Familie Löbl

Om Löbl te begrijpen, moet je eerst terugkeren naar het inleidende gebaar van Genesis. In de zegen van Jacob wordt Juda gevierd als « een jong leeuw » (Gen. 49, 9), een beeld dat de joodse traditie nooit heeft opgehouden te overdenken en dat van de leeuw het embleem maakte van de koninklijke stam, waaruit het huis van David voort zou komen. Uit deze bijbelse associatie ontstaat bij de Ashkenazim een constant naamkundig equivalent: de Hebreeuwse voornaam Yehouda (Juda) en de volkstaalvoornaam Leyb (leeuw) vormen een paar, gedragen door dezelfde man. Aryeh-Leib, letterlijk « leeuw-leeuw », is een pleonastisch tweetalig doublet, teruggaande op het Hebreeuwse woord arye « leeuw » en het Middelhoogduitse lewe « leeuw ».

Dit fenomeen van het tweetalige pleonasme — Aryeh-Leib, « leeuw » in het Hebreeuws gevolgd door « leeuw » in het Jiddisch — zegt iets essentiëels over de beschaving waaruit de naam Löbl voortkomt. Het Jiddisch, een fusiestaal ontstaan uit de ontmoeting van het Middeleeuws Duits, liturgisch Hebreeuws en Slavische substraten, was niet simpelweg een alledaagse taal: het was de schatkist van een volledige cultuur, in staat het heilige in het huiselijke te vertalen zonder het ooit te verraden [Baumgarten, 2002]. Je zoon Leyb noemen betekende hem inschrijven in de koninklijke lijn van Juda terwijl je hem toevertrouwde aan de dagelijkse tederheid van het huis. Löbl, het kleine leeuwje, voegt aan deze dubbele toebehorende de zachtheid van het diminutief toe.

Hier uit zich reeds een eerste deugd die de lignée deelt met de collectieve herinnering van Israël: de trouw aan de kennis en het doorgegeven woord. Noemen volgens de Schrift betekent van elk kind een levende schakel maken van de keten (de chalchélèt) die het heden met Sinaï verbindt. De kracht die de naam belooft — de leeuw — is niet die van brutaliteit, maar die van de geduldige moed van wie bewaart en overdraagt. De geleerde lexicografie bevestigt deze lezing: de naam Leib komt overeen met het Duitse Löwe, « leeuw », waarvan het meestal een Jiddische vorm is; bij de Ashkenazi-Joden is het waarschijnlijk het equivalent van Juda.

Lang, bleef Leyb en zijn afleidingen slechts voornamen, van generatie op generatie doorgegeven naar gelang van de geboorten, zonder vast te groeien tot erfelijke familienamen. Het beslissende keerpunt valt in de laatste decennia van de achttiende eeuw, toen staten in Midden-Europa, bezorgd om hun joodse bevolking onder controle te houden en te belasten, de aanvaarding van vaste patroniemen opleggen. In de monarchie der Habsburgers dwingen het toleranciedictaat en de administratieve maatregelen die onder Joseph II vanaf 1787 werden uitgevaardigd, joodse families in Bohemen, Moravië, Galicië en Oostenrijk ertoe — of hun wordt opgelegd — een erfelijke naam te kiezen of toebedeeld te krijgen, opgeschreven volgens de regels van het Duits.

Het is in deze smeltkroes dat de voornaam Leyb, lange tijd onvastzittend, zich als patroniem vaststelt onder zijn vele germaniseerde schrijfwijzen: Löb, Loeb, Löw, en Löbl. De grote naslagwerken — de werken van Alexander Beider over familienamen van joden uit het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen en Galicië, evenals die van Lars Menk over joods-duitse familienamen — registreren nauwkeurig deze familie van namen en documenteren hun geografische verspreiding [Woordenboeken van familienamen van joden uit Oost-Europa en joods-Duitse, Avotaynu]. Het achtervoegsel -l van Löbl verraadt een zuidelijke, Beierse, Boheemse of Moravische oorsprong, daar waar het westelijke Jiddisch en de Duitse dialecten van het Zuiden dit verkleinwoordachtige merkteken deelden.

De aanvaarding van zo'n naam is geen neutraal handelingsstuk. In een context waar het staatsbestuur vaak probeerde joodse gemeenschappen te vernederen door hun lachwekkende of denigrerende familienamen op te leggen, was het kiezen — wanneer de keus mogelijk was — van een naam die de waardigheid van de leeuw van Juda droeg, een vorm van trotse bescheidenheid: de dwang van de Staat aanvaarden terwijl men er in de huistaal de herinnering aan het Davidische koningschap in glipte. De lignage Löbl schrijft zich aldus, op de drempel van de moderniteit, in in de uitgebreide beweging waarmee het Midden-Europese jodendom zijn intrede in het tijdperk van de burgerlijke staat onderhandelde zonder zijn geheugen op te geven.

