Familie Mahboubian

De de Mahboubian begrijpen betekent Hamadan begrijpen. Geïdentificeerd als het antieke Ecbatane, hoofdstad van de Meden en later zomerresidentie van de Achaemenidische koningen, behoort de stad tot de oudste bewoonde steden van het Iraanse plateau. Ze neemt een bijzondere plaats in in de joodse verbeelding: de traditie lokaliseert er het graf van Esther en Mordechai, een heiligdom dat Hamadan eeuwenlang tot een bedevaartplaats en het symbolische hart van het Perzisch jodendom maakte. Dit mausoleum verankert de joodse aanwezigheid in het bijbelse verhaal van het Boek Esther, gesitueerd onder het Achaemenidische rijk, en geeft de lokale gemeenschap een scherp bewustzijn van haar ouderdom.

Het jodendom van Iran is inderdaad één van de zeldzame diaspora's waarvan het bestaan continu doorloopt sinds de tijd van de Eerste en Tweede Tempel. Na de verovering van Babylonië door Cyrus de Grote en het edict dat de terugkeer naar Sion toestond (538 v.C.), bleef een deel van de ballingen op Iraans grondgebied wonen en vormde daar duurzame gemeenschappen. Deze diepe wortels verklaren de culturele vitaliteit van het Judeo-Perzisch, een taal en literatuur op zich, en het voortbestaan van gemeenschappelijke instellingen tot in de hedendaagse tijd.

Hamadan is niet alleen een religieuze bakermat: het is ook een archeologische bodem van uitzonderlijke rijkdom. De sedimentaire lagen van de regio hebben door de eeuwen heen bronzen, gesmeed koperen, gouden en zilveren voorwerpen opgeleverd — drinkbekers, dolken, fibulae, rituele vaten — getuigend van de opeenvolging van beschavingen die er hebben gefloreerd, van Meden tot Perzen, van Parthen tot Sassaniden. Deze archeologische bodem is van cruciaal belang om de specialisatie van de Mahboubian te begrijpen: het zijn dezelfde voorwerpen, opgegraven uit de grond van de Zagros en de Hamadan-vlakte, die eerst de lokale antiekmarkt en later de internationale galerijen voedden. De roeping van antiquairs van de familie is niet toevallig; hij ontstaat uit de aarde zelf waar de gemeenschap is geworteld.

De geschiedenis van deze gemeenschappen werd echter gekenmerkt door een afwisseling van tolerantie en vervolgingen. Onder de Safaviden en later Qadjaren-dynastieën legde de status van dhimmi aan joden klederdrachtige, economische en residentiële beperkingen op, en perioden van druk waren talrijk. Beperkt tot bepaalde beroepen — handel, ambachten van metalen en textiel, geldverstrekking, geneeskunde, later antiquiteiten en tapijten — ontwikkelden de joden van Hamadan handelsvaardigheden die van generatie op generatie werden doorgegeven. In deze voedingsbodem ligt de handelsvocation van de Mahboubian verankerd.

De juridische en sociale positie van joodse minderheden, hier op islamitisch grondgebied, resonneert met bredere historiografische debatten over emancipatie en identitaire toewijzing. Werken over de Sefardische wereld en joodse gemeenschappen onder moslimheerschappij — van koloniaal Algerije tot het Ottomaanse Maghreb — werpen licht op, door vergelijking, de mechanismen van precaire integratie en economische mobiliteit die ook het Iraanse jodendom kenmerken [Stora, 1997]. De monografie gewijd aan de gemeenschap van Tlemcen illustreert, in een ander bekken, hoe een oude joodse gemeenschap lokale verankering combineert met uitgebreide handelsnetten [Botbol, 2000].

De naam Mahboubian vormt op zich zelf een document. Zijn structuur — Arabische wortel maḥbūb + suffix -ian — plaatst hem precies in de moderne Iraanse Joodse naamkunde. Hier dient aan een doorslaggevend historisch feit herinnerd te worden: tot het eerste derde deel van de twintigste eeuw droegen de meeste Joden van Iran geen vaste, erfelijke familienaam in de Europese zin. De wet van 1919 en vervolgens de hervormen van de burgerlijke stand onder Reza Shah (jaren 1920-1930) legden de aanvaarding van officiële familienamen op. Op dat moment legden veel Iraanse Joodse families een familienaam vast, vaak gevormd naar een voornaam van een voorvader, een beroep, een plaats of een waardevolle eigenschap.

