Familie Loevinson

De geschiedenis van Joodse namen is een geschiedenis van de wetten die hen hebben opgelegd. In Centraal-Europa werd de verplichting om een vaste en erfelijke achternaam te dragen, bepaald door modernistische staten — het edict van Joseph II in 1787 voor de Habsburgse gebieden, de Pruisische maatregelen in de eerste decennia van de 19e eeuw — in de dubbele beweging van emancipatie en administratief controle die de intrede van joden in het burgerschap begeleidde. Uit deze smeltkroes ontstonden de namen in Löw-, Löwen-, Löwin-, gevormd naar het leeuwenbeeld, een van de meest vruchtbare uit de Asjkenazische namengeving omdat het een Duitse taalkundige realiteit met een bijbels symbool verbindt.

De Leeuw van Juda is geen versiersel: het is het wapen van een stam en het embleem van een messianische hoop. Door de leeuwenfiguur aan te nemen — zij het via de omweg van een Duitse naam — verlengden de families van de stam Löwe zonder het te weten een lange symbolische keten. De Joodse traditie heeft haar namen altijd gelezen als dragers van betekenis; het is een van de hefbomen van het collectieve geheugen dat Yosef Hayim Yerushalmi heeft geanalyseerd, voor wie het Joodse volk zich als gemeenschap van herinnering heeft samengesteld nog voordat het zich als object van geschiedenis beschouwde [Yerushalmi, 1984]. De achternaam is op zijn bescheiden manier een fragment van dit zakhor, dit gebot van herinnering.

De transcriptie van de naam op Italiaanse grond — Loevinson eerder dan Löwinson — berust op een gebruikelijke grafische italianisering: de omgelaten klinker ö wordt oe, de Duitse w wordt v. Schaerf documenteert door Loevinson, Loewinson en aanverwante vormen naast elkaar op te sommen, zeer precies dit werk van aanpassing van een naam uit het Noorden aan de taal van het schiereiland [Schaerf, 1925]. De catalogus is geen eenvoudig register: opgesteld in 1925, op de vooravond van de raswetten van 1938, werd het ondanks zichzelf een instrument waarvan het fascisme zich wilde bedienen voor zijn « onomastische getto ». De geschiedenis van de naam Loevinson is dus vanaf het begin gevangen tussen twee tegengestelde gebruik van de lijst: de geleerde inventaris en het vervolgingsarchief.

Het is belangrijk de familiaire achtergrond te preciseren. Ermanno was zoon van Salomone Loevinson en Rosalia Hirschberg — twee namen die alleen al een wereld tekenen: Salomone draagt de naam van de koningbouwer van de Tempel, figuur van wijsheid en gerechtigheid, terwijl Hirschberg een toponiem uit Silezië is, een regio van doorgang en vermenging van joden uit Centraal-Europa. De moeder, Rosalia, wier italianiserende voornaam naast de Duitse achternaam coëxisteerde, suggereert misschien reeds die dubbele taal- en culturele toebehorheid die haar zoon tot het einde toe zou dragen. Deze elementen, ingeschreven in de na de oorlog gereconstrueerde deportatieregisters, zijn de enige directe overblijfselen van deze generatie [Fondazione Memoria della Deportazione, 2015].

Om de vestiging van een Ashkenazische familie in het schiereiland te begrijpen, moet men de singulariteit van het Italiaanse jodendom onder ogen zien. Het is het oudste van christelijk Europa: aanwezig in Rome sinds de oudheid, beleefde het in de Renaissance een periode van intellectuele vitaliteit en coëxistentie, waar de Italiaanse ritus, de Sepharardische ritus van de uit Spanje verbannen en de Ashkenazische ritus van aankomenden uit het Noorden elkaar kruisten. Robert Bonfil heeft aangetoond hoe het jodendom in het Renaissance-Italië, verre van slechts een voortleven te zijn, een ruimte van schepping was — cultureel, economisch, religieus — waar gemeenschappen voortdurend hun plaats onderhandelden tussen integratie en trouw [Bonfil, 1994].

