Familie Maendl Mestre

De onomastische analyse vormt de meest solide basis van dit boek. Het eerste element, Maendl (dat ook gespeld kan worden als Mändl, Mendl, Mendel), behoort zonder enige twijfel tot het repertoire van Jiddische affectieve namen: het is afgeleid van Menahem, een bijbelse en liturgische voornaam, door de verkleinwoordsuffix -l die zo kenmerkend is voor het Duitstalige gebied. Dit soort naam vergezelde de asjkenazische migraties die, sinds het einde van de Middeleeuwen en vooral na de vervolgingen in het Rijnland, jodensgezinnen ertoe aanzetten de Alpen over te steken naar Noord-Italië. Robert Bonfil heeft aangetoond hoe bepalend de asjkenazische aanwezigheid was in de gemeenten van Noord-Italië, waar geldschieters, handwerkslieden en geleerden uit de Duitse wereld zich in de loop van de 14de en 15de eeuwen vestigden [Bonfil, 1994].

Het tweede element, Mestre, verwijst naar het plaatsje tegenover Venetië, aan de ingang van de lagune. Joden waren daar aanwezig als geldschieters en handelaren, al vóór de officiële stichting van het Getto van Venetië in 1516; velen van hen, gedwongen of aangespoord zich terug te trekken naar de eilandenstad, behielden de naam van de stad van waaruit zij kwamen. De vorming van een familienaam van een plaatsnaam is een van de meest voorkomende mechanismen van de Italiaans-joodse onomastiek, zoals nauwkeurig gedocumenteerd in de catalogus van Schaerf [Schaerf, 1925].

Zo vertelt de samengestelde naam een dubbele verbondenheid: die van een familie die waarschijnlijk uit de asjkenazische migratie voortkwam, zich aansloot bij het jodendom van Venetië, en die zowel in haar naam de herinnering zou hebben vastgelegd aan een voorouder (Menahem/Maendl) als aan een plaats van verankering (Mestre). In deze trouw aan de doorgegeven naam is al een deugd zichtbaar die de traditie in hoog aanzien stelt: de bescheidenheid van de geheugennis, die weigert te vergeten waar men vandaan komt. Een kind Menahem noemen, « de trooster », betekende ook, volgens een oud inzicht van het judaïsme, hoop op collectieve troost — die van Sion — levend te houden tot in de intimiteit van een huisgezin.

Om een familie als de Maendl Mestre te situeren, moet men de singulariteit van de Italiaanse judaïciteit onder de aandacht brengen. Italië was sinds de Oudheid een van de oudste centra van de Diaspora, en zijn gemeenschap kende een unieke gelaagdheid: naast de Italkim van Italiaans gebruik, erfgenamen van een tweeduizendjarige aanwezigheid, kwamen de Ashkenazim uit het Noorden en na 1492 de Sefardische ballingen die uit Spanje en Portugal werden verdreven. Robert Bonfil heeft dit Italië van de Renaissance beschreven als een ruimte waar Joden, ondanks de precairiteit van hun status, intensief deelnamen aan het intellectuele en economische leven van de steden [Bonfil, 1994].

Venetië en zijn terraferma namen een centrale plaats in deze geschiedenis in. Het woord « ghetto » zelf werd er in 1516 geboren, en duidde aanvankelijk op de wijk van de gieterij (getto) waar de Joden werden toegewezen. Verre van slechts een plaats van afzijding te zijn, werd het Ghetto een centrum van Hebreeuwse drukkunst, talmudische studie en synagogaal leven van opvallende rijkdom, met zijn scole onderscheiden volgens de gebruiken — Duits, Italiaans, Levantijns, Pontinisch. Een familie die zowel een Ashkenazische uitdrukking als een Venetiaans toponiem droeg, zou van nature rond deze gemeenschappelijke constellatie hebben bewogen.

Het is in dit kader dat zich een van de grote deugden van de Italiaanse judaïciteit uitte: de betrokkenheid bij het collectieve leven. De gemeenschappen van het Noorden organiseerden weldadigheidsbrcerderijen (hevrot), dotatiefondsen voor arme meisjes, afkoopfondsen voor gevangenen — de pidyon shevuyim die de halakha op het toppunt van de liefdadigheidsverplichtingen plaatst. Hoewel geen archief ons toestaat een bepaald gebaar aan een Maendl Mestre toe te schrijven, is het gerechtvaardigd te herinneren dat elke familie ingeschreven in deze gemeenschappen, door gemeenschapsbelasting en rituele giften, deelnam aan deze economie van wederzijdse zorg. Liefdadigheid was hier geen privé-deugd maar een structurerende plicht.

