Familie Mamou

De achternaam Mamou behoort tot de reeks Noord-Afrikaanse namen die voortkomen uit de semitische en Arabische wortel die geluk en goddelijke bescherming oproept. De referentiewerken over de joodse onomastiek van Maghreb verbinden Mamou, evenals Mimoun, Maimon, Meimoun of Mimouni, aan de Arabische term maymûn, wat « voorspoedig, gelukkig, gezegend » betekent [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc]. Deze namen waren oorspronkelijk voortekenen van goed geluk, gegeven aan een kind om het noodlot af te wenden of een vurig verlangde geboorte te vieren.

De genealogische verzamelingen attesteren de aanwezigheid van de naam in Noord-Afrika al lange tijd. Volgens de onomastische berichten vindt men de vorm Mamou verbonden met Tunesië, terwijl een stam met deze naam — de Ouled Mamou van de Kerarma — wordt gemeld in de regio Oujda, aan de Algerijnsch-Marokkaanse grens, wat de verspreiding van de benaming onder joodse en moslimbevolkingen van Maghreb illustreert [Maurice Eisenbeth, Les Juifs de l'Afrique du Nord, 1936]. Deze onomastische porositeit is allerminst uitzonderlijk: in Maghreb deelden joden en moslims dezelfde voorraad voornamen en achternamen van goed voorteken, een teken van een lange samenwoning in een gemeenschappelijke culturele ruimte.

In deze semantische verwantschap moet men meer zien dan een filologische nieuwsgierigheid. Een kind « de gezegenden » noemen betekent van de wieg af de erkenning van een ontvangen gave inschrijven — een gebaar dat in de joodse gevoeligheid onder de hakarat ha-tov, dankbaarheid tegenover de bron van al het goede, valt. De naam Mamou is aldus in zichzelf een kleine huiselijke theologie: hij herinnert elke generatie eraan dat het leven gunst is, en dat het bestaan zelf lof inroept. De variant Benmamou (« zoon van Mamou ») markeert de fixering van de bijnaam in erfelijke lijn, een verschijnsel dat in het geheel van het Noord-Afrikaanse judaïsme versnelt vanaf de XVIIᵉ en XVIIIᵉ eeuw met de structurering van de gemeenschappen en de regelmatige bijhouding van registers.

De aardrijkskunde van Mamou volgt de grote assen van de joodse bevolking van Noord-Afrika. In Tunesië is de lignée vastgesteld in twee grote centra: het eiland Djerba, heiligdom van een judaïsme dat onder de oudste en conservatievste van de diaspora behoort, en de hoofdstad Tunis, waar commerciële en gemeentelijke activiteiten zich concentreerden.

Djerba verdient hier een bijzondere vermelding. De traditie voert de joodse aanwezigheid daar terug tot de tijd van de Eerste Tempel, en het eiland herbergt de synagoge van de Ghriba, een van de eerbiedwaardigste bedevaartsoorden van het mediterrane judaïsme. De gemeenschappen van Hara Sghira en Hara Kbira hebben daar, zonder onderbreking, een religieus leven van zeldzame intensiteit onderhouden, beheerst door strikte naleving van de halakha en een ononderbroken overdracht van het talmoedische kennis. Dat een tak van Mamou daar geworteld is, schrijft hen in in deze erfenis van trouw: op Djerba was joods zijn gelijk leven volgens het volledige ritme van de Wet, van ochtend tot avond en van geboorte tot dood. Deze nauwgezette vroomheid, deze viscérale gehechtheid aan studie en naleving van de geboden, vormen een van de kenmerken die de lignée deelt met de ziel van het eiland dat haar heeft gedragen.

