Familie Maizel

De wetenschappelijke studie van Joodse familienamen in Oost-Europa steunt tegenwoordig op de grote repertoria van Alexander Beider en Lars Menk, gepubliceerd door de uitgeverij Avotaynu. Deze woordenboeken — gewijd aan het Russische Keizerrijk (2008), het Koninkrijk Polen (1996), Galicië (2004) voor Beider, en aan de Jiddisch-Duitse Joden voor Menk (2005) — vormen de documentaire basis voor elke rigoureuze analyse [Woordenboeken van Joodse familienamen in Oost-Europa].

Volgens deze referentiewerken is de naam Maizel en zijn varianten verbonden met de groep van zogenaamde « metronymische » of « affectieve » familienamen, afgeleid van een voornaam gedragen door een voorouderlijke vrouw. De meest frequent aangenomen wortel is de Jiddische voornaam Meyzl / Mayzl, een hypocoristische vorm gekoppeld aan een vrouwelijke voornaam, verlengd met een Germaans diminutiefsuffix -el / -l, dat uitermate productief is in de Ashkenazische naamkunde [Woordenboeken van Joodse familienamen in Oost-Europa]. Een tweede spoor, eveneens gedocumenteerd door de Jiddische lexicografie, verbindt de naam met het woord mayz (« muis », van het Duitse Maus/Mäuse), waarbij het diminutief mayzl dan « het muisje » aanduidt — een genegenheidsbinaampje dat erfnaam werd, evenals vele Joodse familienamen afkomstig van zoomorfe bijnamen.

Deze dualiteit — vrouwennaam aan de ene kant, populaire bijnaam aan de andere — is niet uitzonderlijk: zij weerspiegelt de vormingswijze van Joodse namen voordat zij administratief werden vastgelegd. Tot de keizerlijke edikten van het einde van de 18de eeuw (Jozef II in 1787, vervolgens de Russische en Poolse decreten van het begin van de 19de eeuw) duidden Ashkenazische Joden zichzelf aan door een voornaam gevolgd door de naam van de vader (ben) of de moeder, of door een bijnaam. De transformatie van deze flexibele aanduidingen in vaste en overdraagbare familienamen is het rechtstreekse product van de bureaucratisering van moderne staten. De naam Maizel, zoals hij vandaag wordt overgedragen, draagt aldus het spoor van dat cruciaal moment waarop de Joodse gewoonte de staatsbureaucratie ontmoette [Woordenboeken van Joodse familienamen in Oost-Europa].

De vorm Meisel is in het Joodse geheugen onlosmakelijk verbonden met de stad Praag. Het was daar dat in de zestiende eeuw de beroemdste drager van deze naam leefde, Mordechaï Meisel (1528-1601), bankier en mecenas van de Joodse gemeenschap van Bohemië. Als financieel man in dienst van keizer Rudolf II financierde hij de bouw van belangrijke gemeentelijke instellingen — waaronder de Meisel-synagoge die nog steeds zijn naam draagt in de wijk Josefov —, een Joods stadhuis en talrijke liefdadigheidsinstellingen. Zijn figuur blijft emblematisch voor het gouden tijdperk van het Joodse Praag van de Renaissance, naast de Maharal en de astronoom-historicus David Gans.

Moet de hele Maizel-lignee aan deze prestigieuze voorouder worden gekoppeld? Historische voorzichtigheid gebiedt terughoudendheid. De gemeenschap van het familiale geheugen verbindt gaarne de naam met Praag, maar het archief maakt het niet mogelijk een continue en gedocumenteerde afstamming vast te stellen tussen de Meisel van Bohemië uit de zestiende eeuw en de talrijke families Maizel/Meisel verspreid over Polen, Litouwen en Oekraïne in de volgende eeuwen. Het is waarschijnlijker dat de naam zich op meerdere en onafhankelijke plaatsen vormde, in verschillende centra, op basis van dezelfde onomastische wortel — een verschijnsel dat gebruikelijk is voor veel voorkomende patroniemen. De traditie die de lignee tot Mordechaï Meisel terugtraceerd, behoort dus eerder tot het register van het geheugen dan tot genealogische bewijsvoering, ook al kan het prestige van deze naam op zijn beurt de adoptie en doorgave ervan hebben aangemoedigd.