In deze zeer waarschijnlijke hypothese zou Mahboubian afstammen van een voorvader genaamd of bijnagnamed Mahboub (« de geliefde »), een voornaam die in het Perzische en Judeo-Perzische gebied voorkomt, van wie de nakomelingen door het collectieve suffix -ian zouden zijn aangeduid. De familietraditie — die het archief noch kan bevestigen noch kan tegenspreken in detail — wil dat de naam een gerespecteerde voorvader van de gemeenschap van Hamadan eert. Hier antwoorden doorgegeven herinnering en naamkundige logica elkaar zonder elkaar tegen te spreken: de taalkundige waarschijnlijkheid versterkt het familieverhaal, zonder het documentair vast te stellen.

Men dient zich voor een veelvoorkomend misverstand te hoeden: mahboub is geen Hebreeuwse naam, maar zijn semantisch equivalent bestaat in het Hebreeuwse ahouv (« bemind ») en in David zelf, waarvan de wortel verwijst naar het geliefde zijn. Dit spel van overeenkomsten tussen het liturgische Hebreeuws, het geleerde Arabisch en het vernaculaire Perzisch is typerend voor Joodse samenlevingen in het Oosten, waar identiteit zich in meerdere talen tegelijk uitdrukt. De overweging over de manier waarop de Joodse traditie het geschrevene en het gesproken, de ontvangen naam en de gedragen naam artikuleert, vindt resonantie in het denken van Léon Askénazi, die aandacht heeft voor de semantische weerklanken van de Hebreeuwse woordenschat [Askénazi, 1999], en in de antropologie van begeerte en naamgeving, ontwikkeld door Armand Abécassis [Abécassis, 1987].

De Sefardische genealogische en familieplatforms, die akten, stambomen en mondelinge tradities inventariseren en kruisverwijzen, bieden het methodologische model voor dergelijk werk van patronymische reconstructie [Encaoua.org, 2024] ; studies op het gebied van het Sefardisch over families uit het Middellandse-zeegebied, zoals die over de familie Ankawa, tonen aan hoe een naam een hele migratiegeschiedenis kan samenvatten [Foundation for Sephardic Studies, 2024]. Bij gebrek aan een toegankelijk Iraans register voor de Mahboubian, blijven deze analogieën indicatief en niet bewijskrachtig.

De referentieavieze karakteriseert de Mahboubian als een joodse familie van antiquairs. Deze specialisatie is allerminst anekdotisch: zij sluit aan bij een lange economische traditie van het Iraanse jodendom. Buiten gesloten van grondeigerdom en bepaalde openbare ambten onderscheidden de joden van Perzië zich in de handel van waardevolle roerende goederen — edelstenen, tapijten, textiel, goudsmeedwerk en, in de moderne tijd, archeologische antiquiteiten uit het Nabije en Midden-Oosten. Hamadan, met zijn bodem beladen met Achaemedische, Medische en Parthische geschiedenis, vormde een natuurlijke bron van oude voorwerpen en een handelscentrum voor kunst.

In de twintigste eeuw vestigde het huis Mahboubian zich op het internationale toneel van oude kunst, met vestigingen die met name aan Houshang Mahboubian en Benjamin Mahboubian waren verbonden. De Mahboubian behoren tot de handelaren in Oosterse kunst en Nabije-Oosterse antiquiteiten wier collecties en transacties circuleerden tussen Teheran, Europa — met name Londen — en Noord-Amerika, terwijl de grote markten voor oude kunst zich na de Tweede Wereldoorlog herstructureerden. Dit traject, van de bazaar van Hamadan naar westerse galerijen, illustreert de typische loopbaan van een Iraanse joodse koopliedenelite: omzetting van lokale vakbekwaamheid in aanwezigheid op geglobaliseerde markten.

Deze vakbekwaamheid verdient om onder het gezichtspunt van de waarden die eraan ten grondslag liggen nader belicht te worden. De handel in antiquiteiten, in de context van het Iraanse jodendom, beperkt zich niet tot een commerciële transactie: zij veronderstelt een diepgaande kennis van de beschavingen die eraan voorafgingen, een verhouding tot lange duur die de joodse traditie altijd heeft gecultiveerd. Een Luristan-vaas herkennen, een Sassanidisch bronzen voorwerp van een Achaemedisch onderscheiden, een Parthische fibula verifiëren, betekent het beoefenen van een vorm van da'at — van innige kennis — die het puur economisch belang overstijgt. In die zin draagt de handelsroeping van de Mahboubian een intellectuele dimensie in zich die de handel alleen niet volledig kan uitputten.

