dat hij een nieuw personage in het Estherverhaal introduceert : Fastrigosso, de afgewezen minnaar van Esther, lid van de vakbond van kleermakers Draad-en-Naald. Dit detail is veelzeggend : de zoon van de kleermaker uit Czernowitz plaatst, zelfs in het paleis van Ahasverus, een vakbondsgeorganiseerde kleermakersleerling. De klassesolidariteit, de zorg voor het kleine volk van de ambachtslieden, treedt zo binnen in de herlezen van de Bijbel. De dichter zelf klassificeert zijn Songs of the Megillah als « een soort grap naar het model van de Purim-shpiler van alle tijden » : het carnaval van Purim, de traditionele purimshpil, staat sinds eeuwen deze blijde vrijheid ten opzichte van de tekst toe. Manger schrijft zich hier bewust in, erfgenaam van een lange keten van heilige grappenmakers.

De vruchtbare spanning tussen respect voor traditie en moderne durf — het bijbelarchief en de levende herinnering die elkaar beantwoorden — is het kenmerk van de Khumesh-lider. De bundel van 1935 zal in 1990 in Tel-Aviv opnieuw worden uitgegeven door Peretz Farlag in een volume van tweehonderd bladzijden waarin de gehele cyclus is verzameld. Deze uitgavegeschiedenis bevestigt dat het werk bij zijn eerste publicatie al een zeldzaam evenwicht had gevonden : populair zonder banaal te zijn, geleerd zonder elitair te zijn, traditioneel zonder verstijfd te zijn. Het onthult ook de Joodse opvatting van de verhouding tot de Schrift die door de Manger-lignee wordt gedragen : de heilige tekst is geen onaantastbare reliek maar een levend organisme dat elke generatie de plicht heeft opnieuw aan het woord te brengen.

De opkomst van het nazisme en de staatsantisemitisme in Polen verbraken Mangers carrière in Warschau. Manger, die nooit het Poolse burgerschap had verkregen en van zijn Roemeense nationaliteit was beroofd, werd staatloos — een toestand die de laatste fase van zijn leven zou bepalen. Hij vestigde zich in 1938 in Parijs en verliet het in 1940, een stap voor de Duitsers uit; hij vluchtte naar Marseille, Noord-Afrika en vervolgens naar Engeland, waar hij de oorlogsjaren doorbracht. Deze gedwongen dwaling maakt Mangers biografie tot een samenvatting van het Joodse lot in de twintigste eeuw: de staatloze vervolgde door staten die zijn bestaan ontkennen, die alleen als vaderland de taal heeft die hij schrijft.

Maar hier openbaart het beeld van de dichter zich in zijn hoogste morele waardigheid. In 1948 reist hij naar Polen om het PEN International te vertegenwoordigen bij de inwijding in Warschau van een monument voor de schrijvers van de getto. In Lodz wordt hij met enthousiasme ontvangen door de resterende Joden van Polen, waar hij een toespraak houdt getiteld « Vi azoy dos folk lakht » (Hoe het volk lacht). Hier lag een spirituele uitdaging van bijzondere scherpte: dat onmiddellijk na de grootste Joodse catastrofe dient te worden herinnerd aan het eeuwige lachen van het eeuwige Joodse volk. Dit gebaar getuigt van een zeldzame deugd: in de nasleep van de vernietiging ervoor kiezen om het lachen van het volk op te roepen — niet uit lichtzinnigheid, maar als daad van spirituele weerstand. Dit is de troost van Israël, de nekhome, gedragen door een man die alles had verloren.

In 1948 verschijnt ook de bundel Der shnayder-gezeln Note Manger zingt (De Kleermakersgezellen Note Manger zingen), waarin Itzik zijn pen leent aan de stem van zijn broer, de ambachtsman. Dit boek, gepubliceerd in de ruïnes van het naoorlogse tijdperk, is een vorm van herdenkingsdaad: Note laten zingen betekent eraan herinneren dat het geslacht van de kleermakers van Bucovine bestond, dat het een stem had, dat zijn handen naaiden en zijn lippen zongen. De plicht van herinnering, zakhor, wordt hier uitgeoefend in broederlijke intimiteit voordat het zich tot de gehele gemeenschap uitbreidt. Manger wijdt zijn pen overigens aan de herinnering aan de slachtoffers, zoals blijkt uit een tekst gepubliceerd in het Jiddische tijdschrift van New York Der veker in februari 1960, enkele maanden voor het proces-Eichmann, waarin hij uitdrukt wat hij beschouwt als de nalatigheid van de wereld jegens de Sjoa.

De laatste decennia zagen de publieke erkenning zich stapelen rond een naam die de Jiddische wereld nooit was opgehouden te vereren. Na de Londense jaren kwam Manger in 1951 naar New York en bleef daar, bijdragend aan het socialistische maandblad Der veker en publicerend in Di goldene keyt uit Tel-Aviv. Ter gelegenheid van zijn vijftigste verjaardag publiceert het « Itzik Manger Comité » een selectie van zijn dichterwerk getiteld Lid un balade (Gedicht en ballade), dat in 1952 de Louis Lamed-prijs ontvangt. Datzelfde jaar wordt zijn gedicht « Oyfn veg shteyt a boym » (Aan de kant van de weg staat een boom) door Leo Fuld verheven tot een succes van het populaire Jiddische lied, ingang vindend in de levende voorraad van de taal — bewijs dat de poëzie van Manger niet alleen door geleerden werd bewonderd maar geliefd was bij het hele volk, zoals hij dat altijd had gewild.

