Familie Mandelbaum

De eerste betekenis van de naam is niet onderwerp van enig geschil. Onomastische naslagwerken zijn het eens: Mandelbaum is een samengestelde Germaanse naam die de amandelboom aanduidt [Geneanet ; iGenea]. Dit « sieraad »-karakter verbindt het met een goed geïdentificeerde categorie volgens specialisten in Joodse namen, naast achternamen als Rosenbaum (rozenboom), Blumenthal (bloemendal), Apfelbaum (appelboom) of Birnbaum (perenboom) [YIVO Encyclopedia, Names and Naming].

Maar de precieze keuze voor de amandelboom verdient commentaar, want het situeert deze naam op het snijvlak van de Duitse taal en het bijbelse geheugen. In het Hebreeuws van de Bijbel heet de amandelboom shaqed (שָׁקֵד), een woord waarvan de wortel waakzaamheid en haast oproept. Het boek Numeri verhaalt dat Aärons staf bloeide en amandelen voortbracht, teken van priesterlijke verkiezing; de profeet Jeremia ziet « een tak van een amandelboom » en ontvangt bevestiging dat God over zijn woord waakt om het waar te maken. De amandelboom, de eerste boom die in Israëlisch land bloeit, is aldus een embleem van vernieuwing geworden — hij wordt nog steeds geassocieerd met het feest van Toea Bichvat, het « nieuwjaar der bomen ».

Deze dubbele resonantie, Germaans en Hebreeuws, is niet terloops. Het zegt iets over de Asjkenazische toestand zelf: een cultuur opgebouwd in twee talen, het Jiddisch en het Hebreeuws, levend in een Duitssprekende wereld terwijl ze de continuïteit van een duizendjarig schriftuurlijk geheugen handhaaft. De amandelboom als naam kiezen betekent, bewust of onbewust, beide oevers tegelijk bewonen — die van de burger van het Rijk en die van de drager van de Thora. Deze scheppende spanning tussen burgerlijke toebehoring en innerlijke trouw zal, zoals zal blijken, de hele geschiedenis van de lignée doortrekken.

Moet daaruit worden geconcludeerd dat families die de naam Mandelbaum aannamen bewust deze heilige resonanties wilden oproepen? Voorzichtigheid dringt zich op. In veel gevallen werd de naam toegekend of gekozen vanwege zijn eenvoudige klank- en visuele schoonheid, of omdat hij op lijsten voorkwam die door de overheid waren voorgesteld. Maar het zou overdreven zijn alle symbolische betekenis te ontkennen: voor een gemeenschap die geletterd was in teksten, kon de amandelboom geen geheel neutraal teken zijn. De naam staat dus op het kruispunt van het Germaanse en het Hebreeuws, van civiele sieraad en schriftuurlijk geheugen.

De amandelboom is ook in de rabbijnse traditie de boom van actief herinnering, degene wiens vroege bloei — soms nog onder aanwezige sneeuw — betekent dat het leven niet opgeeft. Deze metafoor zal, ver voorbij de naam zelf, een van de sleutels tot lezing van de lignée Mandelbaum door de eeuwen heen zijn.

De Yaakov ben Yitzhak naar Mandelbaum : de geboorte van een patroniem

De verschijning van de naam Mandelbaum als erfelijk patroniem past in een nauwkeurige administratieve beweging. Tot het einde van de achttiende eeuw droegen de meeste Ashkenaziërs geen vaste familienaam: zij werden aangeduid met hun voornaam gevolgd door die van hun vader — bijvoorbeeld "Yaakov ben Yitzhak" — soms aangevuld met een bijnaam, een plaatsnaam of een functie.

Het beslissende keerpunt kwam van het Habsburgse Rijk. Bij een edict van 23 juli 1787 gebood keizer Joseph II de Joden in zijn staten vaste familienamen en Duitse voornamen aan te nemen, een maatregel gericht op de integratie van Joodse bevolkingsgroepen in het apparaat van de moderne staat — conscriptie, belastingheffing, burgerlijke stand [Sotheby's, catalogus Important Judaica, lot 149, edict van Joseph II, Wenen, 1787]. Galicië, een uitgestrekte provincie die Oostenrijk in 1772 bij de eerste verdeling van Polen verkreeg, behoorde tot de eerste grote betrokken gebieden. Pruisen en de Duitse staten volgden aan het begin van de negentiende eeuw, en het Russische Keizerrijk legde soortgelijke maatregelen op vanaf 1804 en 1845.

