Familie Loewi

De naam Loewi is verbonden met drie hoofdafstammingslijnen die het moderne onomastisch onderzoek heeft verduidelijkt. De eerste, de meest intuïtieve, is die van Löwe — de leeuw —, een dier dat emblematisch is in zowel de joodse ikonografie als de stedelijke heraldiek. Talrijke joodse achternamen uit Centraal-Europa zijn afkomstig van huismerken: een woning « ter teken van de leeuw » (zum Löwen) gaf zijn naam aan zijn bewoners, een procedure die met name voor de getto van Frankfurt aan de Main en voor Praag is gedocumenteerd. De tweede afstammingslijn, essentieel, is die van de Hebreeuwse voornaam Yehuda, traditioneel verbonden met de leeuw door Jakobs zegen, en zijn Jiddische bijnaam Leib / Leyb (« leeuw »), waarvan Löw, Löwi en Loewi germaniseerde afleidingen kunnen zijn. De derde afstammingslijn verbindt Löwi met de priesterlijke naam Lévi: door klankovereenkomst konden families van Levieten hun naam in de Duitse registers als Löwi geschreven of vervormd zien. Volgens de Woordenboeken van joodse achternamen van Oost-Europa en Jiddisch [Beider; Menk] verklaren deze samenvloeiingen het zeer frequent voorkomen van varianten in Löw- en maken zij elke univoque lezing onmogelijk: een drager van de naam Loewi is noch noodzakelijk een Leviet, noch noodzakelijk erfgenaam van een merkteken.

Deze pluraliteit van oorsprongen is niet eigen aan het Germaanse gebied. In de Sefardische en Noord-Afrikaanse wereld hebben onomastici namen opgemerkt die zijn gebaseerd op dezelfde leeuwsymboliek of op de wortel Lévi, zonder genetische verbinding met de Askenazische Loewi. Werkstukken gewijd aan de demografie en onomastiek van de joden in Noord-Afrika laten zien hoe dezelfde betekenisdrager onafhankelijk in gescheiden diaspora's kan ontstaan [Eisenbeth, 1936]. Men dient daarom de naam Loewi in strikte zin als een verschijnsel van het Duitstalige Centraal-Europese gebied te behandelen, terwijl men in gedachte houdt dat de semantische verwantschap met de mediterrane Lévi op convergentie berust, niet op afstamming. Het onomastisch archief en de familietraditie antwoorden hier op elkaar: waar families zeggen « wij stammen af van de stam van Juda » of « wij zijn Levieten », herinnert het woordenboek eraan dat de naam alleen niet beslist.

Dragers van de naam Loewi situeren zich in de klassieke geografie van het West- en Centraal-Europese Asjkenazisch gebied: de Rijnse en Hessische steden, Franken, Bohemen en Moravië, Oostenrijk en de randen van Galicië. De dichtheid van de naam in deze regio's is coherent met de registers van referentiewoordenboeken, die afzonderlijk de corpus van het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen, Galicië en het Jiddischsprekende gebied inventariseren [Beider ; Menk]. Deze verspreiding weerspiegelt de grote lijnen van de moderne Joodse geschiedenis: oude concentratie in de vrije steden en vorstendommen van het Heilige Roomse Rijk, migratie naar het oosten in de 15e-17e eeuwen, vervolgens terugtrekking en stedelijke integratie in de 19e eeuw na de geleidelijke opheffing van discriminaties.

