Familie Locascio-Goldschmiedt

De eerste autoriteit op het gebied van Italiaanse Joodse naamkunde blijft Samuele Schaerf, wiens I cognomi degli ebrei d'Italia, verschenen in Florence in 1925, de eerste systematische inventaris van familienamen van Joden in het schiereiland vormt [Schaerf, 1925]. Het werk registreert verschillende honderden patroniemen, stelt een typologische classificatie voor en schetst de etymologie of geografische oorsprong ervan. Het is in deze verzameling dat de familie verbonden aan onze lignee voorkomt, wat haar documentaire verankering binnen de Italiaanse Joodse gemeenschap garandeert [Schaerf, 1925].

Schaerfs aanpak was zelf een antwoord op een historische urgentie: op de vooravond van het fascisme, toen de rassengesetzen nog niet waren uitgevaardigd maar het identitaire nationalisme in Europa opkwam, ging het erom een stand van zaken van een bedreigd onomastisch erfgoed vast te leggen. Deze daad van preventieve herinnering vormt op zich een vorm van zakhor — de actieve herinnering die het jodendom tegenover de vergetelheid stelt. Schaerf beperkte zich niet tot het classificeren van namen; hij bewaarde de identiteit van een gemeenschap door deze te noemen, in de meest letterlijke zin [Schaerf, 1925]. Door Locascio-Goldschmiedt in deze verzameling in te schrijven, bood hij de familie de meest sobere vorm van herkenning: die van bestaan in het collectieve boek van een volk.

Schaerfs typologie, overgenomen en verfijnd door latere onomastici, onderscheidt verschillende grote families van namen: toponymische patroniemen, afgeleid van een plaats van herkomst (Modena, Padova, Volterra, Ravenna); beroepspatroniemen (Sacerdoti voor de Kohanim, Levi, of ambachts- en handelsberoepen); Hebreeuwse en bijbelse patroniemen; en namen van buitenlandse oorsprong, met name Askenazisch, ingevoerd door migraties uit Germaanse landen [typologie volgens Schaerf, 1925; latere werken uit de Joodse naamkunde].

Het geval Locascio-Goldschmiedt illustreert de ontmoeting van twee van deze categorieën. Goldschmiedt is een beroepspatronieum van Askenazische wortels; Lo Cascio is een naam van zuidelijke structuur, met toponymisch of spottend karakter. Schaerf registreerde, zoals bekend, de vormen die daadwerkelijk in de gemeenschappen van zijn tijd voorkwamen, zonder altijd hun afstamming te kunnen reconstrueren; zijn aanpak was beschrijvend en linguïstisch voordat zij genealogisch was [Schaerf, 1925]. Het verdienste van zijn inventaris is vast te leggen, op de vooravond van de verschuivingen van het fascisme en de Shoah, een stand van zaken van het Italiaans-Joodse onomastische erfgoed, waarvan een deel van de dragers in de daaropvolgende decennia zou verdwijnen of emigreren. In die zin geldt de vermelding van de familie door Schaerf als geboorteakte in documentaire zin voor ons Groot Boek [Schaerf, 1925].

Het verdient opmerking dat Schaerf zelf een deugd illustreert die de Joodse traditie in hoog aanzien stelt: betrokkenheid bij het collectieve leven door kennis. Door zijn werk te wijden aan het inventariseren van een gemeenschappelijk erfgoed in plaats van zijn eigen familie glans bij te zetten, belichaamde hij deze Hebreeuwse opvatting volgens welke kennis nooit particuliere eigendom is, maar een goed dat men ter beschikking van de gemeenschap stelt. Dat de lignee Locascio-Goldschmiedt haar plaats heeft gevonden in dit bouwwerk is dus geen bibliografisch detail: het is een erkende, geregistreerde en doorgegeven bijbehorendheid [Schaerf, 1925].