Dit plurale Italië wist gastvrij te zijn. De verluchte Hebreeuwse manuscripten die in het schiereiland werden vervaardigd, bestudeerd door Giulia Tamani, getuigen van een verfijnde boekencultuur, waar de heilige tekst zich tooide met de kunsten van het moment zonder iets van haar waardigheid prijs te geven [Tamani, 2010]. De coëxistentie van de rituelen — Italiaans, Sepharardisch, Ashkenazisch — maakte van Italië een laboratorium van intra-joodse tolerantie: men leerde er samen te leven met verschillende liturgische tradities, elk behield zijn minhag terwijl hij deelnam aan dezelfde burgerlijke gemeenschap. Het was in deze traditie van gastvrijheid dat een Loevinson uit Berlijn aan het einde van de negentiende eeuw niet een ballingschap, maar een tweede vaderland kon vinden.

Want de Italiaanse emancipatie, voltooid met de eenheid van 1870 en de opening van de getto's, had joden de loopbanen van staat, universiteit en administratie geopend. Het Koninkrijk Italië was, tot 1938, een van de plaatsen in Europa waar de joodse integratie het meest voltooid leek. Dat het Archivio di Stato in Rome zijn collecties aan een archivaris van joodse afkomst en buitenlandse geboorte kon toevertrouwen, zegt genoeg over dit vertrouwen, en dat deze archivaris later het Archivio di Stato in Bologna kon leiden, zegt nog meer: de Republiek van de kennis had toen haar eigen verdiensten-criteria, onderscheiden van de afkomst.

De deugd hier is niet alleen die van de familie: het is die van een samenleving die, enige tijd, een plaats wist in te ruimen voor de vreemdeling — die ger van wie de Wet eerbied gebiedt, « want gij waart vreemdelingen in het land Egypte » (Exodus 22, 20). Het liberale Italië speelde voor Ermanno Loevinson deze rol van een gastvrij land in bijna een bijbelse betekenis van het woord; en men kan dit onthaal niet herelezen zonder de afgrond van de verraad van 1938 te peilen, toen de staat die hem had genaturaliseerd hem op zijn beurt als vijand van het ras aanwees.

De beste gedocumenteerde figuur van de lignée is die van Ermanno Loevinson. Geboren in Berlijn op 3 juni 1863, in een joods gezin waarvan de vader Salomone heette en de moeder Rosalia Hirschberg, studeerde hij in het duitstalige universitaire systeem en behaalde zijn licentie filosofie in 1888. Juist in dat jaar van zijn licentie besloot hij zich in Italië, in Rome, te vestigen, een beslissing die zijn leven voorgoed zou veranderen [Fondazione Memoria della Deportazione, 2015 ; i quaderni del chiostro, 2019].

Deze verplaatsing van een Berlijnse jood naar Rome is niet toevallig. Het keert de gebruikelijke richting van joodse migraties in de negentiende eeuw om, die vaak naar het Westen en de Nieuwe Wereld waren gericht. Loevinson kiest voor Italië, zijn taal, zijn archieven, en hij werd daar Italiaan van cultuur en dienst. De naturalisatie die hij verkreeg, was de juridische voorwaarde voor zijn aanstelling bij het Archivio di Stato van Rome, waar hij als alunno di I categoria binnentrad — de ingangsrang in de hiërarchie van staatsarchivarissen, die zowel een solide universitaire vorming als aangetoonde bekwaamheid bij het lezen van oude documenten vereiste. Archivaris worden betekent een vak van geduld en zelfuitwissing omarmen: orde scheppen in het geheugen van de staat, de documenten van anderen leesbaar maken, waarheid van feiten dienen in plaats van de glorie van eigen naam.

Hier ligt een vorm van intellectuele bescheidenheid — een discrete maar kardinale deugd, die de joodse traditie aan de grondslag van transmissie zelf stelt: het is door zich voor de tekst uit te wissen dat de meester deze getrouw overdraagt. Voor een man opgeleid in filosofie aan Berlijnse universiteiten, gevoed door de Wissenschaft des Judentums, de archieven kiezen boven de leerstoel, het document boven het commentaar, is dit een levensoriëntatie, een ethische zowel als professionele keuze.