Het milieu waaruit de meest gedocumenteerde tak van de naam voortkomt, is dat van de Joodse bourgeoisie van Frankfurt am Main, een stad waarvan de gemeenschap — een van de oudste en meest prestigieuze van Duitsland — in de 19e eeuw een opmerkelijke economische en intellectuele opgang meemaakte na de geleidelijke opheffing van discriminaties. Het is in deze matrix, tussen handel, vrije beroepen en nieuwe toegang tot de universiteit, dat het leefkader van de familie Loewi zich vormt. De stabilisering van Joodse familienamen in Duitsland, opgelegd door de wetgevingen van de Duitse staten aan het begin van de 19e eeuw, had toen tot nu toe fluctuerende namen gestabiliseerd; Loewi en zijn varianten behoren daartoe. Men kan, zonder een inventarisatie van burgerlijke standen voor elke lignée, niet de continuïteit van één enkele familie stellen: voorzichtigheid gebiedt te spreken van een bundel homonieme families, waarvan één, in Frankfurt, een wetenschapper van wereldrang zou voortbrengen.

De figuur die zijn naam in de universele geschiedenis heeft ingeschreven, is Otto Loewi, geboren in Frankfürt-am-Main in 1873 in een welgesteld joods gezin. Na geneeskundestudies aan Duitse universiteiten — in het bijzonder Straatsburg, waar hij zijn proefschrift verdedigde — richt hij zich op de farmacologie en fysiologie, disciplines die toen in volle bloei stonden. Zijn carrière voert hem buiten Duitsland: het is in Graz, in Oostenrijk, waar hij van 1909 af het leerstoel farmacologie bekleedt, dat hij zijn beslissende werk volbrengt. Zijn opleiding, zijn mobiliteit en zijn integratie in de duitstalige wetenschappelijke netwerken zijn kenmerkend voor die generatie van joodse geleerden van Centraal-Europa aan wie de universiteit eindelijk haar deuren had geopend.

De belangrijkste bijdrage van Otto Loewi ligt in een beroemd gebleven experiment: het bewijs van de chemische, en niet zuiver elektrische, overdracht van de zenuwimpuls. Door de vaguszenuw van een geïsoleerd kikkerhart te stimuleren en de perfusievloeistof op te vangen, toonde hij aan dat deze vloeistof, overgebracht naar een tweede hart, dat hart zou vertragen zoals een directe zenuwstimulatie zou doen. De stof die verantwoordelijk was, die hij aanvankelijk Vagusstoff (« stof van de vagus ») noemde, werd als acetylcholine geïdentificeerd, de eerste aangetoonde neurotransmitter. De wetenschappelijke traditie meldt dat het idee voor het experimentele protocol hem in een droom zou zijn gekomen, in de loop van de nacht — een anekdote die vaak wordt aangehaald en die behoort tot het register van het stichtingsverhaal en met de gebruikelijke voorzichtigheid moet worden behandeld. Wat daarentegen vaststaat, is de betekenis van de ontdekking: zij vormde de basis van de moderne neurofarmacologie.

In 1936 ontving Otto Loewi samen met de Britse fysioloog Sir Henry Hallett Dale de Nobelprijs voor fysiologie of geneeskunde « voor hun ontdekkingen met betrekking tot de chemische overdracht van de zenuwimpuls ». Deze erkenning bekroonde jaren van dialoog en correspondentie tussen de twee mannen, wier werk elkaar aanvulde: het principaalexperiment van Loewi en de farmacologische identificatie uitgevoerd door Dale.

Het lot van Otto Loewi kantelt met de annexatie van Oostenrijk door nazi-Duitsland — de Anschluss van maart 1938. Wereldberoemde joodse geleerde, Nobelprijswinnaar, hij ontsnapt niet aan vervolging: gearresteerd in Graz met zijn zonen, wordt hij kort gevangengezet, en vervolgens, als duizenden joodse academici, gedwongen Europa te verlaten. De nazi-autoriteiten dwongen hem het bedrag van zijn Nobelprijs, gedeponeerd in een Zweeds bank, over te maken naar een bank onder controle van het regime — roofzucht die kenmerkend is voor de systematische berowing van de Joden van Oostenrijk en Duitsland. Dit episode illustreert, op schaal van een enkel biografisch verhaal, het lot van een gehele joodse intellectuele elite van Midden-Europa: diezelfde elite die zoveel aan de Duitse en Oostenrijkse wetenschap had gegeven, werd in enkele maanden beroofd, verdreven of vermoord.

