Familie Lilienthal

Om Lilienthal te begrijpen, moet je eerst begrijpen hoe Joden uit Midden- en Oost-Europa familienamen verwierven. Tot het einde van de achttiende eeuw duidden de meeste Asjkenazische Joden zichzelf aan met een mobiele patroniem — die-en-die zoon van die-en-die — waaraan soms een bijnaam werd toegevoegd, ontleend aan plaats, beroep of lichamelijk kenmerk. De invoering van de erfelijke familienaam was een zaak van staten : het tolerantsediet van Joseph II (1787) voor Galicië en Oostenrijk, de Pruisische wetten uit het begin van de negentiende eeuw, vervolgens de Russische decreten van 1804 en 1835. De ambtenaren die verantwoordelijk waren voor registratie, verleenden toen vaak tegen betaling of uit louter administratieve willekeur een overvloed aan samengestelde namen, gevormd uit Duitse wortels die de natuur, edelstenen of bloemen opriepen.

Lilienthal — « lelievallei » — valt precies in deze ornamentale bloemvein, vergelijkbaar met Rosenthal, Blumenthal of Mandelbaum. De werken van Alexander Beider en Lars Menk, die vandaag de dag de onbetwiste maatstaf vormen in de Joodse onomastiek, registreren dit type formaties in het hele Asjkenazische gebied : Russische Rijk, Koninkrijk Polen, Galicië en de Joods-Duitse ruimte [Woordenboeken van familienamen van Oost-Europese en Joods-Duitse Joden]. Het naast elkaar bestaan van de naam in het Duitse corpus (Menk 2005) en in de Pools-Russische corpora (Beider) bevestigt dat het niet gaat om een enkele stam maar om een naam die onafhankelijk van elkaar op meerdere plaatsen opnieuw werd uitgevonden.

Een opmerkelijk taalkundig kenmerk onderscheidt echter Lilienthal : zijn archaïsche vrouwelijke Poolse vorm, Lilientalowa. In het traditioneel Pools markeerde het achtervoegsel -owa de naam van de echtgenote (« de vrouw van Lilienthal »), terwijl -ówna de dochter aanduidt. Deze morfologische aanpassing toont de inburgering van een Germaanse familienaam aan Slavische gebruiken, en het is precies onder deze vorm dat de naam in de Poolse intellectuele geschiedenis intrad met Regina Lilientalowa [Lilienthal (surname) — Wikipedia]. Tenslotte moet worden herinnerd dat de naam niet uitsluitend Joods is : er bestaan niet-Joodse Duitse dragers, van wie de beroemdste de ingenieur Otto Lilienthal is, pionier van het zweefvliegen. Dit dubbele bezit — Joods en Duits — is eigen aan ornamentale familienamen, die van beide zijden van de religieuze grens gedragen konden worden.

De meest gedocumenteerde figuur in de lignage is die van Max (Menachem) Lilienthal, geboren in München in 1815 in een familie van Beiers Joden die beïnvloed werd door de joodse Verlichting, de Haskalah. Opgeleid aan de universiteit van München, waar hij een doctoraat behaalde, belichaamt hij de generatie van 'moderne' rabbijnen, bedreven zowel in de talmudische traditie als in de Duitse universitaire cultuur. Dit zeldzame profiel maakte hem een ideale kandidaat voor een missie van ongekende omvang: de hervorming van het joodse onderwijs in het Russische Rijk.

Lilienthal werd begin jaren 1840 naar Riga geroepen, waar hij een modern joods schooltje leidde, en werd vervolgens geworven door de Russische onderwijsminister Sergei Ouvarov om een netwerk van staatsjoodse scholen in de Pale of Settlement uit te breiden. Dit initiatief, dat officieel gericht was op het 'verlichten' van Joden, maar dat velen vermoedden tot assimilatie en zelfs bekering te willen voeren, stuitte op diep wantrouwen van traditionele gemeenschappen. Geconfronteerd met dit wantrouwen en teleurgesteld door de werkelijke bedoelingen van de tsaristische regering, verliet Lilienthal Rusland. Dit episode illustreert precies de centrale spanning van de joodse emancipatie in de 19de eeuw: de opening naar de moderniteit van de moderne staat wordt vaak betaald met achterdocht jegens gisten van gemeenschappelijke ontbinding. Zoals de historiografie van het moderne jodendom onderstreept, kon de van bovenaf opgelegde modernisering slechts slagen zonder toestemming van beneden [Kaplan, 2003].

De loopbaan van Max Lilienthal tot aan zijn emigratie belichaamt dus een karakteristieke trajectorie: die van de Duitse joodse geleerde, tussen het ideaal van de Verlichting, de eisen van imperiale staten en de trouw aan gemeenschappen. Zijn vertrek naar de Nieuwe Wereld in 1845 markeert de overgang van een Europese biografie naar een Atlantische biografie.