De Romeinse carrière van Ermanno Loevinson duurde van 1888 tot zijn benoeming, rond 1930, als directeur van het Archivio di Stato van Bologna — een positie die hij tot 1934 bekleedde. Deze vier decennia Romaans waren die van diepe integratie: hij werkte mee aan de Enciclopedia Treccani, monument van Italiaanse encyclische kennis, en aan de Dizionario del Risorgimento onder leiding van Michele Rosi voor uitgever Vallardi in Milaan — twee nationale ondernemingen waaraan hij als archiefspecialist zijn bijdrage als onderzoeker leverde [i quaderni del chiostro, 2019]. Bijdragen aan deze collectieve werken was geen onbelangrijke daad voor een natuuraliseerde van vreemde afkomst: het was, door het wetenschappelijk werk zelf, een bij­behorend­heid tot de nationale cultuur bevestigen.

Zijn privéleven werd ook in Rome geweven. Hij trouwde met Vally Buetow, geboren in Berlijn op 8 september 1880, dochter van Guglielmo Buetow en Anna Birth — een Berijnse als hij zelf, die hem in zijn Italiaanse leven volgde. Uit deze verbintenis werd Sigismondo Loevinson geboren, op 10 oktober 1921 in Berlijn, vermoedelijk tijdens een familieverblijf in Duitsland. Deze enige zoon, die in 1943 slechts tweeëntwintig jaar oud was, is de derde en laatste generatie van de lignée waarvan de sporen zijn vastgesteld [i quaderni del chiostro, 2019 ; Fondazione Memoria della Deportazione, 2015].

Het werk van Ermanno Loevinson illustreert een vruchtbare spanning, eigen aan de joodse moderniteit: die tussen de geheugen overgedragen van generatie op generatie en de geschiedenis vastgesteld door het archief. Yerushalmi heeft van deze spanning het hart van zijn nadenken gemaakt: de joodse traditie werd eerst gegrondvest op het gebod om zich te herinneren, niet op de ambitie om de geschiedenis in moderne zin op te schrijven; het is pas in de hedendaagse tijd dat de joodse historicus verschijnt, die het verleden aan documentaire kritiek onderwerpt [Yerushalmi, 1984]. Loevinson behoort van rechtswege tot deze generatie van geleerden voor wie het bestuderen van het jodendom een manier was om het te dienen.

Dit gebaar voegt zich in een breder beweging. De Wissenschaft des Judentums, de « wetenschap van het jodendom » ontstaan in Duitsland aan het begin van de negentiende eeuw, had van historische geleerdheid een instrument van emancipatie gemaakt: bewijzen, via documenten, de ouderdom en waardigheid van de joodse aanwezigheid, was het opeisen van een rechtmatige plaats in de Europese naties. Een Berlijnse uit Loevinsons generatie was daarvan de natuurlijke erfgenaam. Door deze kritische eis in het Romeinse archief over te brengen, deed hij de Duitse geleerde nauwkeurigheid en de Italiaanse historische diepte in gesprek treden.

Zijn best gedocumenteerde wetenschappelijk werk betreft een nauwkeurig en veelzeggend domein: de economische en juridische betrekkingen tussen de Heilige Stoel en de joodse gemeenschappen van Italië in de vroegmoderne periode. In de Revue des études juives, het belangrijkste academische tijdschrift voor joodse geschiedenis in het Frans, publiceerde Loevinson tussen 1932 en 1933 een omvangrijke studie in meerdere afleveringen onder de titel « La concession de banques de prêts aux Juifs par les Papes des seizième et dix-septième siècles. Contribution à l'histoire des finances d'Italie ». De omvang zelf van de publicatie — vier afleveringen verspreid over twee jaren in een internationaal tijdschrift — getuigt van de dichtheid van het archievalisch werk voltooid en de nieuwheid van de gebruikte materialen.