De component Goldschmiedt — een geïtalianiseerde variant van het Duitse Goldschmied, « goudsmid, goudslager » — behoort tot de grote reeks beroepenamen die wijdverbreid waren in het Asjkenazisch judaïsme [Germaanse etymologie: Gold, goud; Schmied, smid]. Het beroep van goudsmid, wisselaar en edelmetalenbewerker was in middeleeuws en vroegmodern Europa een van de weinige rechtmatige activiteiten die voor Joden openstonden, wat de frequentie van de familienaam en zijn varianten (Goldschmidt, Goldsmith, Orefice in het Italiaans, Tzoref in het Hebreeuws) in de Asjkenazische diaspora verklaart.

Het is geen toeval dat de Joodse goudsmederij zo lang en zo intensief floreerde. In een maatschappij waar landeigendom verboden was en waar christelijke gilden de toegang tot de best beschermde beroepen afsloten, moesten Joden hun economische niche zoeken in nauwkeurig werk, in het inzicht in zeldzaam materiaal en in onderlinge vertrouwen. Goud en zilver liegen niet: hun waarde is universeel, hun kwaliteit kan gemeten worden, hun handel vereist een onberispelike reputatie. In die zin was Joodse goudsmederij niet alleen een ondergaan beroep; het was ook een uiting, weliswaar onder dwang, van een ethiek van goed en waardig werk — wat de Hebreeuwse traditie melakha noemt, zorgvuldig, waardig en creatief werk [geschiedenis van Joodse economische activiteiten in middeleeuws Europa]. De familienaam Goldschmiedt alleen al draagt deze erfenis in zich: hij zegt dat iemand, aan de oorsprong van de tak, goud met zoveel zorg heeft gesmeed dat het beroep zijn naam werd.

In Italië is de vorm Goldschmiedt verbonden met een Joodse familie die al lang was gevestigd in de Duitstalige gebieden van het alpengebied en Noord-Italië — Triëst, Friuli, Trentino, Lombardije — waar Asjkenazische gemeenschappen uit het Heilige Roomse Rijk zich sinds de late Middeleeuwen en de vroegmoderne periode hadden gevestigd [geschiedenis van Asjkenazische gemeenschappen in Noord-Italië; Encyclopaedia Judaica, art. « Italy »]. Triëst, vrijhaven van de Habsburgers, was een bijzonder actief centrum van dit Duitssprekende en welvarende judaïsme, waar families van handelaren, assuradeurs en financiers floreerden [Encyclopaedia Judaica, art. « Trieste »].

De aanwezigheid van de letter t aan het einde van Goldschmiedt is een waardevol grafisch teken: het wijst op een oude Italiaanse transcriptie van een Duitse vorm, zoals men die aantreft in de burgerlijke registers van voormalig Habsburgse grondgebieden na hun integratie in het Koninkrijk Italië [onomastische opmerking]. Deze spelling, vastgelegd in burgerlijke akten, zegt ook iets over de verhouding van de familie tot het geschrevene: men heeft de naam niet naar het gehoor geïtalianiseerd, men heeft hem met bijna nauwgezette trouw overgedragen, stellende in de medeklinkers van een woord de herinnering aan een taal en een wereld. Het is een discretie die op bescheidenheid lijkt: het spoor van wat men was bewaren in plaats van zich te hullen in een oppervlakkige identiteit.

De familie Goldschmiedt wordt bovendien in de Italiaanse historiografie bevestigd door persoonlijkheden uit de 19de en 20ste eeuw die de naam hebben verjaard in de wetenschappen en de letteren, wat het diepgewortelde karakter ervan in de geëmancipeerde Joodse bourgeoisie van het Noorden bevestigt [Italiaanse historiografie; Encyclopaedia Judaica]. Deze Noord-Italiaanse bourgeoisie was precies degene die, na de emancipatie, met glans de overtuiging droeg — erfenissen van de Haskala — dat wetenschappelijk en filosofisch kennis niet in tegenspraak was met Joodse identiteit, maar er een legitieme en zelfs noodzakelijke uitdrukking van was. In het kader van onze lignée brengt Goldschmiedt dus de Asjkenazische, stedelijke en beroepsmatige dimensie, erfenis van de wereld van het Rijk en zijn hoveling- en handelsjoden, maar ook deze openheid voor kennis en moderniteit die de gemeenschappen van het Noorden in de eeuw van de emancipatie kenmerkte.