In het Algerijnse Constantijnoupolis, een land waar joodse gemeenschappen plattelandsverankering en stedelijke aanwezigheid combineerden, wordt de naam eveneens aangetroffen, participerend in het dichte weefsel van joodse families van oost-Algerije. De notariële en rabbijnse documentatie van koloniaal Algerije — zoals bewaard voor plaatsen als Sidi Bel Abbès of Oran — getuigt van de manier waarop deze families werden geregistreerd, gehuwd, belast, ingeschreven, in een verweven netwerk van hebreeuws recht en administratie. In Marokko ten slotte voegt de variant zich in in de wereld van de mellah, deze joodse wijken waar, onder de soms precaire bescherming van de sultan, een dicht gemeenschapsleven zich uitvouwde, zoals door etnografen is beschreven.

Deze verspreiding over drie landen is geen uiteensplintering maar ademhaling: zij getuigt van de mobiliteit van maghrébijnse joodse families, handelaren, ambachtslieden, geleerden, zich verplaatsend naar gelang van huwelijksallianties, commerciële kansen en politieke tegenspoed, terwijl zij tegelijkertijd de draad van een gemeenschappelijke identiteit vasthielden.

Het is in Tunesië dat de lineage Mamou zich het best laat vatten door gedocumenteerde geschiedenis. Het Tunesische jodendom onderging tussen het midden van de 19de eeuw en het midden van de 20ste eeuw een diepgaande mutatie: de geleidelijke overgang van een cultuur geworteld in het Oriëntaalse — Judeo-Arabische taal, traditionele kleding, rabbijnse autoriteit — naar een verwestering die met name werd gedragen door de school van de Alliance Israélite Universelle, de Franse invloed en de opkomst van een stedelijke bourgeoisie.

In deze beweging werden steden als Sousse, Tunis of Nabeul laboratoria van een Tunesische joodse moderniteit, waar men vaak binnen dezelfde familie zag samenleven de grootvader trouw aan de qaftan en het Aramees gebed, en de kleinzoon opgeleid aan het Franse lyceum, lezer van kranten en gevoelig voor nieuwe ideeën. De Mamou van Tunesië behoren tot deze wereld in transformatie.

Één kenmerk verdient het om te worden onderstreept: Tunesisch judaïsme was een opmerkelijk vruchtbaar brandpunt van literatuur in Judeo-Arabisch. Vanaf het einde van de 19de eeuw ontstond een echte industrie van populaire boeken — romans, kronieken, bewerkingen, poëzie, moraalverhandelingen — gedrukt in Hebreeuwse karakters en bestemd voor het grote publiek, ook voor vrouwen en minder geleerden. Deze productie, lange tijd veracht door voorstanders van hoge rabbijnse cultuur, vormt tegenwoordig in de ogen van onderzoekers een schat: zij getuigt van een democratische wil om kennis en het plezier van lezen toegankelijk te maken voor iedereen, in de taal van het dagelijks leven. Het is in deze precieze voedingsbodem dat de meest aantrekkelijke figuur van de lineage zich zal onderscheiden.

In het hart van dit Groot Boek staat een man wiens archief en geheugen samen getuigenis afleggen: Isaac Mamou, van Nabeul. Zijn figuur belichaamt als geen ander het eigen genie van de lignée: dat van de overdracht.

Twee vastgestelde feiten tekenen zijn portret. Enerzijds was Isaac Mamou afgevaardigde op het Zionistisch Congres van 1920 — wat hem plaatst onder de Tunesische activisten van de joodse nationale hernieuwing, op een moment toen de zionistische beweging de gemeenschappen van Noord-Afrika veroverde [Harissa.com, naar Claude Sitbon]. Anderzijds, en dit is zijn meesterwerk, voltooide hij in Nabeul de vertaling in Judeo-Arabisch van de roman van Abraham Mapou, Ayit Tsavoua (« De Hypocriete Gier »), waaraan hij een voorwoord uit eigen hand toevoegde [Harissa.com, naar Claude Sitbon].