Het was in dit beperkende kader dat duizenden patroniemen werden gesmeed, of in stand gesteld. Een aanzienlijk deel van de Duitse sieraadnamen — waaronder Mandelbaum — dateert uit deze periode van verplichte registratie [YIVO Encyclopedia, Names and Naming]. Een hardnekkige legende wil dat ambtenaren willekeurig, ja zelfs venaal, "mooie" namen aan welgestelde families toekenden en pejoratieve namen aan armen. Historici nuanceren dit verhaal aanzienlijk: hoewel plaatselijke misbruiken hebben kunnen voorkomen, hebben veel families eigenlijk zelf hun naam gekozen uit een beschikbaar repertoire, en veel sieraadnamen werden vrijwillig en vol trots aangenomen [YIVO Encyclopedia, Names and Naming].

Er is, in dit moment van keuze, een dimensie die aansluit bij wat het judaïsme altijd kavod heeft genoemd — de waardigheid, de eer die aan de mens toekomt. Geconfronteerd met een staatliche verplichting die als een aanvullende vernedering zou kunnen worden ervaren, grepen families de gelegenheid aan om een mooie naam te kiezen, vol betekenis, geworteld in een natuur die de Torah van betekenis had voorzien. Dat is niet zonder belang: in de Joodse traditie zijn woorden en namen nooit eenvoudig geluiden. De naam van de amandelboom kiezen is de willekeurige naamgeving van de administratie weigeren om zich in te schrijven in het vocabulaire van de goddelijke schepping.

Het patroniem Mandelbaum berust waarschijnlijk op deze dynamiek van begrensde keuze in plaats van vernederende opleggging. Deze stille weerstand door de schoonheid van de naam — zonder confrontatie, zonder kabaal — is misschien een van de eerste karaktertrekken die de geschiedenis ons met enige waarschijnlijkheid toestaat toe te schrijven aan de oorspronkelijke dragers van dit patroniem.

De geografische verspreiding van de naam Mandelbaum bevestigt zijn verankering in het ashkenazische gebied van Midden- en Oost-Europa. Genealogische en onomastische databases attesteren een dichte aanwezigheid in de gebieden van het voormalige Austro-Hongaarse Galicië (zuiden van het huidige Polen en westen van het huidige Oekraïne), in Congres-Polen, evenals in de Duitse staten en het Austro-Hongaarse Rijk in brede zin [Geneanet ; iGenea ; MyHeritage].

Namenlijsten samengesteld door genealogische onderzoeksgroepen, zoals die gewijd aan de stad Kolomea (Kolomyia, in Oost-Galicië), rangschikken Mandelbaum expliciet onder de plaatselijke achternamen van ornamentale oorsprong met de betekenis « amandelboom » [KehilaLinks JewishGen, Kolomea Research Group, Surname Origins and Meanings]. Deze regionale attestatie is waardevol: zij verankert de naam in een concreet landstreekgebied, dat van de joodse dorpjes — de shtetlekh — van Galicië, waar het gemeenschapsleven handel, ambacht, talmudische studie en, vanaf de achttiende eeuw, de opwinding van de chassidische beweging mengde.

De shtetl in Galicië was niet de plaats van achterlijkheid die bepaalde stereotypen wilden afbeelden, noch het verloren paradijs dat nostalgie geneigd is te idealiseren. Het was een dicht, tegenstrijdig gebied, doorkruist door spanningen tussen maskilim (voorstanders van de joodse Verlichting) en chassidim, tussen rabbijnen van de traditie en predikers van een nieuw mysticisme. In deze wereld leefden de families Mandelbaum gedurende meerdere generaties, sommigen hielden winkel op de wekelijkse markt, anderen studeerden in de lokale yeshiva, vrouwen droegen de huishoudelijke economie op hun rug terwijl hun man zich verdiepte in teksten. Het economische leven en het spirituele leven vormden geen twee gescheiden sferen: de kleine handel stelde de gemeenschap in staat te overleven; de talmudische kennis gaf haar haar ruggengraat.

In de steden van Galicië — Lemberg (Lviv), Krakau, Brody, Tarnów, Stanislawów — hebben Mandelbaums deelgenomen aan het commerciële en intellectuele leven eigen aan deze kruispuntsteden. Brody was met name tot halverwege de negentiende eeuw een van de grote handelscentra tussen Midden-Europa en het Russische Rijk, en zijn joodse kooplieden, waarvan sommigen vermoedelijk deze achternaam droegen, illustreerden deze joodse opvatting van economische activiteit als dienst aan de gemeenschap zowel als persoonlijke onderneming: men handelde om te leven, zeker, maar ook om de geldkassen van de hevra kadisha (rouwbroederschap), de gemilut hasadim (renteloze lening aan armen) en onderwijsinstellingen aan te vullen.

Vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw verspreidden de grote joodse migratiegolven, die vluchtten voor armoede en vervolgingen, de dragers van de naam naar West-Europa — Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, stedelijk Duitsland — en vervolgens massaal naar de Verenigde Staten, waar men vandaag talrijke families Mandelbaum aantreft, en later naar het Mandaatgebied Palestina en vervolgens de Staat Israël. De spelling varieerde soms naargelang de transcripties: Mandelbaum, Mandelbojm in translittereerde Jiddisch, en zelfs vervormde vormen opgemerkt in bepaalde databases [MyHeritage]. Zonder uitputtende en gecentraliseerde telling blijft elke getalschatting bij benadering.

Deze relatie tot het buitenland — of liever tot zichzelf als buitenlander, in landen waar men met meer of minder welwillendheid werd geduld — is een constante in de joodse conditie die de families Mandelbaum met miljarden van hun tijdgenoten deelden. Maar door de migraties hebben zij niet slechts hun achternaam vervoerd: zij hebben ook mentale gewoonten, manieren van studeren, van een huis in te richten, van de gast te ontvangen, meegenomen. Het gebod van hakhnasat orhim — de gastvrijheid verschuldigd aan de vreemdeling — is een van de diepst ingeburgerde voorschriften in de ashkenazische joodse praktijk; voor families die zelf voortdurend onderweg waren, had deze deugd een bijzondere klank.

Mandelbaum

Als er één plaats ter wereld de naam Mandelbaum wereldwijd beroemd heeft gemaakt, is het wel de Mandelbaum Gate (Sha'ar Mandelbaum) van Jeruzalem. De naam verwees niet oorspronkelijk naar een historische poort van de oude stad, maar naar een woning: het huis gebouwd door een Joodse koopman genaamd Simcha Mandelbaum in de wijk gelegen aan de noordoostelijke grens van de stad, op de kruising tussen sectoren met een Joodse meerderheid en die met een Arabische meerderheid [Wikipedia, Mandelbaum Gate ; Liquisearch].

Na de Israëlisch-Arabische oorlog van 1948 en de verdeling van Jeruzalem tussen Israël en Jordanië, werd dit punt de belangrijkste officiële doorgangspost tussen beide stadsdelen. Van 1948 tot de Zesdaagse Oorlog van juni 1967 was de Mandelbaum Gate negentien jaar lang het enige gecontroleerde oversteekpunt tussen West-Jeruzalem (Israëlisch) en Oost-Jeruzalem (Jordaans), gebruikt door diplomaten, VN-personeel, christelijke pelgrims op weg naar de Heilige Plaatsen onder Jordaanse soevereiniteit, en bepaalde humanitaire konvooien [Wikipedia, Mandelbaum Gate].

Er ligt een diepe ironie, en misschien een les, in dit feit: de woning van een Joodse koopman van Jeruzalem — waarvan we bijna niets weten, behalve voornaam en achternaam — werd, door toeval van stadgeografie en oorlog, de plaats waar twee volkeren, twee soevereiniteiten, twee wereldvisies elkaar door een checkpoint heen aankeken. Een privénaam, van Galiëische oorsprong, gesmeed in de bureaus van de Habsburgse administratie, belande in het hart van de mondiale geopolitiek. Daarom verdient Simcha Mandelbaum plaats in dit Groot Boek: niet voor heroïsche daden die ons onbekend zijn, maar omdat zijn eenvoudige vestiging in de stad — alledaagse daad van een Joodse koopman die Jeruzalem als horizon kiest — een spoor heeft nagelaten dat de geschiedenis niet heeft gewist.

De plaats inspireerde literaire werken, waaronder de roman The Mandelbaum Gate van de Britse schrijfster Muriel Spark, gepubliceerd in 1965, winnares van de James Tait Black Prize van datzelfde jaar. Deze roman — waarin een jonge Engelse vrouw, katholiek en half-Joods, navigeert tussen beide helften van de stad — maakt van de Gate niet alleen een geografische plaats maar een metafoor voor samengestelde identiteiten, dubbele toebehoren en innerlijke overgangen. Dat de naam van een Askenazische familie dient als titel voor een roman over de complexiteit van identiteiten in het verdeelde Jeruzalem is op zich een geschiedenisles: namen reiken verder dan hun dragers zich voorstellen.