De naamcomponent Lo Cascio (ook gespeld als Locascio) behoort tot het naamkundig repertoire van Zuid-Italië en Sicilië. Met zijn dialectale structuur — het artikel Lo gevolgd door een zelfstandig naamwoord — volgt het een naamvormingsmodel dat typisch Siciliaans en Calabrisch is, waarbij de bijnaam of beroepsnaam zich kristalliseert voorafgegaan door het bepaalde lidwoord (Lo Bianco, Lo Verde, Lo Coco) [Italiaanse zuidelijke naamkunde]. De etymologie van Cascio wordt door taalkundigen toegeschreven aan het zuidelijk càsciu/caciu, « kaas », waaruit de waarschijnlijke betekenis « de kaasmaker » of een bijnaam die verband houdt met de kaashandel of -productie voortkomt [Siciliaanse dialectetymologie].

Sicilië was tot het einde van de 15de eeuw een van de dichtst bevolkte landen van Joden in het gehele westelijk Middellandse-zeegebied. Onder Aragonese heerschappij telde het eiland tientallen bloeiende giudecche, in Palermo, Syracuse, Catania, Messina, Marsala en Trapani, waar Joden ambachten, handel, geneeskunde en verfwerk uitoefenden [Encyclopaedia Judaica, art. « Sicily » ; geschiedenis van de Joden van Sicilië]. Deze gemeenschappen waren niet eenvoudig geïsoleerde enclaves gescheiden van de Siciliaanse maatschappij: zij namen deel aan het economische, taalkundige en soms intellectuele leven ervan, in een nabuurschapsrelatie die, zonder de spanningen uit te wissen, een werkelijke coëxistentie had voortgebracht. Het was precies deze betrokkenheid bij het leven van de plaats, dit vermogen om zich te vestigen, handel te drijven, te genezen, tussen talen en culturen te vertalen, wat het middeleeuwse Siciliaanse jodendom kenmerkte.

Het uitsluitingsedict uitgevaardigd in het kielzog van dat van Castilië en Aragón dwong in 1492-1493 deze bevolking tot ballingschap of bekering [geschiedenis van de uitwijzingen van 1492 in de Aragonese domeinen]. De brutaliteit van dit moment is nauwelijks te overschatten: gemeenschappen van meerdere eeuwen oud werden in enkele maanden opgeheven, hun leden gedwongen te kiezen tussen doop en exodus. Wat de traditie zou behouden, is niet zozeer het getal van de slachtoffers als het gedrag dat zoveel families in de beproeving toonden: jezelf niet laten uitwissen, tegen de prijs van omzwervingen, is een van de meest constante daden van vroomheid die het joodse volk door zijn geschiedenis heen heeft verricht.

Het is hier dat de Kruising tussen herinnering en geschiedenis vruchtbaar wordt. Een deel van de bekeerde Siciliaanse Joden — de neofiti — behield of nam lokale achternamen met christelijk karakter aan, waaronder namen van het type Lo Cascio, die in uiterlijk opzicht ononderscheidbaar zijn van die van de algemene bevolking [fenomeen van de Siciliaanse neofiten ; historiografie van Sicilië na 1492]. Anderen gingen naar de landen van het continent — Calabrië, Apulië, vervolgens Rome en het Noorden — hun zuidelijke naam meeneemend. De hypothese dat de component Lo Cascio van onze lignage uit dit Joods-Siciliaanse substraat voortkomt, hetzij door directe afstamming, hetzij door huwelijk, blijft waarschijnlijk maar niet aangetoond door een document: zij steunt op de convergentie tussen de geografie van de naam, de geschiedenis van de Siciliaanse Jodendom en zijn opname in het repertoire van Schaerf [Schaerf, 1925 ; Encyclopaedia Judaica, art. « Sicily »].