De keuze voor Mapou is niet willekeurig. Abraham Mapou, Litouwse schrijver van de Haskalah, wordt beschouwd als de vader van de moderne Hebreeuwse roman; zijn Liefde voor Sion, gepubliceerd in 1853, kende een aanzienlijk succes en wekte bij zijn lezers een nieuw enthousiasme voor de Hebreeuwse taal en het land Israël op [Larousse, Abraham Mapou]. Door Mapou om te zetten in het Judeo-Arabisch van Tunesië, volbracht Isaac Mamou een gebaar van bijzondere draagwijdte: hij opende voor de gewone lezer van Cap Bon — degene die geen geleerd Hebreeuws las — de ramen van de joodse culturele hergeboorte. Hij bracht Sion van de taal der geleerden naar de taal van het huis.

Het manuscript van deze vertaling, bewaard in het corpus Zakhor, draagt een notitie die ontroert: het werd samengesteld in de jaren 1940, onder de Duitse bezetting van Tunesië [Corpus Zakhor, ms. 6c98f3c8]. Laten we de scène meten. Terwijl de schaduw van nazi-vervolging zich over Tunesië uitstrekte — het enige land van de Maghreb dat rechtstreeks Duitse bezetting onderging, met zijn vorderingen, zijn werkkampen en de vernederingen opgelegd aan de Joden — boog een man uit Nabeul zich over de bladzijden van een roman die trouw aan Israël bezong, en deed hij ze spreken in de taal van zijn volk. Hier ligt een daad van spirituele weerstand van zeldzame waardigheid: tegen de barbaarsheid die wilde uitwissen, stelde Isaac Mamou het geduld van hem die overdraagt. In die dagen vertalen was stellen dat de joodse cultuur haar beullen zou overleven.

In deze man komen meerdere van de grote deugden samen die de traditie van Israël door de eeuwen heen heeft gedragen: de liefde voor studie en boeken (talmud torah), het engagement in het collectieve leven van zijn volk, en die vorm van stille moed die bestaat uit het behoud van een erfgoed op het moment waarop de wereld wankelt. Familiegeheugen en historisch archief spreken hier niet tegen elkaar: zij bevestigen en vergroten elkaar. Isaac Mamou van Nabeul is het juweel van de lignée.

Het lot van de Mamou, evenals dat van heel het Noord-Afrikaanse jodendom, werd bezegeld door de grote omwenteling van de twintigste eeuw. In Algerije had het decreet-Crémieux van 1870 de Joden tot Franse burgers gemaakt, wat in Oran en de omliggende regio's een gewelddadige golf van koloniaal antisemitisme in de jaren 1895-1905 ontlokte, die economische wrokken en uit het moederland geïmporteerde haat mengde. De Joodse families uit Constantine en Oran beleefden zo, in een halve eeuw, de roes van emancipatie gevolgd door de bitterheid van afwijzing, tot aan de intrekking van het decreet-Crémieux door het Vichy-regime in 1940, dat hen bruut van hun burgerschap beroofde.

In Tunesië markeerde de Duitse bezetting van 1942-1943 het donkerste moment. De Joden werden daar onderworpen aan het dragen van de ster, aan collectieve boetes, aan inzet voor dwangarbeid, en leefden in voortdurende angst voor deportatie, waarvan zij grotendeels alleen door de korte duur van de bezetting werden gespaard. Het was, zoals gezien, juist in deze specifieke context dat Isaac Mamou zijn werk van vertaling voortzette — bewijs dat het geestelijk leven nooit helemaal ophield.

Toen kwam de tijd van het grote vertrek. Met de oprichting van de staat Israël in 1948, de onafhankelijkheid van Tunesië en Marokko in 1956, die van Algerije in 1962, verspreiden de duizendjarige Joodse gemeenschappen van de Maghreb zich in de loop van een generatie, naar Israël, Frankrijk en de rest van de wereld. De genealogische registers bewaren het spoor van deze exodus in de trajecten van de Mamou zelf: zo getuigen de genealogische kaarten het parcours van een Abraham Mamou, geboren in Nabeul en gestorven in Frankrijk, in de Val-d'Oise — een emblematisch traject van een familie ontrukt aan haar land en hervormd op de oevers van de noordelijke Middellandse Zee [Geneanet, INSEE-bestand van sterfgevallen].