Dit lot illustreert hoe een familienaam, door toeval van topografie en politiek geweld, zich kan losmaken van zijn oorspronkelijke geslacht om een plaatsnaam, een cartografisch referentiepunt en een geopolitiek symbool te worden. De naam van de amandelboom, gekozen een of twee eeuwen eerder in een stadje in Midden-Europa, werd aldus gegrift in de wereldwijde herinnering van een driemaal heilige stad. De relatie tot Jeruzalem — stad van de gerechtigheid (tsedek) en de vrede (shalom) volgens haar etymologie — geeft de achternaam Mandelbaum een extra resonantie die de louter naamkundige geschiedenis niet zou hebben kunnen voortbrengen.

Buiten de Jeruzalemitische plaats is de naam Mandelbaum in de hedendaagse periode door verschillende persoonlijkheden in de domeinen van het denken, de wetenschappen en de kunsten gedragen. Deze individuele trajectoriën, zelfs wanneer zij niet door een gemeenschappelijke genealogie kunnen worden verbonden, vormen samen het portret van een lignée in ruime zin — die van een naam die door de moderniteit heeft gewandeld en sporen in verschillende sferen van het intellectuele en sociale leven heeft achtergelaten.

Onder de meest gedocumenteerde namen figureert de Amerikaanse filosoof Maurice Mandelbaum (1908–1987). Geboren in Chicago, voor een deel opgeleid in de intellectuele sfeer van het interbellum, doceerde hij vele jaren aan de universiteit Johns Hopkins, waar hij zich als een van de grote anglofone vertegenwoordigers van de filosofie van de geschiedenis en de epistemologie van de geesteswetenschappen vestigde. Zijn centrale werk, The Problem of Historical Knowledge (1938), bevechtigt rechtstreeks het historicistische relativisme: Mandelbaum verdedigt daarin de mogelijkheid van objectieve kennis van het verleden, tegen stellingen die van de geschiedenis een zuivere constructie van het heden zouden maken. Later verlengden The Phenomenology of Moral Experience (1955) en History, Man, and Reason (1971) dit onderzoek naar de grondslagen van moreel oordeel en historische rationaliteit.

Wat opmerkelijk is in de filosofische loopbaan van Maurice Mandelbaum, is precies deze stelligheid over de mogelijkheid van juist oordeel en ware kennis, in een eeuw die grotendeels aan scepticisme had toegegeven. Zonder ooit zijn Joodse identiteit het expliciete onderwerp van zijn filosofie te maken, kan men in deze verdediging van morele en historische objectiviteit een weergalm lezen van het Joodse begrip van tsedek — rechtvaardigheid — als onvoorwaardelijke eis, niet relatief aan de gepastheden van het moment. De filosoof die stelt dat men kan weten wat werkelijk is gebeurd, en dat deze kennis verplicht, staat in zijn diepe structuur dicht bij de rabbijn die leert dat de Torah geen metafoor maar een wet is. Beide verzetten zich tegen het gemak van het relativisme.

De achternaam verschijnt ook in de kringen van handel, geneeskunde en Joodse cultuur van Europa en Amerika in de twintigste eeuw. Zonder toe te geven aan de verleiding om verbeelde afstamningen tussen al deze naamgenoten vast te stellen — want het kenmerk van een ornamentale achternaam die tegelijkertijd door meerdere onafhankelijke families wordt aangenomen is juist de afwezigheid van één unieke gemeenschappelijke voorouder — kan men vaststellen dat de naam zich in zeer uiteenlopende sferen heeft verspreid: artsen in de grote ziekenhuizen van Wenen en New York, textielhandelaren in Łódź, onderwijzers in Joodse scholen in Buenos Aires, muzikanten in kamerorkesten van Centraal-Europa.

Deze verspreiding illustreert een kenmerk van ornamentale namen: zij garanderen nooit biologische verwantschap. Twee families Mandelbaum, de ene uit Galicië, de andere uit Posenië, kunnen geen genealogische band hebben, eenvoudig omdat zij dezelfde naam op dezelfde historische moment hebben ontvangen of gekozen. Daarom moet elke Mandelbaum-genealogie steun zoeken in akten — geboorteregisters, huwelijkscontracten, volkstellingslijsten, grafstenen — eerder dan op alleen de gemeenschap van naam.