Men moet even stilstaan bij de betekenis van deze mogelijke bijnaam van kaasmaker. In de middeleeuwse maatschappij was kaas een product van eerste noodzaak, een voedsel van het volk zowel als van de markt. « De kaasmaker » zijn — lo cascio — in een Siciliaanse giudecca, was een rol vervullen van nabijheid met de dagelijkse klantèle, mensen voeden, voorzien, aanwezig zijn op straat. De tsedaka — de herverdelende rechtvaardigheid, vaak ten onrechte met louter liefdadigheid vertaald — neemt ook deze concrete en bescheiden vorm aan: mensen voeden, hen waardig dienen, de vertrouwde man of familie van de markt zijn. Als de etymologische hypothese juist is, schrijft de bijnaam Cascio zich vanaf het begin in de zuidelijke tak een roeping in van dienst van het dagelijkse leven die de joodse traditie altijd hoog heeft gesteld, omdat zij rechtstreeks de ander betreft — de klant, de buurman, de arme [joodse traditie van de tsedaka en eerlijke handel].

Het bestaan zelf van een naam met een koppelteken — Locascio-Goldschmiedt — vraagt om een historische verklaring. Samengestelde achternamen ontstaan niet toevallig: zij zijn meestal het resultaat van een huwelijksalliantie tussen twee families, van de wil om een moederlijke naam die dreigt uit te sterven voort te zetten, of van een administratieve eis om onderscheid te maken tussen gelijkluidende takken [gebruik van samengestelde namen in het moderne en hedendaagse Europa].

In dit geval suggereert de combinatie van een zuidelijke en een ashkenazische naam uit het Noorden waarschijnlijk een huwelijk, gedurende de lange negentiende eeuw, tussen een nakomeling van de Siciliaanse of zuidelijke Joden en een erfgenaam van de goudsmedes-familie uit het Noorden, of omgekeerd [aangenomen redactionele hypothese]. De Italiaanse eenwording van 1861 en de emancipatie van de Joden die hieraan voorafging, bevorderden juist dit soort verkeer en allianties tussen de verschillende componenten van het Joodse Apennijnse schiereiland, die tot dan toe waren gescheiden door de grenzen van de oude staten en door onderscheidende liturgische tradities — minhag Italiaans, Sefardisch en Ashkenazisch [geschiedenis van de emancipatie van de Joden in Italië; Encyclopaedia Judaica, art. « Italy »].

De emancipatie opende, door de steden van het Noorden — Turijn, Milaan, Triëst — open te stellen voor mobiliteit, families die eeuwen lang door de geschiedenis op afstand waren gehouden. We moeten meten wat deze ontmoeting betekende: twee werelden van het Jodendom, twee liturgische herinneringen, twee manieren om het Hebreeuws uit te spreken, twee Pesach-keukens, twee repertoires van gebeden. Dat twee families hebben gekozen zich door dit verschil heen te verbinden — door beide namen te behouden, in plaats van de ene voor de ander uit te wissen — zegt iets essentiëels over hun verhouding tot de ander en tot anderheid. Tolerantie is niet altijd een intellectuele houding; het is soms een huiselijk daad, een besluit genomen aan de tafel van een vader die aanvaardt dat zijn dochter trouwt met een man wiens minhag niet de zijne is, of omgekeerd. Dit gebaar, als de huwelijkhypothese juist is, is zelf een fragment van de deugd van tolerantie die het plurale Joodse Italië in zijn beste traditie heeft uitgeoefend, lang voordat het woord een politiek programma werd.

Het huwelijk van een zuidelijke Lo Cascio en een noordelijke Goldschmiedt zou dan, in één enkele naam, de symbolische verzoening van de twee polen van het Italiaanse Jodendom hebben bezegeld: de Middellandse Zee en de Alpen, het Sefardisch-Italiaans en het Ashkenazisch [historische synthese]. Deze interpretatie, die voorlopig speculatief blijft zonder een raadpleegbaar huwelijksakte, heeft desondanks sterke sociologische waarschijnlijkheid: zij komt exact overeen met de beweging van integratie en menging die het Italiaanse Joodse leven tussen het Risorgimento en het einde van de negentiende eeuw karakteriseerde [sociale geschiedenis van het Italiaanse Jodendom na 1861]. Een feit verdient vermelding in deze context: de handhaving van de dubbele naam, niet gereduceerd tot één naam na het huwelijk, getuigt van een familiale bewustzijn dat weigerde de ene herinnering voor de ander uit te wissen. In deze beslissing — bescheiden, bijna onzichtbaar — kan men een vorm van collectieve nederigheid lezen: geen van de twee takken heeft zich voorgesteld waardig te zijn dan de ander alleen het patroniem in te nemen.