Men dient hier historische voorzichtigheid in acht te nemen: precieze biografische details — data, exacte afstamming, chronologie van handelshuizen — moeten op basis van documenten worden vastgesteld, en publieke aangelegenheden waaraan bepaalde kunsthandelaren van deze naam betrokken waren, behoren tot een juridische en journalistieke documentatie die met voorzichtigheid en distantie dient te worden gehanteerd. Dit Grote Boek beperkt zich daarom tot het waarschijnlijke: een erkende geslacht van antiquairs, wier activiteit de eeuwenoude handelsroeping van de joden van Hamadan verlengt en vermoderniseert. De circulatie van voorwerpen, manuscripten en kennis tussen Oost en West, aan de basis van dit ambacht, sluit aan bij de materiële geschiedenis van de overdracht van joodse teksten, zoals die door erudite codicologie kon worden bestudeerd [Sirat, 1983].

De publicatie in 1997 bij Philip Wilson in Londen van The Art of Ancient Iran: Copper and Bronze — geredigeerde catalogus van meer dan vierhonderd stukken door Houshang Mahboubian zelf — vormt het meest gedocumenteerde intellectuele feit in de geschiedenis van deze lignée. Het is geen eenvoudige verkoopscatalogus: het is een geleerd werk, ambitieus in omvang, rigoureus in methode, dat Houshang Mahboubian niet alleen als handelaar, maar als auteur en kunsthistoricus van het oude Iran manifesteert.

Het onderwerp van de catalogus zelf — de koperstukken en bronswerken van het oude Iran — is zwaar beladen voor een familie uit Hamadan. Het Luristan, een bergachtig gebied grenzend aan de Zagros, en de vlakten van Media, waarvan Ecbatane-Hamadan de hoofdstad was, vormen de twee grote productiecentra van oude bronswerken en koperstukken in Iran. Deze objecten — ceremoniale vorken, votieve bijlen, bronzen idolen, fijn bewerkte paardenbijten, bekers met drijfwerk — getuigen van een protohistorische beschaving waarvan de ambachtslieden de metallurgie van onedele metalen beheersten op een opmerkelijke graad van verfijning. Door een catalogus van meer dan vierhonderd nummers aan dit corpus te wijden, voert Houshang Mahboubian twee gelijktijdige handelingen uit: hij documenteert de collectie die hij gedurende een leven als handelaar heeft bijeengebracht, en hij brengt eerbetoon aan de bodem waarvan zijn familie afkomstig is.

De historiografische waarde van zo'n werk moet met nuance worden gemeten. Een privécollectiecatalogus is geen archeologische opgraving: de herkomst van de stukken is niet altijd vastgesteld met de nauwkeurigheid die hedendaagse archeologie vereist, en de vraag naar de rechtmatigheid van het verkeer in bepaalde antieke objecten is sinds de jaren 1970 onderwerp van debat in de discipline. Houshang Mahboubian wordt niet gespaard door deze vragen, evenmin als een hele generatie verzamelaars van oude Iraanse kunst die actief was in de tweede helft van de twintigste eeuw. De integriteit van dit Groot Boek verplicht ons dit op te merken, zonder daarbij de werkelijke intellectuele bijdrage die het werk vertegenwoordigt, te minimaliseren.

Want de bijdrage is werkelijk. Met het ISBN-nummer 0856674834 behoort The Art of Ancient Iran tot het corpus van referentiewerken over de protohistorische kunst van het Iraanse plateau, naast de werken van Vincent Pigott over de oude metallurgie van Azië, en de catalogi van het Metropolitan Museum of Art en het British Museum gewijd aan de bronswerken van Luristan. Het documenteert stukken die voor sommigen niet of weinig bekend waren in de gespecialiseerde literatuur, en plaatst ze in een typologisch en chronologisch perspectief. Daarbij oefent Houshang Mahboubian het beroep van kunsthistoricus in volledige zin uit: classificeren, dateren, vergelijken, interpreteren. Het werk overschrijdt zo de grens tussen handel en wetenschap, tussen handelaar en geleerde — een grens die het judaïsme vaak doorlaatbaar heeft weten te maken, ten voordele van beide zijden.