De bekroning was Israëlisch en onverwacht in haar omvang. In 1965 regisseert Dov Seltzer een zeer populaire productie van de Songs of the Megillah, brekend met het Israëlische taboe op Jiddisch theater. De voorstelling is een groot succes en stelt een nieuw record voor het Israëlische theater vast met meer dan vierhonderd voorstellingen. Vooraanstaande persoonlijkheden van de Israëlische samenleving, onder wie de politici Levi Eshkol, Golda Meir en Teddy Kollek, maken zeer gepubliceerde verschijningen bij voorstellingen: de oude dichter van het mameloshn wordt een nationaal bezit in een staat die voor een groot deel is gegrondvest op de verdringing van het Jiddisch ten gunste van het Hebreeuws. Deze gehoogachting zegt iets over de betrokkenheid bij het collectieve leven van Israël: Manger verzoent, tegen het einde van zijn leven, de Ashkenazische Jodendom van de diaspora en de nieuwe Israëlische identiteit.

In 1968, kort voor zijn dood, wordt de Itzik Manger-prijs ingesteld, waaraan een opmerkelijk werk in het Jiddisch wordt beloond. Uiterste bekroning: de familienaam van een gezin van Galizische kleermakers wordt de naam van een literaire prijs, institutionele bewaarder van de taal van het volk. De dichter stierf op 21 februari 1969 te Gedera, in Israël, stellende eindelijk die terugkeer naar Zion in het werk dat hij tevergeefs had geprobeerd tijdens de oorlog. Hij werd begraven op de begraafplaats van Nahalat Yitzhak te Tel-Aviv, en betrouwd als een nationale dichter van Israël. Van privénaam is Manger gemeengoed geworden: het is het zeldzame lot van geslachten die een naam aan een waarde geven.

Van de winkel van een arme kleermaker in Oost-Galicië tot het pantheon van Israëls nationale dichters, beschrijft de lignée Manger een trajectorie die, in enkele decennia, de geschiedenis van het Oost-Europese jodendom samenvat: het ambacht van de shtetls, de culturele glorie van het Oostenrijks-Hongaarse Boekovina, de Jiddische bruising van Warschau, de staatloosheid, de Shoah, de transoceaanse ballingschap, en ten slotte de terugkeer naar Sion. De beschikbare documentatie stelt ons slechts in staat een fragment van deze familie met zekerheid te volgen — Hillel de vader, Itzik de zoon, Note de broer — maar dit fragment draagt, met een bijzondere intensiteit, verscheidene van de kardinale deugden van Israël, door elkaar verweven met een draad die dezelfde is als die van de vaderlijke naald.

De waardigheid van handarbeid uit zich in de werkbank van de kleermaker die de familie nooit heeft verloochend. De openheid tegenover de ander leest men in de voordrachten over Roma-folklore en in Felker zingen, waar Manger het oor leent aan de zangen van buurpeulen. De levende opvatting van de Schrift manifesteert zich in het midrashische gebaar van de Khumesh-lider, waar Abraham en Hagar door de straten van Boekovina wandelen omdat de Tora niet alleen aan de schriftgeleerden toebehoort maar aan elke generatie die deze tot spreken brengt. De plicht van gedenking belichaamt zich in de rede over het lachen van het volk, uitgesproken op de as van Warschau, en in de teksten gewijd aan de slachtoffers van de Shoah. En ten slotte de broederlijke solidariteit — die zo discrete ahavat akhim — doorschijnt in het boek opgedragen aan Note, de broer-kleermaker, wiens stemloze stem in erfenis de woorden van de dichter heeft ontvangen.

Maar wat de lignée Manger het best van alle deugden van Israël heeft uitgedrukt, is de *trouw aan het mameloshn, de moedertaal van het volk, als hoogste vorm van leke vroomheid. In het gebaar van de vader die de literatuur « literatoyreh » doopt, in de zoon die de Bijbel herschrijft in het gewaad van Boekovina, in de dichter die, op de as van het getto, ervoor kiest « het eeuwige lachen van het eeuwige volk » te herdenken, wordt dezelfde overtuiging doorgegeven: dat het Jiddisch, bescheiden en volkstaal, een heiligdom is, en dat de dichter haar bedienaar is. De Joodse traditie heeft altijd gesteld dat het behoud van het woord een daad van gedenking is — zakhor* — en van heiligheid. Door van de taal van het volk de plaats zelf van het heilige te maken, heeft de familie Manger haar bescheiden naam ingeschreven in de lange rij van hen die, door de eeuwen en over de continenten heen, hebben gewaakt dat Israël noch zijn stem noch zijn lach verliest.