Aangekomen in de Verenigde Staten in 1845 vestigde Max Lilienthal zich eerst in New York, waar hij werkzaam was als rabbijn en onderwijzer, voordat hij in 1855 naar Cincinnati in Ohio verhuisde, dat zou uitgroeien tot de hoofdstad van het Amerikaanse gereformeerde judaïsme. Daar werkte hij nauw samen met zijn vriend en collega Isaac Mayer Wise, de institutionele architect van de beweging. Samen droegen zij eraan bij dat Cincinnati het centrum werd van een judaïsme aangepast aan de voorwaarden van de Amerikaanse democratie: erediensten in de volkstaal, opbouwende preken, deelname aan het burgerlijke leven en betrokkenheid bij interconfessionele dialoog.

Het gereformeerde judaïsme, waarvan Lilienthal een van de promotoren was, berustte op het idee dat judaïsme een levende traditie is, geroepen om zijn rituele vormen opnieuw uit te leggen in het licht van de rede en de historische context, terwijl het zijn ethische en monotheïstische kern behoudt. Deze visie past in de lange dynamiek van het judaïsme tussen trouw en vernieuwing, tussen de overgeleverde Wet en haar actualisering, zoals de traditie dit altijd heeft begrepen [Encaoua, 2024]. In de Verenigde Staten ontmoette deze beweging bijzonder gunstige omstandigheden, waar de afwezigheid van een staatskerk en het confessionele pluralisme het gereformeerde judaïsme al aan het eind van de negentiende eeuw de belangrijkste uitdrukking van het Amerikaanse judaïsme lieten worden [Kaplan, 2003].

Lilienthal onderscheidde zich ook als een betrokken burger: als lid van de schoolraad van Cincinnati verdedigde hij het seculiere openbare onderwijs en de scheiding van kerk en staat, pleitte hij voor godsdienstige tolerantie en nam hij actief deel aan de openbare debatten van zijn adoptiestad. Hij stierf in Cincinnati in 1882 en liet het beeld na van een rabbijn-burger, een levende brug tussen de Duitse Bildung en de Amerikaanse democratie. Zijn levensloop illustreert hoe de Joodse ervaring transformeerde door het contact met de Nieuwe Wereld, ook in de groeiende plaats van gezinnen en vrouwen in het Amerikaanse gemeenschapsleven [Nadell, 2019].

Aan het andere geografische en culturele uiteinde van de naam staat Regina Lilientalowa, geboren in 1875 en gestorven in 1924. Etnografe, vertaalster en Poolse journaliste van Joodse taal en cultuur, behoorde zij tot de eersten die de methoden van de opkomende geesteswetenschappen toepaste op de studie van volkskunde, geloofsovertuigingen en gebruiken van de Joodse wereld van Oost-Europa [Lilienthal (surname) — Wikipédia]. Haar werk, lange tijd onderschat, blijkt tegenwoordig een waardevolle bron te zijn over een wereld — die van het traditionele Poolse jodendom — die een generatie later door de Shoah zou worden verslonden.

Lilientalowa wijdde haar onderzoek aan overgangsrituelen, volksgeloven, magie, feesten en de cultuur van de Joodse jeugd. Zij verzamelde systematisch de gebruiken, formules en voorstellingen die het dagelijks leven van de gemeenschappen structureerden, in een geest die zowel geleerd als empathisch was. Haar werk maakt deel uit van deze uitgebreide beweging, tussen de 19e en 20e eeuw, waardoor het jodendom zichzelf tot onderwerp van wetenschappelijk onderzoek maakte, stellende zich ten doel zijn eigen tradities in het licht van moderne methoden te begrijpen [Encaoua, 2023]. In dit opzicht is zij de exacte vrouwelijke en oosterse tegenhanger van Max Lilienthal: waar deze de instellingen hervormde, documenteerde zij de tradities die door de moderniteit dreigden uit te wissen.

De vorm zelf van haar naam — Lilientalowa, echtgenotes-vorm van de aan het Pools aangepaste Germaanse patroniem — condenseert een hele geschiedenis: die van een Duitse naam gedragen door een Joodse vrouw van Poolse expressie, werkend in de culturele invloedsfeer van de Europese moderniteit. Haar carrière als geleerde vrouw, in een tijd waarin de toegang van vrouwen tot het intellectuele leven uitzonderlijk bleef, past in de lange strijd voor de erkenning van Joodse vrouwen als volwaardige actrices in de cultuur en kennis [Nadell, 2019] [Leibman, 2020].

Niets bewijst dat Max Lilienthal en Regina Lilientalowa een gemeenschappelijke voorouder hebben gedeeld. De onomastische woordenboeken leren integendeel dat sierlijke patroniemen zoals Lilienthal onafhankelijk in verschillende centra zijn ontstaan, zodat homonimie geen verwantschap garandeert [Woordenboeken van Oost-Europese en Jiddische joodse achternamen]. En toch biedt de toevallige samenvalling van de naam gedragen door deze twee figuren — de ene in Beieren en later in Amerika, de ander in Russisch Polen — een treffend beeld van de twee grote wegen van het moderne Asjkenazische jodendom: de westerse weg van hervorming en Atlantische emigratie, en de oosterse weg van traditie en haar geleerde studie.