Italiaans jodendom was allereerst een bescaving van het boek. Vanaf het einde van de XVde eeuw maakten de Hebreeuwse drukkerijen van Soncino, en vervolgens Venetië met Daniel Bomberg, het schiereiland tot het belangrijkste wereldcentrum van Hebreeuwse uitgeverij: het was in Venetië dat de klassieke opmaak van de Talmud werd vastgesteld, nog steeds in gebruik vandaag. Vóór de gedrukte uitgave was Italië een land van miniatuurschildering geweest: Giulia Tamani heeft de rijkdom bestudeerd van versierde Hebreeuwse handschriften die in het schiereiland werden gemaakt, waar de kunst van het Joodse boek in dialoog trad met de esthetiek van de Renaissance [Tamani, 2010].

Deze tekstcultuur is geworteld in een veeleisende opvatting van de Wet. De overdracht van talmudische kennis en de aandachtige lezing van de Schrift vormden het hart van het gemeenschapsleven, en studie werd beschouwd als een daad van vroomheid evenals van kennis. Colette Sirat heeft aangetoond hoe de middeleeuwse Joodse filosofie zich precies door dit geduldige werk aan handschriften ontplooide, tussen exegese, halakha en speculatie [Sirat, 1983]. Het Italiaans-Joodse denken wist op zijn beurt de trouw aan de Talmud en de openheid voor profane kennis samen te brengen — een evenwicht dat Maurice-Ruben Hayoun heeft geanalyseerd als een van de kenmerken van de Joodse filosofie in haar geheel [Hayoun, 2023].

Hier uit zich een kardinale waarde die de lignée, door haar zeer inschrijving in de Italiaans-Joodse wereld, zal hebben kunnen dragen: de kennis, begrepen als verantwoordelijkheid en niet als sieraad. Dat de naam Maendl verwijst naar Menahem, een frequent voornaam onder Asjkenazische geleerden en kopiisten, nodigt uit — zonder het te stellen — een familie zich voor te stellen dicht bij deze kringen van boek en studie. Eerlijkheid gebiedt echter te onderstrepen het stilzwijgen van de bronnen over dit specifieke punt: we kennen het milieu, niet het individu.

De geschiedenis van de Joden van Italië eindigt niet bij de getto's van het Noorden. Op de wending van de zestiende en zeventiende eeuw opende de groothertog van Toscane Livorno voor Joodse handelaren door middel van de voorrechten van de Livornine, waardoor deze vrijhaven één van de grote centra van de « Portugese Joodse Natie » werd. Lionel Lévy heeft het lot van deze Natie gereconstrueerd, een handels- en spiritueel netwerk dat Livorno met Amsterdam, Tunis en de hele Middellandse Zee verbond [Lévy, 1999] ; hij schreef ook het epiloog ervan, tot de « laatste der Livornezen », in een meditatie over het einde van een wereld [Lévy, 1996].

Het zou onvoorzichtig zijn om de Maendl Mestre met zekerheid aan deze Livornese diaspora toe te schrijven, die wezenlijk Sefardisch was waar hun naam een Asjkenazische en Venetiaanse inslag draagt. Maar het voorbeeld van Livorno belicht een algemene dynamiek : Italiaanse Joodse families waren families in beweging, zich verspreidend langs handelswegen naar Noord-Afrika en het Levant. Deze mobiliteit was de vector van een discrete deugd — het rapport tot de vreemde, de gastvrijheid geboden aan uitgeweken geloofsgenoten. De havengemeeenschappen verwelkomden nieuwkomers, marranen die tot het jodendom waren teruggekeerd, vluchtelingen uit vervolgingen, en boden hen synagoge, begraafplaats en solidariteit. Deze gastvrijheid verlengde het bijbelse gebod van de liefde tot de ger, de vreemde, zo vaak herhaald in de Torah.

Dat dit hoofdstuk gemerkt is met het zegel van het vermoedelijke is geen zwakheid maar een vereiste : waar alleen de naam tot ons spreekt, moet de historicus het waarschijnlijke van het vastgestelde onderscheiden, en aan de lezer de taak toevertrouwen het vermoeden open te houden in plaats van het in een zekerheid te verkleden.

Het lot van veel Italiaanse joodse families, met name uit Livorno, zette zich voort aan de zuidoever van de Middellandse Zee. De Grana — Joden van Livornese oorsprong gevestigd in Tunis — vormden een aparte gemeenschap, bewaarster van de Italiaanse cultuur in Maghrebijnse landen [Lévy, 1999]. Verder westwaarts ontving Algerije oude joodse aanwezigheden die de Franse kolonisatie van de 19de eeuw diepgaand transformeerde. Eliahou-Éric Botbol wijdde een studie aan de gemeenschap van Tlemcen, brandpunt van spiritualiteit en handel [Botbol, 2000], terwijl de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès sporen bewaarden van een gemeenschapsleven dat gestructureerd werd door haar rabbijnen en instellingen [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès].