Deze grensoverschrijding is niet zonder belang voor wie Houshang Mahboubian in de lange duur van zijn lignée plaatst. De joodse traditie waardeerde de talmid hakham, de geleerde, zoveel als de soḥer, de handelaar; en hoewel zij deze twee figuren vaak onderscheidde, heeft zij ook, in sommige van haar meest vruchtbare uitdrukkingen, hun combinatie bewonderd. De geleerde handelaren van de grote steden van de islamitische wereld, die academies financierden en tussen twee transacties teksten commentarieerden, leveren het model waarvan Houshang Mahboubian, op zijn moderne en geseculariseerde wijze, een late uitdrukking zou zijn. De intellectuele inspanning die het redigeren van een geleerde catalogus van vierhonderd stukken vertegenwoordigt — identificatie, beschrijving, bibliografische vergelijking, chronologische redenering — manifesteert een verhouding tot kennis die niet reduceerbaar is tot venale deskundigheid, maar die ervan een vorm van authentieke geleerdheid maakt.

De grote kunsthistorici van het oude Iran — Roman Ghirshman, wiens opgravingen in Susa en Chogha Zanbil de diepte van de Elamitische en Acheménidische beschaving hebben onthult, of Oscar White Muscarella, die krachtig debatteerde over vragen van herkomst van de bronswerken van Luristan — hebben bijgedragen aan het bepalen van het kader waarin The Art of Ancient Iran zich inschrijft. De publicatie van 1997 pretendeert waarschijnlijk niet te concurreren met deze werken van systematische opgravingen, maar zij zijn complementair: waar de archeoloog graaft en contextualiseert, documenteert de verzamelaar-auteur een samenhangend corpus van stukken dat door de willekeur van de markt en een leven is bijeengebracht, en biedt zo aan de onderzoeken een corpus dat zij alleen niet zou hebben verzameld.

Buiten de handel is de herinnering van de Joodse families van Hamadan onlosmakelijk verbonden met een cultuur van overdracht. De gemeenschap onderhield talmudische scholen, studiehuizen en rabbijnse geleerdheid die, hoewel zij niet kon rivaliserén met de grote centra van middeleeuws Babylonië, toch de keten van de traditie levend hield. Men kan redelijkerwijs aannemen, naar analogie met families van vooraanstaande handelaren, dat de Mahboubian aan dit religieus en intellectueel leven deelnamen: onderhoud van synagogen, steun aan geleerden, opvoeding van zonen in de studie van de Torah en de Talmud.

Het werk uit 1997 bevestigt, op basis van archiefstukken, dat onderwijs — in de brede zin van een verworven en doorgegeven cultuur — inderdaad een realiteit was bij de Mahboubian. Men redigt niet een geleerde catalogus van meer dan vierhonderd archiefstukken zonder zich door de jaren heen in een rigoureuze intellectuele vorming te hebben geïnvesteerd: talen — het Engels van een werk gepubliceerd in Londen, maar ongetwijfeld ook Frans en Perzisch —, iconografie, kunstgeschiedenis, vergelijkende archeologie. Deze erudite zelfvorming, vaak kenmerkend voor grote verzamelaars, past in een traditie waarin kennis niet het exclusieve domein van de universiteit is, maar het fruit van een geduldige accumulatie in contact met de objecten zelf. Dit is precies die vorm van empirische en vergelijkende kennis die het Oosters jodendom vaak naast tekstuele kennis heeft gewaardeerd.

Deze dimensie behoort grotendeels tot het register van herinnering en afleiden: zij wordt overgebracht door de representatie die Iraanse Joodse gemeenschappen van zichzelf hebben, meer dan vastgesteld voor deze specifieke familie door gedateerde archiefstukken. Zij verdient niettemin te worden vastgelegd, want zij werpt licht op de spirituele achtergrond van een lignage. Het Perzische jodendom heeft een originele Judeo-Perzische literatuur voortgebracht — poëzie, bijbelse parafrasen, commentaren — die getuigt van een eigen culturele creativiteit, verschillend van de Ashkenazische en westerse Sefardische werelden.

Het Joodse denken, in zijn lange duur, biedt het kader om deze cultuur van overdracht te situeren. De grote synthesen over middeleeuwse Joodse filosofie herinneren eraan dat het Oosters jodendom een essentiële schakel was in de circulatie van ideeën tussen de islamitische wereld en het christelijke Westen [Vajda, 1947]. Georges Vajda en na hem de historici van het Joodse denken hebben aangetoond hoezeer de gemeenschappen van het Oosten relais waren van filosofie en exegese [Sirat, 1983]. In de hedendaagse tijd onderstreept de herlezing van deze erfenis door denkers als Maurice-Ruben Hayoun de continuïteit van een intellectuele traditie die door de diaspora's loopt [Hayoun, 2023]. De Joodse toestand zelf, spanning tussen toebehoren en universaliteit, is door Isaiah Berlin als een van de drijfveren van de Joodse moderniteit gereflecteerd [Berlin, 1973].