Het is ook passend aan te stippen, met alle voorzichtigheid die door onzekerheid van bronnen wordt geboden, de Mandelbaums die deelnamen aan collectieve bewegingen van hun tijd: sommigen engageerden zich in de Joodse arbeidersbeweging, in de opkomende zionistische organisaties, in ondersteuningsverenigingen voor immigranten (landsmanshaftn) die nieuwe gemeenschappen in staat stelden om banden aan te knopen in landen van opvang die vaak vijandig waren. Deze collectieve engagementen — of zij de vorm aannamen van een bijdrage aan een wederzijdse ziektekas of van een aanwezigheid in buurtcommissies — zeggen iets van een diep Joodse waarde: de ahavat Yisrael, de liefde voor de naasten in de zin van zijn volk, deze onderlinge verantwoordelijkheid die betekent dat in principe geen Jood vreemd is voor een ander.

Geen geschiedenis van een Joods geslacht uit Midden- en Oost-Europa kan zich het twintigste eeuw besparen in zijn darkste dimensie. Maar het zou onnauwkeurig zijn om deze periode tot alleen de Shoah terug te brengen: vóór de vernietiging waren er decennia van stijgende vervolgingen, van opeenvolgende oorlogen, van gedwongen verplaatsingen, en ook van een alledaagse, dagelijkse weerstand die vermelding verdient.

De Eerste Wereldoorlog trof de Joden van Galiciëlande hard, ingeklemd tussen de Oostenrijks-Hongaarse en Russische legers. Tienduizenden families werden verplaatst, hun huizen verbrand, hun gemeenschappen verspreid. De Joden van Oost-Galiciëlande kenden met name de pogroms die vergezeld gingen van de passage van de Russische legers in 1914-1915. In deze context was tsniut — de discretie, de terughoudendheid — niet alleen een morele deugd: het was soms een overlevingsstrategie. Veel Mandelbaum-families moesten zich destijds naar binnenlandse steden van het imperium verplaatsen, vooral naar Wenen, dat in enkele maanden tienduizenden Joodse Galicische vluchtelingen opving.

Het interbellum zag enkele Mandelbaum proberen zich te herstellen: in het onafhankelijke Polen, in grote steden waar actieve Joodse gemeenschappen bestonden; in Weimar-Duitsland, waar integratie even mogelijk leek; in Amerika, waar immigratie nieuwe horizonten had geopend. De verhouding tot de oorlog — dat wil zeggen tot het geweld van de staat tegen burgers — is voor Joodse families een ervaring geweest niet van heroïsche deelneming maar van naakte blootstelling: men ondergaat de oorlog meer dan men deze voert, men doorkruist haar meer dan men haar kiest, en de wijsheid die van generatie op generatie wordt doorgegeven is vaak die van het vertrek op tijd, van de koffer gereed, van het document in orde.

De territoria waar de naam Mandelbaum het dichtstbevolkt was — Galicië, Polen, Duitse landen — stonden centraal in de vernietiging van de Joden van Europa tussen 1939 en 1945. De gemeenschappen van de Galiëische shtetlekh, van grote Poolse steden en Duitse metropolen werden uitgeroeid of verspreid. Hele families verdwenen zonder ander spoor dan een naam op een lijst.

Geheugendatabases, en in het bijzonder de Centrale Namenbank van Shoah-slachtoffers beheerd door Yad Vashem in Jeruzalem, registreren zeer vele slachtoffers met de naam Mandelbaum, in verschillende spellingsvormen. Deze getuigenisbladen (dapei ed), ingediend door overlevenden en naasten, vormen vaak het laatste archivale spoor van hele families. Paradoxaal genoeg zijn zij ook een belangrijke genealogische bron geworden voor nakomelingen die hun lignée willen reconstrueren. Daarin belichamen zij een van de grondstellingen van het Joodse geheugen: zakhor — « herdenk » — , een gebod dat niet nostalgie is maar rechtvaardigheid gedaan aan de doden.

Het is belangrijk op te merken, in de eerlijkheid van dit verhaal, dat de Shoah niet alleen passieve slachtoffers heeft gedood. Mandelbaums hebben deelgenomen aan vormen van verzet die mogelijk waren: eerst spiritueel verzet, het besluit om door te gaan met studeren, Shabbat te vieren, een dagboek bij te houden, zelfs onder de meest extreme omstandigheden. Maar ook, in bepaalde gevallen, actief verzet — in verzetsgroepen, in de gelederen van de geallieerde legers, in clandestiene netwerken. De Joodse traditie van pikuah nefesh — het behoud van menselijk leven als opperste gebod — leidde vaak keuzes die niets heroïschs in de romantische zin van het woord hadden, maar die voortkwamen uit diepe morele wijsheid: vluchten om te leven, wanneer leven nog mogelijk is, is geen lafheid maar trouw aan het leven.