Wat met zekerheid kan worden gesteld, is dat de naam eerst in het Jiddisch-Duitse en Boheemse gebied circuleerde voordat hij zich meer in het oosten inwortel. Menk, in zijn woordenboek van de Jiddisch-Duitse patroniemen, attesteert de oude aanwezigheid van de vorm Meisel in de gemeenschappen van het Heilige Roomse Rijk, wat zijn westelijke oorsprong vóór verspreiding naar de Pools-Litouwse landen bevestigt [Woordenboeken van Joodse patroniemen van Oost-Europa].

Naarmate het zwaartepunt van het asjkenazische jodendom zich van de 16e tot de 18e eeuw naar het oosten verplaatste, verspreidde de naam Maizel zich over de uitgestrekte ruimte van de Pools-Litouwse Gemenebest. De woordenboeken van Beider gewijd aan het Koninkrijk Polen, Galicië en het Russische Rijk registreren de aanwezigheid van deze familienaam en zijn varianten in meerdere districten, wat getuigt van zijn duurzame inplanting in de wereld van de shtetls [Woordenboeken van Joodse familienamen in Oost-Europa].

Deze verspreiding past in de grote historische beweging van Joodse bevolking in Oost-Europa. Aangetrokken door de privileges die door de Poolse koningen en grote landgoedeigenaren werden verleend, vormden de asjkenazische Joden in steden en dorpen een dicht netwerk van autonome gemeenschappen — de kehillot — voorzien van religieuze, juridische en liefdadige instellingen. Het Jiddisch was daar de taal van het dagelijks leven, van handel en studie, terwijl het Hebreeuws de heilige taal bleef. Dovid Katz heeft aangetoond hoe zeer deze volkstaal het bindmiddel van een hele beschaving was, dragende een mondelinge, geleerde en populaire cultuur van uitzonderlijke rijkdom [Katz, 2004].

Het was in deze voedingsbodem dat de families Maizel zich vestigden als ambachtslieden, handelaren, herbergiers, geleerden of tussenpersonen — beroepen die typisch waren voor de Joodse bevolking van die tijd. De orthografische variaties van de naam van het ene register naar het andere worden verklaard door de coëxistentie van schrijfsystemen: een russischsprekende schrijver schreef in Cyrillisch op wat een Poolse functionaris op zijn manier had opgeschreven, terwijl de gemeenschap de Hebreeuwse spelling bewaarde. Elk geboorte-, huwelijks- of volkstellingsakte bood dus een nieuwe gelegenheid voor grafische transformatie, zodat dezelfde familie over generaties heen onder verschillende vormen van de naam kon verschijnen [Woordenboeken van Joodse familienamen in Oost-Europa].

Een Oost-Europese joodse familie begrijpen betekent begrijpen van de culturele wereld waarin zij leefde, dacht en creëerde. Gedurende de 19de en 20ste eeuw kende deze wereld een ongekende intellectuele en artistieke bloei, gedragen door de Jiddische taal. De joodse moderniteit bracht een literatuur, een theater en een pers voort in het Jiddisch die van dit lange verguisde volkstaal een groot literair expressievehikel maakten.

De grote moderne Jiddische fictie, belichaamd door Mendele Moïcher Sforim, Sholem Aleichem en Y. L. Peretz, transformeerde het volksverhaal in zich bewuste literaire kunst, zoals Ken Frieden heeft geanalyseerd [Frieden, 1995]. David Roskies toonde aan hoe deze schrijvers uit de mondelinge verteltraditie putten om een moderne esthetica te smeden, stellende een « brug van nostalgie » op tussen de oude wereld en de bezorgdheid van het heden [Roskies, 1995]. Mikhaïl Kroutikov heeft benadrukt dat deze fictie ook de spiegel van een crisis was — die van de moderniteit die de zekerheden van de traditionele wereld tussen 1905 en 1914 schudde [Krutikov, 2001].

Het Jiddische theater kende eveneens een spectaculaire groei, vanaf de oorsprongen die door Alyssa Quint zijn geanalyseerd [Quint, 2019] tot het zwerftocht avontuur van de Vilna-troep bestudeerd door Debra Caplan, een werkelijk « Jiddisch imperium » dat deze scènekunst over de continenten droeg [Caplan, 2018]. Nahma Sandrow heeft deze wereldgeschiedenis van een theater dat in cabarets werd geboren en op de grote podia terechtkwam, nagespeeld [Sandrow, 1996], terwijl Jeffrey Veidlinger aantoonde hoe het Sovjet-bewind paradoxaal gezien het Joodse Staats Theater van Moskou tot een etalage van Jiddische cultuur maakte [Veidlinger, 2000].