Het gekozen onderwerp is niet willekeurig. Door te bestuderen hoe de pausen van de zestiende en zeventiende eeuw aan joden concessies voor de vestiging van leenbanken (banchi di prestito) verleenden, bracht Loevinson een werkelijkheid aan het licht die de geschiedschrijving tot dusver in het duister had gelaten: de complexe, conflicteuze maar gereglementeerde coëxistentie tussen de pauselijke macht en de joodse gemeenschappen in de Kerkelijke Staten. Hij merkte zelf op aan het begin van zijn studie dat tot dusver een alomvattende geschiedenis van de joden van de Kerkelijke Staten ontbrak, en dat alleen het geduldig onderzoek van lokale monografieën en archieffonden deze leemte zou kunnen vullen. Dit werk ondernaam hij precies [Revue des études juives, t. 92, 1932].

Deze historiografische keuze draagt een ethische betekenis. Door de juridische mechanismen te reconstrueren waardoor joden het recht kregen — en soms verloren — om tegen rente uit te lenen, gaf Loevinson zijn economische voorouders hun volledige waardigheid terug als actoren in de financiële geschiedenis van het schiereiland. Het ging niet om de geschiedenis van de slachtoffers, maar om die van de contractanten, de onderhandelaars, de zakenlieden die onderhandelden met pauselijke legaten op nauwkeurig juridisch terrein. Het onderzoek werd aldus een daad van gerechtelijke herinnering: zichtbaar maken wat de officiële geschiedenis had gezwegen. De joodse traditie, die de tzedek — de gerechtigheid — onder de fundamentele geboden plaatst, zou in dit intellectuele gebaar dezelfde eis van recht erkennen als in een rabbijnse beslissing of een daad van liefdadigheid.

De filosofie en de geschiedenis van het joodse denken hebben dit overgaan van ontvangen traditie naar doordacht kennis rijkelijk nagedacht. Colette Sirat heeft aangetoond, uitgaande van de handschriften zelf, hoe het middeleeuwse joodse denken zich als overdraagsbaar en bestudeerbaar corpus had opgebouwd [Sirat, 1983]; Maurice-Ruben Hayoun heeft de continuïteiten daarvan tot de moderne tijd nagetekend [Hayoun, 2023]. In deze lange keten neemt de archivaris een bescheiden maar noodzakelijke plaats in: hij is niet de denker, maar hij zonder wie de teksten van de denker verloren zouden gaan. Loevinsons bijdrage aan het geheugen van Israël was van deze orde — niet speculatief, maar conserverend en, in laatste instantie, rechtvaardigd.

Naast deze werken gepubliceerd in de Revue des études juives, produceerde Loevinson talrijke artikelen in het Italiaans en Duits gewijd aan de joodse gemeenschappen van Rome en Italië. Deze studies, verspreid in de geleerde tijdschriften van de eerste decennia van de twintigste eeuw, vormen een corpus dat men slechts systematisch begint in te ventariseren. Hun bestaan getuigt ervan dat Loevinson niet incidenteel aan één onderwerp werkte: hij bouwde decennium na decennium een coherent werk op als historicus van de joden van Italië, een werk dat voor het schiereiland wilde doen wat anderen voor de gemeenschappen van Duitsland of Polen hadden gedaan. Door Italië als studieobject te kiezen, verleende hij aan zijn adoptiepatria dezelfde wetenschappelijke waardigheid als aan zijn moederland — gebaar van voltooide integratie evenzeer als intellectueel programma.

In 1930 ontving Ermanno Loevinson een benoeming die de erkenning van een gehele carrière markeert: hij werd directeur van het Archivio di Stato van Bolognese, een functie die hij tot 1934 vervulde [Fondazione Memoria della Deportazione, 2015]. Bolognese was destijds een universiteitsstad van het eerste rang, zetel van een oude joodse gemeenschap en actieve culturele instellingen. Voor een archivaris die vier decennia in Rome had doorgebracht, vertegenwoordigde de verplaatsing naar Bolognese zowel een hiërarchische bevorderding als de toegang tot een nieuw netwerk van geleerde relaties.