Geen Italiaanse lignage kan worden verteld zonder de beproeving aan te raken die de gemeenschap tussen 1938 en 1945 trof. De fascistische rassenlotwetten (leggi razziali) uitgevaardigd in 1938 sloten Italiaanse joden uit van scholen, beroepen, het leger en de ambtenarij, en legden hun nominatieve registratie op [leggi razziali van 1938 ; geschiedenis van het Italiaans fascisme]. Deze registratie vormt paradoxaal genoeg voor de genealoog vandaag een van de meest nauwkeurige bronnen over de aanwezigheid van joodse families in het interbellum Italië [archiefswaarde van de registratie van 1938].

Het behoort hier stil te staan bij de wrede paradox van deze registratie : een regime dat wilde uitwissen heeft, door zichzelf te doen, geregistreerd. De fascistische archieven zijn ondanks zichzelf een instrument van herinnering voor nakomelingen en historici geworden. Degenen die omkwamen hebben niet altijd sporen nagelaten in de familiarchieven, maar zij werden geteld door de staat die hen vervolgde. Deze wrede omkering is een van de bitterste lessen uit de geschiedenis van de 20ste eeuw.

Na het wapenstilstand van 8 september 1943 en de Duitse bezetting van Midden- en Noord-Italië werden de joden van Italië achtervolgd, gearresteerd en gedeporteerd ; ongeveer achttduizend van hen kwamen om in de vernietigingskampen, velen passeerden het doorgangskamp Fossoli, daarna Auschwitz [Encyclopaedia Judaica, art. « Italy, Holocaust » ; historiografie van de Sjoa in Italië]. De gemeenschappen in het Noorden — Triëst, waar het enige nazi-concentratiekamp op Italiaans grondgebied werd opgericht, de Risiera di San Sabba — werden bijzonder hard getroffen [geschiedenis van de Risiera di San Sabba ; Encyclopaedia Judaica, art. « Triëst »]. Precies in het Triëstijnse en Noord-Italiaanse gebied was de Goldschmiedt-component van onze lignage gevestigd.

De joden van Italië die de oorlog overleefden deden dit vaak dankzij concrete solidariteitsnetten : katholieke families die hun buren verborgen, plattelandsparochianen die registers vervalsten, boeren die vluchtelingen voedden zonder vragen te stellen. In deze beproeving stelde de vraag naar de verhouding tot de vreemdeling — tot de ander — zich in al haar scherpheid, en in beide richtingen : enkele Italiaanse joden overleefden omdat zij in de loop van decennia vertrouwensbanden met hun niet-joodse buren hadden aangeknoopt ; anderen kwamen om in onverschilligheid of verraad. Familiale herinnering, wanneer deze behouden blijft, draagt bijna altijd de sporen van deze jaren : ballingschap, verstrooiing naar Amerika, Palestina en daarna Israël, Frankrijk of Groot-Brittannië, of clandestien overleven op Italiaans grondgebied [typische trajecten van Italiaanse joden, 1943-1945].

De reconstructie van deze periode, voor de lignage Locascio-Goldschmiedt, berust op vastgestelde Geschiedenis wat het algemeen kader betreft, en op Herinnering wat individuele lotgevallen betreft, welke alleen door documenten behouden door nakomelingen — akten, fotografieën, brieven — kunnen worden opgehelderd. Het zou onjuist, en zelfs ongepast zijn, op deze lignage een heldhaftig verzet te projecteren waarvan niets in de beschikbare bronnen getuigt. Wat men kan zeggen is ingetogener en eerlijker : de leden van deze familie hebben, evenals tienduizenden Italiaanse joden, de beproeving doorstaan zonder dat de geschiedenis hun naam in het register van schande heeft bewaard. Dat is op zichzelf, in die jaren, al een waardigheid [beginsel van redactionele voorzichtigheid].