De Jiddische pers was tenslotte het beslissende instrument van deze modernisering. Sarah Abrevaya Stein toonde aan dat kranten in het Jiddisch, evenals die in het Judeospaans, de joodse massa's in de moderne openbare ruimte brachten en een nieuw collectief bewustzijn vormden [Stein, 2004]. Deze bruising spaarde geen enkel domein: Kathryn Hellerstein legde een lange, vaak verborgen traditie van Jiddische dichteres bloot, die tot in de 16de eeuw teruggaat [Hellerstein, 2014], en Naomi Seidman verkende de vruchtbare spanning tussen het Hebreeuws en het Jiddisch, « huwelijk » van cultuur met diepgaande identiteitsbelangen [Seidman, 1997]. Het was in deze weelderige horizon dat de dragers van de naam Maizel, net als zoveel Askenazische families, hun intrede in de moderniteit beleefden.

De wending van de twintigste eeuw veranderde de geografie van de naam Maizel ingrijpend. De vervolgingen, de pogroms en de economische ellende van het Russische Rijk loeiden, vanaf de jaren 1880, een massale emigratie van Joden uit Oost-Europa naar West-Europa, Amerika, Zuid-Afrika en Palestina in. De families Maizel namen deel aan deze grote uittocht. Bij het passeren van grenzen en vooral bij de controle door immigratieambtenaren — met name op Ellis Island — werden de namen opnieuw veranderd: vereenvoudigd, geëngelst of gefranseerd naar gelang van de gastlanden. De gelijktijdige coëxistentie van de schrijfwijzen Maizel, Meisel, Mayzel of Maisel in telefoonboeken over de hele wereld is het sediment van deze migratietrajecten.

De mémoire familiale van deze verplaatsingen — het vertrek uit het shtetl, de oversteek, de vestiging in een nieuwe stad — behoort tot het register van de doorgegeven getuigenis, vaak laat door nakomelingen verzameld. Het archief bewaart daarvan de sporen in de havenregisters, volkstellingen en naturalisatielijsten. Waar mémoire en document elkaar ontmoeten, hebben we een waarschijnlijk feit; waar alleen het verhaal voortbestaat, dient het als zodanig te worden benoemd.

De Shoah trof de brandhaarden in Oost-Europa waar de naam was geworteld, met volle kracht. Hele gemeenschappen, met hun taal, hun instellingen en hun mémoire, werden vernietigd. Het Jiddisch, taal van miljoenen sprekers, kwam daar ernstig beschadigd uit voort — Dovid Katz spreekt terecht van een « onvoltooide geschiedenis », opgehangen tussen vernietiging en overleven [Katz, 2004]. De naam Maizel leeft vandaag voort door de heropgebouwde diaspora: in Israël, in de Verenigde Staten, in Frankrijk, waar hij blijft getuigen van een Ashkenazische afkomst en van een taal die voor velen patrimoniaal is geworden eerder dan levende spraak.

De familienaam Maizel condenseert in enkele lettergrepen een hele joodse geschiedenis: een wortel uit het Jiddisch die afkomstig is van een vrouwelijke voornaam of een koosnaampje; een verspreiding vanuit het Duits-Joodse en Boheemse gebied naar de immense Pools-Litouwse ruimtes; een inschakeling in de beschaving van de shtetls en in de grote bloei van de Jiddische cultuur in de moderne tijden; ten slotte een wereldwijde verspreiding geboren uit migraties en catastrofes van de twintigste eeuw. De repertoria van Beider en Menk bieden de vastgestelde basis van deze naamkundegeschiedenis, terwijl de familiale herinnering, met haar prestigieuze banden — zoals de herinnering aan de Meisel van Praag —, de beleefde en doorgegeven dimensie ervan levert [Woordenboeken van Oost-Europese joodse familienamen].

Dit Grote Boek heeft er op elk moment voor willen zorgen dat onderscheid gemaakt wordt tussen wat het archief vaststelt, wat het bewijs waarschijnlijk maakt en wat de traditie doorgeeft. Want de eerlijkheid van de historicus van de joodse wereld bestaat juist daarin dat hij niet de gloed van de herinnering met de zekerheid van het document vermengt. De naam Maizel, zoals zovele anderen, blijft dus een uitnodiging tot onderzoek: elke familie die hem draagt, bezit een fragment van een groter verhaal, dat van een volk wiens zwerftaal van de naam zelf een plaats van herinnering heeft gemaakt.