Voor zover we weten bestaat er geen rechtstreeks bewijs dat de Maendl Mestre aan deze Noord-Afrikaanse gemeenschappen verbonden waren; dit hoofdstuk behoort dus meer tot de doorgegeven geheugen van de Sefardische en Livornese wereld dan tot een gedocumenteerde afstamming van de lignée. Het werpt echter licht op de horizon waarin een Italiaanse naam kon reizen. Wat in deze Maghrebijnse gemeenschappen het best werd voortgedragen, was de trouwe vroomheid : het behoud van de ritus, van studie en van de liturgische taal ver van grote centra, de doorgave van vader op zoon van een erfgoed dat niemand garandeerde. Het hedendaagse joodse denken, met Léon Askénazi en Armand Abécassis, erfgenamen van deze joodse Middellandse Zee, heeft juist getracht deze trouw in te zamelen om die opnieuw te doordenken [Askénazi, 1999] ; [Abécassis, 1987].

De twintigste eeuw stelde de Joden van Italië voor de beproeving van de fascistische rassenwetten van 1938 en daarna, na 1943, deportatie. Het is ook de eeuw waarin Samuele Schaerf, in 1925, begon de joodse familienamen van het schiereiland in kaart te brengen — een archiefarisgebaar dat, achteraf bezien, de waarde krijgt van een bewaarakte tegen wat een hele beschaving met uitwissing bedreigde [Schaerf, 1925]. Dat de naam Maendl Mestre ons heeft bereikt via deze catalogus, danken we aan deze mnemotechnische onderneming.

De pedagogie van geheugen, in Frankrijk gedragen door werken zoals die van Dominique Natanson rond joods geheugen en onderwijs, verlengstuk vandaag deze zorg [Natanson, 1997]. Het sluit aan bij de centrale intuïtie van Yerushalmi: voor Israël is zich herinneren geen optioneel oefening maar een gebod, zakhor, ingeschreven in het hart van het Verbond [Yerushalmi, 1984]. Een naam bewaren, uitleggen, terugbrengen naar haar geschiedenis, is in het klein vervullen wat de traditie in het groot vraagt.

Dus de deugd die dit hele boek doorkruist en vereent is die van de geheugentrouw. Niet nostalgie, maar de verantwoordelijke daad om een naam boven vergetelheid te houden. In die zin neemt de familie Maendl Mestre, voor ons gereduceerd tot enkele getuigde lettergrepen, volledig deel aan het collectieve geheugen van Israël: zij is een van deze ontelbare lignées wier enig feit van genoemd te zijn geweest, en het nog steeds te zijn, getuigt dat niets van wat joods was verloren mag gaan.

Aan het einde van deze reis moeten we toegeven wat we weten en wat we niet weten. We weten dat de naam Maendl Mestre wordt geattesteerd onder de joodse familienamen van Italië in de catalogus van Schaerf [Schaerf, 1925]; we weten dat hij een Asjkenazische wortel combineert, Maendl/Menahem, en een toponiem uit Venetië, Mestre; we kennen de wereld die hem droeg — die rijke wereld van de Joden van Italië, tussen het Venetiaanse getto, Hebreeuwse drukkerijen en mediterrane diaspora's. We kennen niet de gezichten, de precieze data, de unieke daden van de vrouwen en mannen die deze naam droegen. Deze leemte disqualificeert het verhaal geenszins; zij bepaalt er de maat van: eerlijke geschiedenis spreekt ook haar stiltes.

Indien we, boven alles, de deugd moeten noemen die deze lignée het best heeft uitgedrukt, dan is het de trouw van de herinnering — deze zakhor die vlees is geworden in een naam. Door in een enkel familienaam het herinnering van een troostende voorvader en die van een herkomstplaats te bewaren, heeft de familie Maendl Mestre, zonder het te weten, één van de diepste gebaren van de Israëlische traditie volbracht: het uitwissen weigeren, de band doorgeven, van de naam een brug maken tussen generaties. De trooster — Menahem — geeft hier zijn uiteindelijke betekenis aan het boek: want zich de namen herinneren, dat is reeds de geschiedenis troosten over haar verliezen, en aan een verspreide volk de continuïteit teruggeven die de aardrijkskunde hem weigerde.