Het feit dat de naam heeft overleefd — dat iemand hem heeft doorgegeven — is op zichzelf een stille verzetshandeling. Een achternaam zo duidelijk, zo identificeerbaar als joods bewaren na de Sjoa, was het weigeren van de verleiding tot uitwissing en totale discretie. Het was kiezen, opnieuw, om zichtbaar te zijn in identiteit. Deze keuze, als zij bewust was, doet niet zonder herinnering aan de deugd die de joodse traditie kiddoush hashem in zijn meest alledaagse betekenis noemt : de Naam heiligen door zijn gewone gedrag, door zich er niet aan te onttrekken.

Na het einde van de oorlog werd het Italiaanse jodendom, verzwakt maar levend, heropgebouwd rond zijn grote gemeenten — Rome, Milaan, Turijn, Triëst, Florence, Venetië — onder leiding van de Unie van Italiaanse Joodse Gemeenten [wederopbouw van het Italiaanse jodendom na de oorlog]. Deze wederopbouw was zelf een opmerkelijke daad van collectief geloof: waar vervolging instellingen, rituelen en banden had gebroken, moest opnieuw worden begonnen — synagogen heropenen, onderwijs­kanalen nieuw knopen, geboorte- en trouwregisters herbouwen die de vernielingen soms geheel hadden vernietigd. De betrokkenheid bij het collectieve leven, een der kardinale deugden van het jodendom — het volk beschouwt zichzelf niet als een verzameling individuen maar als een gemeenschap van wederzijdse inzet —, manifesteerde zich in deze naoorlogse jaren met bijzondere intensiteit, juist omdat de gemeenschap bijna was verdwenen.

Samengestelde namen als Locascio-Goldschmiedt, zeldzaam en identificeerbaar, werden vanaf toen dubbel waardevolle identiteitsmarkeringen: zij concentreren in enkele lettergrepen de geschiedenis van een familie en die van een diaspora. Zo'n naam valt niet onopgemerkt in een gemeentelijk register; hij trekt de aandacht van de archivaris, de rabbijn, de genealoog. Hij heeft iets van de mezouza: hij markeert een drempel, een plaats bewoond door herinnering.

De overlevering van zo'n naam berust grotendeels op Geheugen: tafelverhalen, mondelinge tradities over de Siciliaanse oorsprong van de ene tak en de Duitse van de andere, bewaring van voorwerpen — misschien wel een erfstuk in de goudsmeedkunst, trouw echoöf van het beroep gegrift in de naam Goldschmiedt [familietraditie, van nature overgeleverd en archiefmatig niet verifieerbaar]. Deze verhalen stelt de historicus noch als bewijzen noch als fabels: hij verzamelt ze als traditie, eerlijk aangevend wat zij zijn.

Men kan zich voorstellen — zonder het uit te vinden — hoe deze verhalen in een familie als deze rondgaan: de grootmoeder die een zilveren armband toont zeggende dat hij « van degenen uit het Noorden » komt, de grootvader die nog enkele woorden van het Siciliaans dialect kent die hij heeft geërfd zonder goed te begrijpen van wie, het kind dat vraagt waarom zijn naam zo ingewikkeld is en aan wie geantwoord wordt dat het komt omdat er twee geschiedenissen in zijn familie zitten, en dat beide het waard zijn om bewaard te blijven. Dit soort mondeling overdracht is één van de meest authentieke vormen van zorg voor de ander door de tijd heen: de zorg die de levenden aan de doden besteden door hen in woorden aanwezig te houden.

De hedendaagse verspreiding van de draagsters van de naam — tussen Italië, Israël en de engelstalige en franstalige diaspora's — verlengt het meereeuws lot van een lignage geboren uit ontmoeting. Elke generatie reïnterpurpteert het erfgoed: voor de enen is Lo Cascio de herinnering aan het Aragonese Sicilië en zijn verloren giudecche; voor de anderen roept Goldschmiedt de werkplaats van de goudsmid en de Duitstalige gemeenschappen van het Keizerrijk op. De samengestelde naam, deze twee herinneringen verenigend, maakt van elke afstammeling een levende depositaris van een dubbele diaspora [memoriale synthese].