De geografie van de naam Löbl, zoals men die kan reconstrueren uit onomastische gegevens en registers, wijst naar de Tsjechische landen — Bohemië en Moravië — alsmede naar de Duitstalige randen van Oostenrijk en Hongarije. Praag, met zijn oude gemeenschap, zijn Joods kerkhof, zijn Oud-Nieuwe Synagoge en de herinnering aan de Maharal — de rabbi Judah Loew ben Bezalel, wiens voornaam zelf, Judah-Loew, het dublet Juda-leeuw belichaamt — vormt de symbolische pool van deze hele familie van familienamen.

In deze gemeenschappen oefenden de dragers van de naam Löbl de beroepen uit die voor Joden van die tijd openstonden: handel, textiel- en leerhandel, kramerswerk, ambachten, en later, naarmate de emancipatie in de negentiende eeuw vorderde, vrije beroepen, onderwijs, geneeskunde, journalistiek. De juridische emancipatie, geleidelijk toegekend in het Oostenrijk-Hongaarse Rijk en vastgelegd in 1867, opende families als de Löbls de deuren van steden, universiteiten en het openbare leven. Deze beweging van opgang maakt deel uit van een diep Joods deugd: de economische actie en de zorg voor het collectieve leven, begrepen niet als accumulatie maar als middel om de gemeenschap te ondersteunen — de synagoge, de hevra kadisha, de liefdadigheidskassen (tsedaka), de scholen.

Men moet zich hier hoeden voor elk idealisering. Deze gemeenschappen kenden ook interne spanningen, armoede, verscheurende debatten tussen orthodoxie en hervorming, tussen gehechtheid aan het Jiddisch en aanname van het Duits als taal van sociale bevordering. De Löbl-linie ging door deze debatten heen als zo velen anderen, verdeeld tussen trouw aan traditie en aantrekkingskracht van de Joods Aufklärung, de Haskala. Deze spanning zelf — tussen worteling en openheid — maakt deel uit van de eerlijkheid van het verhaal en weerspiegelt het lot van een hele wereld.

De naam Löbl behoort organisch tot het universe van het Jiddisch, en het is misschien in de grote culturele herleving van deze taal, tussen het einde van de negentiende eeuw en het interbellum, dat de beschaving waaruit de lignée voortkomt zich het schitterendst uitdrukte. Het Jiddisch, lange tijd veracht als een « jargon », werd toen het instrument van een ware renaissance : massapers, toneel, poëzie, roman, politieke en educatieve bewegingen [Bechtel, 2002].

Deze gisting raakte alle domeinen. De Jiddische pers, zowel in het Russische Rijk als daarbuiten, schmeedde een publiek van moderne lezers en maakte de volkstaal een drager van nieuwe ideeën [Stein, 2004]. Het Jiddische toneel, van de podia van Warschau en Vilna tot aan de rondreizende gezelschappen die deze kunst van het ene continent naar het andere brachten, vond een vorm van nomadische kunst uit naar het beeld van het volk dat haar droeg [Caplan, 2018] [Sandrow, 1996]. Het Jiddische proza, geconfronteerd met de crisis van de moderniteit, wist de angst en hoop van een generatie uit te spreken die uit de traditionele wereld werd gerukt [Krutikov, 2001]. En de verttelkunst, geërfd van de chassidische meesters en heruit gevonden door moderne schrijvers, hield een draad van narratieve overdracht levend die David Roskies « een brug van nostalgie » heeft genoemd [Roskies, 1995].

In deze uitgebreide beweging spraken ook vrouwen : de vrouwelijke Jiddische poëzie, waarvan Kathryn Hellerstein de lange geschiedenis sinds de zestiende eeuw heeft nagetekend, toont dat de culturele renaissance niet alleen zaak der mannen was [Hellerstein, 2014]. De verhouding tussen het Hebreeuws, taal van het heilige en spoedig van de nationale vernieuwing, en het Jiddisch, taal van het huishouden en van het volk, speelde zich af als een gespannen en vruchtbaar huwelijk [Seidman, 1997]. Een lignée waarvan de naam zelf, Löbl, een Jiddisch woord is, neemt voluit deel aan deze erfenis : zij draagt in haar geslachtsnaam de bijdrage aan het Joodse denken en de Joodse literatuur die deze taal mogelijk heeft gemaakt [Katz, 2004]. Benoemen, schrijven, spelen, zingen in het Jiddisch : zoveel manieren om te zeggen dat de waardigheid van een volk ook afhangt van de vitaliteit van haar woord.

De twintigste eeuw was voor alle joodse families in Midden-Europa een eeuwmetaal. De Löbl-geslacht, geworteld in Tsjechische en Oostenrijks-Hongaarse gronden, werd niet gespaard door de dubbele ramp die op deze wereld neerkwam: de naziuitroeiing, die de gemeenschappen van Bohemen, Moravië en Galicië, waar de naam floreerde, verniettigde, en daarna de vervolgingen van het stalinisme na de oorlog, die de overlevenden troffen tot in de gelederen van de instellingen die zij hadden helpen opbouwen.