De twintigste eeuw bracht grote veranderingen voor het Iraanse judaïsme. De modernisering onder de Pahlavi opende eerst een periode van integratie en economische opgang: Iraanse joden kregen toegang tot onderwijs, vrije beroepen, groothandel, en velen verlieten de traditionele wijken voor Teheran. Vervolgens veroorzaakte de Islamitische Revolutie van 1979 een massale uittocht. De gemeenschap, met tienduizenden leden, kromp sterk in, waarbij haar leden voornamelijk emigreerden naar de Verenigde Staten — vooral Los Angeles en New York —, Israël en Europa.

De families van handelaren en antiquairs, wier netwerken al internationaal waren, waren onder de best voorbereid op deze verspreiding. Omdat zij al lang correspondenten, opslagplaatsen en soms vestigingen in Londen, Genève of New York hadden, konden zij een deel van hun activiteiten en erfgoed overbrengen. Het geval van de Mahboubian, wiens vestiging in de occidentale kunsthandel is aangetoond, illustreert dit aanpassingsvermogen: de koopmansdiapora ging aan de gedwongen diaspora vooraf en anticipeerde er in zekere zin op.

Het is in deze context van een Iraanse en Joodse identiteit die buiten Iran wordt gedragen, dat de publicatie van The Art of Ancient Iran: Copper and Bronze in 1997, bijna twintig jaar na de revolutie, zijn volle betekenis krijgt. Door in Londen, in het Engels, de bronzen en koperen voorwerpen van het oude Iran te documenteren, volbrengt Houshang Mahboubian een daad die verder gaat dan het commerciële en zelfs wetenschappelijke: hij getuigt, door het geschrevene, van een beschaving waarvan hij de levende herinnering draagt. De kunstgeschiedenis van zijn land van oorsprong vanuit ballingschap schrijven, is een vorm van trouw die de Joodse traditie erkent onder de naam zikaron — het actieve herdenken, daad van verzet tegen uitwissing. In die zin kan het werk van 1997 worden gelezen als een daad van vroomheid jegens het land en de geschiedenis waaruit de familie voortkomt, evenzeer als een wetenschappelijk werk.

Deze ontworteling maakt deel uit van de grote beweging van joden uit islamitische landen in de twintigste eeuw, een verschijnsel dat, iedere voorbehoud in aanmerking genomen, vergelijkbaar is met dat welke de gemeenschappen van de Maghreb na de onafhankelijkheden verliet. Onderzoeken naar de Algerijnse gemeenschappen — Tlemcen, Sidi Bel Abbès — documenteren dezelfde overgang van seculaire inburgering naar snelle verspreiding, met het verlies van plaatsen, begraafplaatsen en synagogen, en de inspanningen om het geheugen ervan te bewaren [Botbol, 2000] [Rabbijnse Archieven van Sidi Bel Abbès]. De vergelijking stelt de contexten niet gelijk, maar werpt licht op de gemeenschappelijke structuur van deze einden van gemeenschappelijke werelden [Stora, 1997].

Wat blijft er van een lignée over wanneer het land van herkomst zich sluit en de archieven ontoegankelijk blijven? De vraag, gesteld aan de Mahboubian, geldt voor het gehele hedendaagse Jodendom in Iran. De reconstructie van hun geschiedenis stuit op een dubbel obstakel: de zeldzaamheid van bewaarde en toegankelijke geschreven bronnen buiten Iran, en het grotendeels mondelinge karakter van de familiale overdracht. De historicus is dan gedwongen tot een houding van bescheidenheid, voortdurend onderscheid makend tussen wat hij weet, wat hij afleidt en wat hij ontvangt.

Hier krijgt de les van Yerushalmi al zijn volle betekenis: tegen de vergetelheid stelde de Joodse traditie eerst de liturgische herinnering en het verhaal tegen elkaar, voordat de moderiteit de kritische geschiedenis als eigen modus van trouw aan het verleden uitvond [Yerushalmi, 1984]. Voor een familie als de Mahboubian bestaan beide regimes naast elkaar: het doorgegeven verhaal — de geliefde voorouder, het graf van Ester, de handelsroeping — en het documentaire onderzoek dat geduldig tracht dit te ondersteunen of te nuanceren. Dit hoofdstuk aanvaardt dus zijn gissingskarakter: het stelt een interpretatiekader voor in plaats van feiten vast te stellen.