Elke joodse afkomstlijn, hoe bescheiden ook in de archieven, neemt deel aan een collectief geheugen dat haar te boven gaat en omsluit. Dit is misschien wel de meest fundamentele overtuiging waarmee de joodse traditie zich tegen vergetelheid verzet: elke familie is een fragment van het volk, en het lot van elke familie, zelfs als het obscuur is, draagt het lot van het geheel in zich. Zakhor — « gedenk » — is het meest herhaalde gebod in de Hebreeuwse Bijbel. Het richt zich tot elk individu, maar het krijgt alleen zin in de gemeenschap [joodse traditie van de zakhor].

De afkomstlijn Locascio-Goldschmiedt plaatst zich op meerdere niveaus in dit geheugen. Via haar zuidelijke component draagt zij de herinnering aan de Joden van Sicilië, een van de oudste en meest creatieve Middellandse Zeejoodsheden, wiens uitzetting van 1492-1493 voor de regio een ramp was van een omvang die vergelijkbaar is met die van 1391 en 1492 voor Spanje. Deze Siciliaanse gemeenschappen hadden artsen, filosofen en vertalers voortgebracht die de Griekse kennis naar het middeleeuwse Europa overdroegen via de Arabische en Hebreeuwse weg — met name via de vertaalerschool van Palermo onder de Normandische koningen [intellectuele geschiedenis van de Joden van middeleeuws Sicilië]. Het dragen van de herinnering aan Lo Cascio in zich, zelfs in de tere vorm van een familienaam, betekent dat je een fragment van dit geleerde en Mediterrane geheugen in jezelf draagt.

Via haar Ashkenazi-component neemt de afkomstlijn deel aan de andere grote stroming van het Europese jodendom: die welke, sinds de Rijnlandse gemeenschappen van de Middeleeuwen, de grote talmudische academies heeft gesmeed, de wetten codes en responsa heeft voortgebracht die aan de halakha haar duurzame architectuur gaven, en van geslacht op geslacht, in de Germaanse landen en vervolgens over de hele wereld, een discipline van tekst en juridische discussie zonder weerga heeft overgedragen [geschiedenis van het Ashkenazi-jodendom]. De joodse Goldschmied van het Heilige Roomse Rijk was niet alleen de goudsmid van de gilde: hij was meestal ook de vader die zijn zoon naar de yeshiva stuurde, het lid van de kahal dat bijdroeg aan de collectieve tsedaka, de man wiens praktische kennis en religieuze kennis elkaar wederzijds versterken.

Het is in deze vervlechting van de twee tradities — de ene Mediterraan en de andere noordelijk, de ene gekenmerkt door openheid naar de Arabische en Griekse wereld, de andere door de studieachtige afzondering van de Ashkenazi-wereld — dat de afkomstlijn Locascio-Goldschmiedt haar unieke plaats in het geheugen van Israël vindt. Zij zegt, door haar naam alleen, dat het jodendom geen monoliet is: het is een volk van volkeren, een traditie van tradities, een geheugen van geheugens. En dat de ontmoeting tussen deze stromingen, wanneer die zich vrij kon voltrekken — zoals in de eeuw van de Italiaanse emancipatie — niet tot uitwissing heeft geleid, maar tot verrijking. De met een koppelteken verbonden naam is geen compromis: het is een synthese die beide termen eert [historische en memoriale synthese].

De joodse traditie heeft de deugd vaak niet als een geïsoleerde individuele kwaliteit beschouwd, maar als een collectieve praktijk die wordt overgedragen. De wijze van de Mishna zegt dat iemand die één enkele ziel redt gelijk staat aan iemand die een hele wereld heeft gered (Sanhedrin 4,5). In het geval van een afkomstlijn zoals deze, die eeuwen van uitzettingen, gedwongen bekeeringen, vervolgingen en ballingschappen heeft doorstaan, is de blote overleving van de naam al een vorm van redding van de wereld: elk kind dat deze dubbele familienaam ontvangt, ontvangt daarmee ook de hele wereld van de voorouders die het mogelijk hebben gemaakt.