De leiding van een Archivio di Stato is geen erefunctie: het is een verantwoordelijkheid die veronderstelt dat men fondsen beheert, personeel opleidt, aan onderzoekers antwoordt, prioriteiten voor inventarisatie en conservering bepaalt. Gedurende zijn vier jaar in Bolognese was Loevinson met name betrokken, in samenwerking met de mediëvist Giorgio Cencetti, bij de exploitatie van de Carte del secolo XI dell'archivio di S. Giovanni in Monte e S. Vittore [i quaderni del chiostro, 2019] — een werk van paleografie en diplomatiek dat nauwkeurige kennis van middeleeuws Latijn en van de notariële praktijken van het middeleeuwse Italië vereiste. Dit type werk, dat slechts indirect met de joodse geschiedenis te maken had, getuigt van de omvang van een niet-gemeenschappelijke kennis: Loevinson was een volledige archivaris, niet louter een specialist in zijn eigen traditie.

Het is in Bolognese dat men ook kan meten wat deelname aan het collectieve leven voor een geleerde van zijn generatie betekende. Directeur van archieven zijn in een universiteitsstad impliceert aanwezigheid in geleerde genootschappen, in lokale tijdschriften, in kringen waar regionale cultuur werd voortgebracht. De Deputazione di storia patria per le province di Romagna — de instelling die later zou bijdragen aan de herdenking van zijn geheugen — getuigt van de duurzame inschrijving van zijn naam in de lokale geleerdheid. Maatschappelijke betrokkenheid beperkte zich voor hem niet alleen tot de kaders van het jodendom: zij omarmde de stad in brede zin, dragende bij tot het intellectuele leven van de natie die hem had ontvangen.

Zijn vertrek uit Bolognese in 1934 — de exacte term congedo (verlof) die door de bronnen wordt gebruikt, suggereert een administratief bevolen vertrek eerder dan een vrijwillig vertrek [Fondazione Memoria della Deportazione, 2015] — vindt plaats in een steeds donkerder wordende politieke context. Het fascisme had al lang zijn trekken getoond; de eerste maatregelen van antisemitische discriminatie, nog voorzichtig, werden versneld. De terugkeer naar Rome was misschien een gedwongen beslissing. Misschien was het ook een terugkeer naar de bron, naar de stad van een geheel leven, naar de joodse gemeenschap van Rome die sinds 1888 de zijne was.

De loopbaan van de familie verschuift met de fascistische rassentrwetten van 1938, en vervolgens met de Duitse bezetting van Italië vanaf september 1943. De wetten van 1938 troffen Loevinson vol: hij werd geschrapt uit alle culturele instituten waar hij lid van was [Fondazione Memoria della Deportazione, 2015]. Een geëerd geleerde, adoptieburger, zag hij zich uitgewist uit de lijsten van het intellectuele leven van het land — dezelfde onomastische uitroeiing waarmee het fascisme de inventarissen van het type Schaerf tegen hun onderwerpen had gekeerd. Een catalogus kan, al naar gelang het gebruik ervan, eer of veroordeling uitspreken.

Op 16 oktober 1943 — een datum die de joodse gemeenschap van Rome in haar collectieve geheugen gegrift — stortte de grote nazi-razzia zich op de ghetto en de wijken waar de joden van de stad woonden. Die dag werden Ermanno Loevinson, zijn vrouw Vally en hun zoon Sigismondo door de Duitsers op hun Romeinse woning gearresteerd. Zij werden eerst vastgehouden in de Militaire Academie van Rome. Op 18 oktober 1943 stapten zij in de trein die naar het Oosten vertrok. Op 23 oktober 1943 werden Ermanno en Vally Loevinson bij aankomst in Auschwitz vermoord. Sigismondo, hun tweeëntwintigjarige zoon, werd kort daarna gedood [i quaderni del chiostro, 2019 ; Fondazione Memoria della Deportazione, 2015].