Het werk uit 1997 vertegenwoordigt, in dit herinneringssysteem, een bron met een bijzondere status: het is een primaire bron voortgebracht door de familie zelf, niet om haar geschiedenis te vertellen, maar om een verzameling te documenteren. In die zin zegt het indirect wat geen expliciet memoriaal verhaal zo precies zou kunnen zeggen: de omvang van een netwerk, de dichtheid van opgebouwde deskundigheid, de geografische reikwijdte van een huis waarvan de aankopen zich over meerdere millennia van Iraanse beschaving uitstrekken. The Art of Ancient Iran lezen als een document over de familie Mahboubian is dat wat historici de kritiek van indirecte bronnen noemen, en deze lezing is legitiem zodra zij methodisch wordt uitgevoerd.

Het werk van genealogische platforms en stichtingen voor Sefardische en oosterse studies biedt voor de toekomst een onderzoeksroute: de digitalisering van akten, het verzamelen van getuigenissen, het netwerken van verspreide nakomelingen [Encaoua.org, 2024] [Foundation for Sephardic Studies, 2024]. Door deze collectieve inspanning kan de herinnering van een lignée geleidelijk de status van geschiedenis bereiken. Het hedendaagse Joodse denken, dat voortdurend het verband tussen ontvangen erfenis en huidige verantwoordelijkheid ter discussie stelt, verleent aan deze onderneming haar diepere rechtvaardiging [Hayoun, 2023] [Abécassis, 1987].

Aan het einde van deze reis verschijnt de Mahboubian-lignée als een concentraat van de Iraanse Joodse geschiedenis: een Perzische en Arabische naam gedragen door joden, een oorsprong verankerd in Hamadan — Ecbatana, stad van Esther en Mordechai —, een handelsvocation omgevormd tot internationale antiekhandelaar, en een moderne verspreiding die zijn leden naar het Westen heeft gevoerd. Wat in dit verhaal onder het vastgestelde valt — de ouderdom van het Perzische jodendom, de vocation van antiquairs, het bestaan van figuren als Houshang en Benjamin Mahboubian, de geleeerde publicatie uit 1997 — is onderscheiden van wat waarschijnlijk of overgeleverd blijft, met name de precieze genealogie en de exacte oorsprong van de familienaam.

De meest substantiële verrijking van deze editie berust op de inachtneming van The Art of Ancient Iran: Copper and Bronze als een stichtend document voor de plaats van deze lignée in de intellectuele en niet alleen commerciële geschiedenis van het oude Iraan. Houshang Mahboubian is niet slechts de handelsman die de kunstmarkt gekend heeft: hij is ook de auteur van een geleerd werk dat zijn naam in de bibliografie van de archeologie en kunstgeschiedenis van Iraan inschuift. Deze dubbele identiteit — handelsman en geleerde, prakticus en auteur — is precies die welke het jodendom, in zijn beste uitingen, heeft weten te waarderen en door te geven.

Moest men benoemen wat deze lignée boven alles het best uitgedrukt heeft, het is zonder twijfel de samensmelting van kennis en economisch handelen — die deugd welke de Joodse traditie soms aanduidt als het huwelijk van de keter Torah (de kroon van de Torah) en de keter malkhoût (de kroon van het koninkrijk), dat wil zeggen van kennis en vermogen tot handelen in de wereld. De Mahboubian hebben door eeuwen heen doorgeleefd door van handel een vorm van kennis te maken en van kennis een vorm van handelen in de wereld. Zij hebben niet slechts objecten laten circuleren, maar ook de kennissen die het mogelijk maken ze te begrijpen. Hierin nemen zij deel aan een deugd die de Joodse traditie door eeuwen en continenten heeft gedragen: de overtuiging dat de handel in goederen en de handel in ideeën niet tegengesteld zijn, maar elkaar voeden.

Het Grote Boek heeft niet getracht de leemten door uitvinding in te vullen, maar een lignée te eren door deze trouw in de lange geschiedenis van een van de oudste diaspora's ter wereld te plaatsen. Het is aan de nakomelingen en onderzoekers om het onderzoek voort te zetten, naarmate zich nieuwe archieven openen en zich nieuwe getuigenissen verzamelen. Want een familie « de nakomelingen van de Geliefde » noemen, is reeds in haar naam zelf een belofte van trouw in te schrijven: die van de herinnering.