Het Grote Boek van de lineage Locascio-Goldschmiedt

Het Grote Boek van de lineage Locascio-Goldschmiedt rust op een dun maar solide documentair fundament: de inschrijving van de familie in het repertorium van Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia (Florence, 1925), die haar vaststelt als een Joodse familie van Italië [Schaerf, 1925]. Rond dit ankerpunt schetst de geschiedenis van de twee componenten van de naam een coherente en waarschijnlijke trajectorie: enerzijds het Asjkenazische universum, stedelijk en goudsmidwerk van Noord-Italië en Triëst, gedragen door Goldschmiedt; anderzijds het zuidelijke en Siciliaanse universum, gekenmerkt door de verbanningen van 1492 en de herinnering aan de neofiti, gedragen door Lo Cascio.

De samenvoeging van de twee namen, waarschijnlijk bezegeld door een huwelijksalliantie in de eeuw van de emancipatie, maakt van deze lineage een treffende samenvatting van de gehele Italiaans-Joodse geschiedenis: de Middellandse Zee en de Alpen, het zuiden en het noorden, de gedwongen bekering en de geëmancipeerde welvaart, de beproeving van de twintigste eeuw en de hedendaagse verspreiding. Waar het archief zwijgt, heeft dit boek gekozen voor zorgvuldigheid in plaats van fantasie, onderscheidend op elke bladzijde de vastgestelde Geschiedenis, de doorgegeven Herinnering en hun Snijpunt.

Dit parcours door de geschiedenis van de lineage stelt ons in staat om tot slot te benoemen wat zij boven alles het best heeft uitgedrukt. Niet de vroomheid in de zin van een spectaculaire religieuze praktijk, waarvan hier geen enkele bron getuigt. Niet de talmudische geleerdheid, die buiten het bereik van onze documentatie blijft. Maar eerder twee nauw verbonden deugden die de feiten redelijkerwijs aan deze lineage kunnen toeschrijven: tolerantie en zorg voor de ander door middel van herinnering.

Tolerantie allereerst: diegene die het een zuidelijke naam en een naam uit het Noorden mogelijk maakte zich in één enkele achternaam te verenigen, zonder dat de ene de andere uitwist. Zij is verankerd in de concrete geschiedenis van deze familie, die in een zeer waarschijnlijk huwelijkscontract realiseerde wat de Joodse traditie ahavat ger in zijn breedste zin noemt: de liefde voor de vreemde, voor degene die van elders komt, ook wanneer die vreemde een broer in Israël is wiens ritueel en accent verschillen van de jouwe.

Zorg voor de ander door middel van herinnering vervolgens: dit boek zelf is een daad van deze zorg. Elke generatie die weigert de namen te laten sterven, die de twee takken van de achternaam bewaart, die aan haar kinderen het verhaal van de Siciliaanse kaasmaker en de Rijnlandse goudsmid vertelt, beoefent een vorm van temporele tsedaka — de gerechtigheid die aan de doden wordt bewezen door hen aanwezig te houden in de keten der levenden.

Het is deze vervlechting — tussen de bescheidenheid die de twee namen behoudt zonder er één boven de ander te stellen, en de trouw die de herinnering overdraagt zonder haar te vervalsing — die aan de lineage Locascio-Goldschmiedt haar betekenis in de grote herinnering van Israël geeft. Zij zegt, op kleine schaal, wat het Joodse volk op grote schaal gedurende eeuwen heeft gezegd: dat men van overal kan komen, van overal kan zijn verjaagd, en zichzelf kan blijven. Dat identiteit geen vesting is maar een dialoog. Dit is het erfgoed dat een naam draagt: niet een gesloten zekerheid, maar een open verhaal, dat de nazaten en de nog te ontdekken archieven zich tot taak zullen stellen voort te zetten.