Deze symmetrie, hoewel toevallig in de feiten, spreekt welsprekend tot de geheugen. Zij herinnert eraan dat het joodse volk zich sinds lang als een volk van ballingschap en verstrooiing heeft beschouwd, de Galout, waar eenheid niet door bloedbanden of territorialiteit, maar door de continuïteit van een gedeelde traditie en lot wordt gehandhaafd [Baer, 2000]. De naam Lilienthal, verspreid van München tot Riga, van New York tot Warschau, illustreert deze diasporbetekenis: eenzelfde teken ontvouwt zich in meervoudige trajecten, zonder geografisch centrum, bij elkaar gehouden door het enige lidmaatschap van de joodse wereld.

De hoop die door deze verstrooiing loopt — de verwachting van samenkomst en verlossing — behoort tot de messiaanse grondslag van het jodendom, waarvan Gershom Scholem heeft aangetoond dat zij het gehele joodse spiritualiteit doordrenkt, ook in zijn geseculariseerde vormen van vooruitgang en hervorming [Scholem, 1974]. Aldus neemt de hervormer van Cincinnati die geloofde in de volmaking van de mensheid en de etnograaf van Warschau die populaire overtuigingen voor vergetelheid bewaarde, elk op zijn manier, deel aan dezelfde spanning tussen herinnering aan het verleden en verwachting van de toekomst. Hier antwoorden archief en geheugen elkaar: het archief scheidt de twee lijnen, maar het collectieve geheugen voegt hen samen in hetzelfde verhaal van verstrooiing en trouw.

Als de naam Lilienthal Ashkenazisch is in vorm en geschiedenis, werpt zijn traject licht op een dynamiek die gemeenschappelijk is aan alle Joodse diaspora's. Net als de grote Sefardische rabbijnse families die zich vanuit het Iberisch Schiereiland naar Noord-Afrika en het Oosten verspreidden, werden Ashkenazische families met sierlijke namen verspreid door migraties, vervolgingen en kansen. In beide werelden werd de naam een drager van geheugen: hij bewaarde, over grenzen en talen heen, het spoor van een oorsprong en een bijzonderheid.

De parallel met de Sefardische wereld is leerzaam. Waar de Ashkenazische onomastiek werd gekenmerkt door de late en soms willekeurige invoering van Duitse namen, behield de Sefardische onomastiek oude patroniemen, vaak verbonden aan prestigieuze rabbijnse families die van generatie op generatie werden doorgegeven, zoals die welke door de grote rabbijnen van Noord-Afrika worden geïllustreerd [Encaoua, 2023] [Yabiladi, 2022]. Het Joodse erfgoed van Algerije en Maghreb, gedocumenteerd door fotografische collecties en gemeenschapsarchieven, toont dezelfde identiteitsfunctie van de naam als levend geheugen van een gemeenschap [JudaicAlgeria, 2024] [MAHJ, 2024]. In beide tradities draagt de naam een geschiedenis die groter is dan die van zijn individuele dragers.

De vergelijking benadrukt ook de verschillen: de Ashkenazische Lilienthal is een recente naam, transparant, bijna administratief, terwijl veel Sefardische namen hun wortels in een Iberisch Middeleeuwen hebben. Maar allebei vervullen zij dezelfde antropologische functie — het individu in een keten van overdracht inschrijven. Dit is de functie die de etnografe Lilienthalowa bij anderen bestudeerde, en die rabbijn Lilienthal aan zijn gelovigen doorgaf: geheugen als voorwaarde voor de overlering van een volk door zijn verdelingen en herordeningen heen [Encaoua, 2023].

Het Grote Boek van de lignage Lilienthal vertelt geen dynastiegeschiedenis, maar een naam — en daarmee een conditie. Voortgekomen uit de Germaanse « vallei van de lelies », gesmeed in de administratieve smeltkroes van de emancipatie, heeft deze achternaam zich ontplooid in gescheiden trajecten die op zichzelf de grote avonturen van het moderne judaïsme samenvatten. Max Lilienthal belichaamt daarvan de westerse en reformistische kant: van München tot Riga, van New York tot Cincinnati, was hij een van de bouwers van een judaïsme dat zich met de democratische moderniteit had verzoend [Kaplan, 2003]. Regina Lilientalowa belichaamt daarvan de oosterse en wetenschappelijke kant: in Warschau redde zij voor vergetelheid de traditionele wereld die weldra zou verdwijnen [Lilienthal (surname) — Wikipédia].

Tussen deze twee figuren trekt het archief geen enkele bloedverwantschapslijn, en historische eerlijkheid verbiedt er een uit te vinden [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands]. Maar het geheugen brengt hen samen: dezelfde naam, gedragen aan beide uiteinden van Europa en de Atlantische Oceaan, spreekt de diepe waarheid van de diaspora uit — een eenheid die noch aan grondgebied noch aan lignage gebonden is, maar aan de gedeelde trouw aan een traditie en een hoop [Baer, 2000] [Scholem, 1974]. Aldus wordt de naam Lilienthal, bescheiden leliëvallei uit de bureaus van de emancipatie, het onverwachte embleem van een volk dat van verstrooiing een geheugen en van geheugen een overleven heeft gemaakt.