Na een verblijf in Groot-Brittannië en België gaat Otto Loewi naar de Verenigde Staten, waar hij een positie krijgt aan de universiteit van New York en waar hij wordt genaturaliseerd tot Amerikaanse burger. Daar zet hij zijn onderwijs en onderzoek voort tot zijn dood, die in 1961 in New York plaatsvond. Zijn parcours — Frankfurt, Straatsburg, Graz, New York — tekent de trajectorie van een generatie uit haar grondgebied ontworteld: de joodse geleerde diaspora, door het nazisme verspreid, die over de Atlantische Oceaan een aanzienlijk deel van de Europese wetenschappelijke genialiteit verplantste. De naam Loewi wordt zo niet meer alleen een Midden-Europese familienaam, maar wordt een mijlpaal in de geschiedenis van de intellectuele ballingschap van de twintigste eeuw.

De erfenis van Otto Loewi gaat ver voorbij zijn persoon: de ontdekking van de chemische overdracht van de zenuwimpuls opende deuren voor hele wetenschappelijke disciplines — farmacologie van het autonome zenuwstelsel, neurochemie, psychofarmacologie — en acetylcholine blijft een van de meest bestudeerde neurotransmitters in de hedendaagse biologie. De naam Loewi is dus verbonden, in het wereldwijde wetenschappelijk geheugen, met een moment van epistemologische breuk: de overgang van een uitsluitend elektrisch begrip van de zenuw naar een chemisch inzicht in de cellulaire communicatie.

Op het vlak van familiale en gemeenschappelijke mémoire behoort de Loewi-lignée — voorbij alleen de geleerde — tot het erfgoed van Duitse joodse families die door de geschiedenis zijn verstrooid. Haar grafische varianten (Löwi, Loewy, Löwy) blijven voortbestaan in de Anglo-Amerikaanse, Israëlische en Latijns-Amerikaanse diaspora's, getuigen van de routes van emigratie. Hier spreken traditie en archief elkaar toe: familieverhalen van illustere afstamming staan naast de nauwkeurigheid van onomastische woordenboeken die, zonder de trots op de naam te ontkennen, eraan herinneren dat Loewi een wijd gedeelde naam is, voortkomend uit meerdere onafhankelijke bronnen [Beider ; Menk]. De nazaat van de naam speelt zich dus af op twee complementaire registraties: die, universeel, van de wetenschap, en die, intiem, van de familiale overdracht en de voortbestaan van een cultureel erfgoed ondanks de catastrofe.

De naam Loewi bevat in drie lettergrepen verschillende grote draden van de moderne Joodse geschiedenis: de symbolische rijkdom van een onomastiek waar de leeuw van Juda, de voornaam Leib en de leviëtische naam elkaar kruisen; de verankering van een Joodse bourgeoisie in het Duitsland en Oostenrijk van de emancipatie; de glans van een wereldwijd erkende wetenschappelijke bijdrage; ten slotte, de verscheuring van ballingschap onder nazipersecutie. De figuur van Otto Loewi kristalliseert deze trajectorie: geboren in het geëmancipeerde Joods Frankfurt, geheiligd door de Nobelprijs, beroofd en verbannen, belichaamt hij zowel het apogeum als de ondergang van een wereld. Dit Grote Boek heeft willen vasthouden aan zowel de nauwkeurigheid van het archief — de lagen van de naam, de vastgestelde biografie van de geleerde, de werkelijkheid van de plundering en emigratie — als aan het deel van doorgegeven herinnering, of het nu gaat om het anekdote van de grondleggende droom of de genealogische trots. Uit deze vruchtbare spanning tussen wat is bewezen en wat wordt verteld ontstaat de complexe waarheid van een lignage: een naam gedragen door velen, geïllustreerd door één, en voor altijd gegraveerd in de geschiedenis van de wetenschappen en in die van een beproefde diaspora.