Deze ontworteling was niet alleen een verlies; zij was ook een transmissie van een ander orde. Door hun manuscripten, hun melodieën, hun recepten en hun namen mee te nemen, maakten de Mamou en hun soortgenoten van geheugen een draagbare erfenis, een vaderland dat geen ballingschap kon in beslag nemen.

Wat blijft er vandaag over van de lignée Mamou? De naam overleefd, verspreid van Parijs tot Jeruzalem, van Marseille tot Montréal. Maar de kostbaarste erfenis ligt niet in de voortzetting van de familienaam: zij ligt in het bewijs dat een bescheiden familie, door slechts één van haar leden, een fragment van beschaving kan redden.

Het manuscript van Isaac Mamou, bewaard en gecatalogiseerd, behoort tot deze categorie. De bewaring ervan in een dedicated corpus illustreert het geduldige werk van instellingen en onderzoekers die sinds enkele decennia de Judeo-Arabische literatuur van de Maghreb uit de vergetelheid rukken, terwijl zij lange tijd als ondergeschikt werd beschouwd. Wat een man uit Nabeul onder de bezetting schreef, lezen en bestuderen anderen vandaag: de overdracht — shalshelet ha-qabbalah — is niet onderbroken.

Men moet zich op dit punt hoeden voor iedere idealisering. De documentatie over de Mamou blijft lacunair; we kennen de gezichten van de meesten van hen niet, hun vreugden, hun ruzies, hun zwakheden. De lignée had haar duistere en zwijgende leden, van wie de geschiedenis niets heeft onthouden, en het zou oneerlijk zijn om aan allen de deugden van één toe te schrijven. Maar dit is misschien precies de meest Joodse les van dit verhaal: de grootheid van een volk ligt niet in het aantal van zijn helden, maar in de anonieme trouw van zijn talloze gewone rechtvaardigen, van wie er slechts één soms opduikt om namens allen getuigenis af te leggen.

Uit de wortel maymûn — het geluk, de zegen — tot op de geduldig vertaalde pagina's in een bezet Tunesië, heeft de geslacht Mamou het volledige pad van het Noord-Afrikaans jodendom afgelegd: haar antieke wortels in Djerba, haar verspreiding tussen drie landen, haar intrede in de moderniteit, de beproeving van vervolgingen, en tenslotte de uittocht die haar deed opgaan in de grote hedendaagse diaspora.

Zou men onder alles die deugd moeten benoemen welke deze geslacht het best heeft uitgedrukt, het is zonder aarzeling die van de overdracht — deze concrete vorm van talmud torah en de liefde voor het boek. In de persoon van Isaac Mamou heeft de familie de rol van wegbereider belichaamd: degene die, op het moment waarop alles dreigt verloren te gaan, het schakel van een keten wordt, en aan de taal van het volk de schatten van de joodse cultuur toevertrouwt. Mapou vertalen onder de laars van de bezetter was stellen dat het geheugen van Israël niet zou sterven — dat Sion, ook al gefluisterd in Judeo-Arabisch in een klein stadje van de Cap Bon, levend zou blijven.

Hierdoor sluit het bijzondere lot van de Mamou aan bij de oudste roeping van het joodse volk: dat van een volk-geheugen, voor wie zich herinneren en overdragen niet eenvoudig plichten zijn, maar de voorwaarde zelf van het voortbestaan. De naam die « gezegend » betekent, zal aldus zijn belofte hebben gedragen: de ware zegen van een geslacht is niet wat zij bezit, maar wat zij weet door te geven aan de generaties die haar volgen.