Deze data's — 16, 18, 23 oktober 1943 — zijn feiten, geen symbolen, en het is als feiten dat zij dienen te worden gelezen: een arrestatie, een doorvoer, een industriële dood. Ermanno Loevinson had meer dan vijftig jaar gewijd aan het bewaren van de herinnering aan anderen. Hij stierf zonder graf. Zijn herinnering was onderwerp van wetenschappelijk werk verricht door de instellingen die hij zelf had gediend: het werk Ermanno Loevinson. Un archivista vittima della Shoah, onder leiding van Salvatore Alongi en Massimo Castoldi, met een namenregister opgesteld door Eleonora Cangemi, verscheen in de reeks i quaderni del chiostro van de Vrienden van het Archivio di Stato van Bologna in 2019. Een herdenkingstentoonstelling, georganiseerd door Giorgio Marcon en Massimo Giansante en geopend op 25 januari 2015 in het Archivio di Stato van Bologna, bracht de Fondazione Memoria della Deportazione, de joodse gemeenschap van Bologna, de Vereniging voor Joods-Christelijke vriendschap van Bologna en de Deputazione di storia patria samen om de archivaris zijn plaats in de geschiedenis terug te geven [Fondazione Memoria della Deportazione, 2015].

Er is een tragische duizeligheid in zien hoe de bewaarder van de archieven zelf een archiefstuk wordt. Het kaddish dat de instellingen hem brachten was geen gebed maar een daad van geleerdheid — de enige die in hun bereik lag, en misschien wel het meest passend voor een man die van kennis zijn manier van zijn in de wereld had gemaakt. De herinnering aan Ermanno Loevinson sluit zich dus aan bij de grote collectieve herinnering van Israël zoals Yerushalmi deze definieert: die van een volk dat, juist omdat het zo vaak werd uitgewist, van herinnering een heilige plicht maakte [Yerushalmi, 1984]. Deze herinnering is nu gegrift in de registers van Yad Vashem, in de catalogi van de Biblioteca Nazionale dell'Ebraismo Italiano « Tullia Zevi », en in de zittingen van de Giorno della Memoria waarin archivaris en onderzoekers zijn naam uitspreken opdat deze niet verloren gaat.

Voorbij de figuur van Ermanno duidt de achternaam Loevinson op een familie waarvan Schaerf het lidmaatschap van het Italiaanse jodendom in het interbellum beweert [Schaerf, 1925]. De aanwezigheid van verschillende grafische varianten van de naam in de onomastische repertoria — Loevinson, Loewinson, Loevy, Loew — suggereert, zonder dat men altijd de verwantschapsrelaties met zekerheid kan vaststellen, een gediversifieerde Germaanse wortel die in verschillende steden op het schiereiland was gevestigd. Hier is de voorzichtigheid van de historicus vereist: homonymie is niet verwantschap, en de katalogus registreert namen, geen stambomen.

Wat men kan bevestigen valt binnen het kader. Het Italiaanse jodendom waarin de familie werd ingebed, was gestructureerd in gemeenschappen — de comunità — die zorg droegen voor eredienst, onderlinge hulp, onderwijs en liefdadigheid (tzedakah). Het lidmaatschap van zo'n gemeenschap was geen particuliere keuze maar een betrokkenheid bij een collectief leven: bijdragen aan de armenkas, de scholen steunen, de doden eer bewijzen. De vitaliteit van deze instellingen, waarvan Bonfil de historische diepgang sinds de Renaissance heeft aangetoond [Bonfil, 1994], vormde het weefsel waarin een familie als de Loevinson haar plaats zou innemen.

De kwestie van overdracht is hier cruciaal en pijnlijk. Ermanno en Vally hadden een zoon, Sigismondo, geboren in 1921: de derde generatie, degene die de continuïteit had kunnen waarborgen. Deze generatie werd vermoord voordat zij een werk, een familie, een eigen geheugen had kunnen voortbrengen. Met Sigismondo stierf de directe tak van de lignée uit, zoals zij is gedocumenteerd. De naam Loevinson verdwijnt niet uit de Italiaans-joodse onomastiek — andere dragers van de naam, door Schaerf geattest, konden overleven — maar de lignée van Ermanno werd abrupt afgebroken, zonder nakomelingen, zonder erfgenaam om rouw te dragen.