De achternaam Löbl wordt hier in het Tsjechoslowaakse historisch geheugen verbonden met een van de meest opvallende figuren uit deze donkere jaren: Eugen Löbl, hoge economische functionaris, een van de aangeklaagden in het politieke proces van 1952 in Praag — het zogenaamde Slánský-proces, waarin het communistische regime, tegen de achtergrond van staatsantisemitisme, een groep leiders, grotendeels joods, veroordeelde naar aanleiding van gefabriceerde procedures. Volgens historische werken over deze periode werd Eugen Löbl tot gevangenisstraf veroordeeld, overleefde zijn detentie, en liet een getuigenis achter over deze ervaring van willekeur — een daad waarmee een gebroken man van zijn lijdenswandeling een daad van waarheid maakte.

Dit lot, ongeacht de verdere precisering die het archief nog moet vaststellen, spreekt van misschien de hoogste deugd die de naam van de leeuw draagt: de moed van de gerechtigheid en de weigering van leugen. De Leeuw van Juda is niet alleen macht; hij is, in de profetische traditie, de bewaker van het recht. Getuigen van de ondergane onrecht, weigeren in stilte te verdwijnen, aan de volgende generatie het verhaal doorgeven van wat gebeurde: dat is een voorname vorm van wat de traditie zakhor noemt, de plicht van herinnering. Hierin sluit het Löbl-geslacht zich aan bij de diepste roeping van Israël, dit volk dat van herinnering een wet en van getuigenis een gebed heeft gemaakt.

Zoals zoveel Askenazische namen heeft Löbl zich ver buiten zijn Midden-Europese wieg verspreid. De migraties van het einde van de negentiende eeuw, vervolgens de gedwongen ballingschappen van de twintigste, verspreidden de naamdagers naar West-Europa, de Amerika's en het land Israël. Bij het overschrijden van grenzen buigde de spelling zich naar de ontvangende talen: de diaeresis van Löbl veranderde vaak in Loebl, Lobl, Loebel, of werd opgenomen in de verwante vormen Loeb en Leib. De naam Leibel kent varianten die de grafische wisselingen tussen -ie- en -ei- weerspiegelen.

Deze grafische plasticiteit is geen oplossing: zij is de handtekening van de diaspora zelf, dit vermogen om jezelf te blijven terwijl je jezelf voortdurend vertaalt. De leeuwtje uit het Jiddisj dat in New York Loebl of in Wenen Löbl werd, blijft dezelfde leeuw van Juda. In elk gastland heruitgevonden de naamdagers de oude gebaren van liefdadigheid, zorg voor de ander en gemeenschappelijke betrokkenheid: het stichten of steunen van een synagoge, een school, een onderlinge hulpmaatschappij, het doorgeven aan de kinderen van taal en feesten. Het is door deze bescheiden gebaren, zelden ingeschreven in de grote geschiedenisboeken maar trouw van huishouding tot huishouding voortgedragen, dat de lignée deelneemt aan de blijvendheid van Israël.

De naam zelf is vandaag een document. Elke spelling van Löbl, zorgvuldig geregistreerd door de naamkundig onderzoekers, is een spoor, een draad die de genealoog in tegengestelde richting kan volgen naar de registers van Bohemen en Moravië. De wetenschappelijke lexicografie herinnert trouwens aan de symbolische diepte van dit naamveld: de naam Aryeh-Leib brengt met name de beroemde Yehudah Aryeh Leib samen onder de persoonlijkheden die deze hebben gedragen. Löbl dragen, betekent deze gecondenseerde herinnering dragen.

Aan het einde van deze reis domineert één beeld: dat van de leeuwenwelp. De naam Löbl, Jiddisch diminutief van de leeuw van Juda, zal door de eeuwen heen zijn gegaan als een concentraat van de toestand van de Jood in Centraal-Europa — geworteld in de Schrift, vastgelegd door de administratieve dwang van de Habsburgers, tot bloei gebracht in de Jiddische cultuur, beproefd door de catastrofes van de twintigste eeuw, uiteindelijk verstrooid naar de vier windstreken zonder ooit zijn betekenis te verliezen.

Van alle deugden die de Joodse traditie door de continenten heeft gedragen, is die welke deze lignée boven alles het best heeft uitgedrukt het moed van het recht ondersteund door de plicht van herinnering. Want de leeuw van Juda is in het denken van Israël niet alleen het embleem van macht: hij is de bewaarder van het recht en de getuige van de waarheid. Namen naar de Schrift, de waardigheid van de naam onder dwang behouden, de Jiddische taal laten leven, en — in het uur van valse processen en vervolgingen — het leugen weigeren en het verhaal van het ondergane onrecht overdragen: dit is de rode draad van een lignée. Daarin volgt de bijzondere geschiedenis van de Löbl de collectieve roeping van een volk dat van herinnering een wet heeft gemaakt. De leeuwenwelp zal, uiteindelijk, hebben geleerd te grommen niet om te domineren, maar om waar te spreken — en dit discrete gegrrom, van generatie op generatie overgedragen, is misschien de hoogste vorm van trouw.