Na de oorlog stelden de overlevenden voornamelijk in Israël, Noord-Amerika en West-Europa Mandelbaum-gezinnen opnieuw samen. In Israël behield de naam, zichtbaar gemaakt door de Poort die deze familienaam droeg, een sterke symbolische aanwezigheid in de openbare ruimte. Nakomelingen vestigden zich in Tel Aviv, in Haifa, in Jeruzalem zelf, vervolgden de geschiedenis waar zij bijna was onderbroken. In Noord-Amerika stelden andere takken gemeenschappen opnieuw samen, droegen het geheugen over via verhalen, yizkor-bikher (gedenkboeken van verwoeste gemeenschappen), verenigingen van overlevenden.

Aldus de lignée, geboren uit een keizerlijk edict onder het teken van de amandelboom — boom van vernieuwing — heeft bijna totale uitroeiing gekend alvorens opnieuw op te bloeien in de heropgebouwde diaspora en in de Staat Israël. Het beeld van de amandelboom, eens gekozen als louter sieraad van een familienaam, is na de Shoah een bijna te exacte metafoor geworden: bloesem in de sneeuw, vernieuwing na de langste winter die het Joodse volk heeft gekend.

De geschiedenis van de naam Mandelbaum vat in zich alleen al verscheidene eeuwen van de asjkenazische joodse ervaring samen. Ontstaan uit de administratieve dwang van de Habsburgse Verlichting, maar doordrenkt van de poëzie van de amandelboom en zijn bijbelse resonanties, heeft hij zich geworteld in de landen van Galicië en Polen, zich verspreid via migraties naar het Westen en het Levant, gegeven zijn naam aan een van de meest symbolisch beladen doorgangen van het verdeelde Jeruzalem, en de beproeving van de vernietiging doorstaan voordat hij in de diaspora overleefde.

Wat deze lignage leert, is dat ornamentale achternamen niet louter etiketten zijn: zij zijn fragmenten van collectief geheugen, onder dwang gekozen maar dragers van hoop, en in staat om in de loop van de geschiedenis betekenissen te verwerven die hun eerste dragers zich niet hadden kunnen voorstellen. De amandelboom, de eerste die bloeit, blijft een juiste metafoor: die van een naam die, ondanks de winters van de geschiedenis, niet ophield met uitgroeien.

Zou men willen noemen wat de lignage Mandelbaum, onder alle deugden die het jodendom door de eeuwen heen heeft gedragen, het best heeft uitgedrukt, dan is het misschien de standvastigheid in trouw — niet het lawaaiige heroïsme, maar de stille volharding van degenen die blijven studeren, eerlijk handelen, overdragen, hun kinderen namen geven, de kaarsen van vrijdagavond aansteken, zelfs wanneer de geschiedenis al haar krachten aanwendt om hen daarvan af te houden. Achter deze standvastigheid staat een sterrenbeeld van meer nauwkeurige deugden: de zakhor (het geheugen als daad van gerechtigheid), de talmud Torah (studie als blijvende verplichting), de tsedakah (liefdadigheid als plicht en niet als genade), en de ahavat ha-beriot (de liefde voor de schepselen, deze verwelkoming van de ander in zijn verscheidenheid zelf).

De joodse traditie heeft woestijnen, ballingschappen, inquisities en genocide doorstaan. Zij heeft overleefd niet door militaire kracht maar door de kracht van het doorgegeven geheugen, van de opnieuw gelezen tekst, van de uitgesproken naam. De Mandelbaum — deze dragers van de naam van de amandelboom — nemen deel aan deze collectieve overleving. Door een mooie naam te kiezen, hem door Europa te dragen, hem in de staatsbegrafenisregisters en op grafstenen in te schrijven, hem, door een gril van de geschiedenis, gegraveerd op het meest symbolisch beladen controlepunt van Jeruzalem te laten staan, en hem na de catastrofe levend te houden, heeft deze lignage naar zijn vermogen deelgenomen aan wat het joodse volk het grootste heeft bereikt: zich herinneren, noemen, en voortgaan.