Deze uitsterveling is het meest intieme gezicht van de vernietiging: zij vernietigt niet alleen individuen, zij vernietigt de transmissieketen zelf. Maar de transmissieketen is voor de joodse traditie één van de kardinale waarden: door haar gaat kennis van generatie op generatie, van vader op zoon, wordt het collectieve geheugen voortgezet. In het geval van de Loevinson heeft de Shoah deze keten voorgoed verbroken. Dit is waarom het geheugenwerk dat door instellingen — archieven, stichtingen, onderzoekers — wordt verricht, geen vervanging is voor natuurlijke transmissie, maar slechts het enig mogelijke equivalent daarvan in een wereld na de catastrofe.

De geschiedenis van dit jodendom kan niet worden herleid tot het tragische van 1943–1945. Het is ook die van een duurzame bijdrage: aan kennis, door geleerden en archivisten; aan economie en de vrije beroepen, door een gelijke bourgeoisie; aan het stadsleven, door een oprecht Italiaans patriottisme. De familie Loevinson drukte door haar meest vooraanstaande lid vooral de eerste van deze bijdragen uit — die van kennis in dienst van het gemeenschappelijk geheugen. Weinig, zal men zeggen, is het leven van een archivist; veel, antwoordt de traditie, voor wie « degene die één enkel geheugen redt, redt een wereld ».

Van Berlijn naar Rome, van Rome naar Bologna, en van Bologna naar de fatale terugkeer naar de stad die heel zijn leven haar geweest, tekent de lignée Loevinson een traject dat als een samenvatting is van de Joodse geschiedenis van West-Europa: de emancipatie die carrières en aangekomen vaderlands opent, de voltooide integratie in wetenschap en dienst van de Staat, de schepping van een wetenschappelijk werk over de Joodse gemeenschappen van Italië, vervolgens de ineenstorting van de Shoah die zelfs de meest geassimileerden inhaalt. De naam, afkomstig van de leeuw van Juda via een omweg door het Duits, ingeschreven in de catalogus van Schaerf en vervolgens in het geheugen van de slachtoffers, draagt in zich deze hele geschiedenis [Schaerf, 1925].

Ermanno Loevinson was zoon van Salomone en Rosalia, echtgenoot van Vally, vader van Sigismondo. Hij was ook de onderzoeker die uit pauselijke archieven de contracten opgroeide waarmee de pausen aan joden het recht verleenden of weigerden banken te beheren, en die in de grote wetenschappelijke tijdschriften van zijn tijd een belangrijke bijdrage publiceerde aan de geschiedenis van de joden in de Kerkelijke Staten. Hij was directeur van het Archivio di Stato van Bologna, medewerker van de Enciclopedia Treccani, auteur van talrijke artikelen in het Italiaans en Duits over de Joodse gemeenschappen van Rome en Italië. En hij stierf op 23 oktober 1943 in Auschwitz, samen met zijn vrouw en zijn zoon, nadat hij was geschrapt uit alle instellingen die hij had gediend.

Als men één enkele deugd moet noemen die deze lignée het beste heeft uitgedrukt, dan is het de zorg voor het geheugen — die geduldige en bescheiden vorm van dienst die de traditie van Israël in het hart van zijn trouw plaatst. Maar deze zorg, in het geval van Loevinson, kreeg een bijzondere kleur: het was een zorg voor gerechtigheid. Door aan hun ware auteurs de economische akten van de joden van Italië terug te geven, door te noemen wat was verzwegen, door de archieven in te richten opdat anderen na hem zouden kunnen lezen, beoefende Loevinson wat de traditie tzedek noemt — de gerechtigheid toegekend aan doden en levenden. Zijn individuele leven sluit zich dus aan bij het collectieve gebod van zakhor, deze herinnerpflicht die volgens Yerushalmi het bestaan van het Joodse volk als gemeenschap door de eeuwen heen grondvest [Yerushalmi, 1984]. De familie Loevinson zal geen groot speculatief werk hebben nagelaten; zij zal iets discreter en harder nagelaten hebben: het bewijs dat een mens van het behoud van het geheugen tegelijk zijn beroep, zijn deugd en zijn lot kan maken — en dat zijn naam, juist omdat hij met uitwissing werd bedreigd, waardig is om te worden uitgesproken.