Familie Lieblein

De inventaris van Samuele Schaerf blijft de referentiebron voor elke Italiaanse Joodse familienaam: dit pionierswerk inventariseerde systematisch de namen die door Joodse families op het schiereiland werden gedragen, met vermelding van hun vormen en soms hun geografische centra. Het is in dit repertorium dat Lieblein wordt geatesteerd als een Joodse familienaam uit Italië [Schaerf, 1925]. Het belang ervan wordt nog vergroot doordat Schaerf hier een onderscheid maakt tussen namen van lokale oorsprong en geïmporteerde namen: de uitgang -lein, afwezig uit het Italiaans, verrast zonder enige dubbelzinnigheid een Duitstalige afkomst.

De morfologie van de naam werpt licht op een gevoeligheid. De Ashkenazi patroniemen voortvloeiend uit een tederheidsterm — Lieb, Liebmann, Lieblein, Liebele — vertalen een huiselijk gebruik waarin het kind, de moeder of de echtgenote werden genoemd uit genegenheid alvorens het te zijn naar de wet. In de Joodse naamkunde vormen deze namen een oude laag, voorafgaand aan de patroniemen die door staatsadministraties aan het einde van de 18de en in de 19de eeuw werden opgelegd. Dat een dergelijke naam zich heeft gevestigd en werd doorgegeven, zegt iets over de manier waarop Joodse gemeenschappen van genegenheid een naamgevingsprincipe hebben gemaakt — een discreet weerklank van de hessed, de liefdevolle goedheid die de traditie aan de basis van sociale binding plaatst. Waar andere culturen noemden naar rang, functie of plaats, getuigt de naamgeving uit tederheid van een concept van het gezin waarin de kleine, de zwakke, de « geliefde » een naamwaardigheid ontvangt.

Men moet echter de mate van wat men weet in het oog houden. De catalogus getuigt van de vorm; hij geeft geen genealogie, geen data, geen akten prijs. Het verdere werk betreft dus de contextualisering, eerlijk onderscheiden van documentaire zekerheid.

De aanwezigheid van een naam in -lein onder de Joden van Italië wordt verklaard door een goed vastgesteld historisch fenomeen: de immigratie, vanaf de XVe eeuw, van Asjkenazische Joodse families uit de Rijnvallei, Zwaben, Beieren en vooral Tirol naar Noord-Italië. Robert Bonfil heeft aangetoond hoezeer het Joodse leven van de Italiaanse Renaissance het product was van een mengeling van drie componenten — de "Italiaanse" Joden van oude Romeinse afkomst, de ashkenazim uit het Noorden, en spoedig de sefardim uit Iberia verdreven — die in dezelfde steden, soms in dezelfde ritueel onderscheiden synagogen samenleven [Bonfil, 1994]. De Asjkenazische families vestigden zich vooral in Friuli, Venetië, Piëmont, Lombardije en Emilia, waar zij hun uitspraken, hun liturgische gebruiken (minhag ashkenaz) en hun namen meebrachten.

Het is in dit kader dat een familienaam als Lieblein zijn waarschijnlijke plaats vindt: die van een Asjkenazische familie die zich in Italië vestigde, geleidelijk de taal en gebruiken van het land aannam terwijl zij in haar naam het spoor van haar noordelijke oorsprong bewaarde. De traditie en het archief beantwoorden elkaar hier zonder elkaar volledig te overlappen: de herinnering aan een noordelijke herkomst, ingeschreven in de klank van de naam, ontmoet het gedocumenteerde historische feit van een massale Asjkenazische immigratie. Deze geleidelijke integratie illustreert een deugd die de Joodse traditie lang heeft gekweekt tegenover ballingschap: het vermogen om zich in een nieuw land in te wortelen zonder zijn geheugen te verloochenen, Italiaans te worden in taal en zeden terwijl men trouw bleef aan de wet en de gewoonte van de vaderen. De status van vreemdeling die welkom — of geduld — werd in de Italiaanse steden, maakte van deze families bruggendragers tussen twee Joodse werelden.

Italië van de Renaissance was voor het jodendom een intellectueel centrum van de eerste rang. De gemeenschappen in het Noorden onderhielden talmudische scholen (yeshivot), schrijvers, boekbinders en zeer vroeg ook drukkers — Italië zag immers de geboorte van de Hebreeuwse boekdrukkunst met de persen van Soncino en Bologna. Giulia Tamani heeft de rijkdom beschreven van verlichte Hebreeuwse handschriften die in het schiereiland werden vervaardigd of bewaard, waar welgestelde families maḥzorim, haggadot en versierde juridische verzamelingen bestelden, waarvan het getuigenis aflegt van een boekcultuur die vroomheid en esthetische verfijning verenigde [Tamani, 2010]. Colette Sirat heeft op haar beurt aangetoond hoe de studie van de middeleeuwse Joodse filosofie en haar overgang naar het humanistische Italië zich precies op dit handschriftelijk materiaal steunt, dat alleen in staat is de werkelijke circulatie van teksten en ideeën te herstellen [Sirat, 1983].

Niets getuigt ervan dat een lid van de familie Lieblein schrijver, meester of kopist zou zijn geweest ; het zou oneerlijk zijn dit te beweren. Maar de context is zeker, en deze geeft de naam zijn diepgang. In een asjkenazische gemeenschap in Italië was de overdracht van talmudische kennis de zaak van iedereen — de studie van de Thora was daar beschouwd als de hoogste der verplichtingen, talmud torah ke-neged kullam, « studie weegt op tegen alle andere geboden tezamen ». Een familie die een vaste naam droeg en door generaties heen doorgaf, nam deel, al was het slechts als lezer en bewaakster van haar boeken, aan deze kenniseconomie. Daar is het waar de lignée aansluit op het collectieve geheugen van Israël : volk van het Boek, wiens voortbestaan door eeuwen heen afhing van de trouw van onbekende families evenzeer als van de glans van grote meesters.

Aan het begin van de zestiende en zeventiende eeuw werd Italië ook een draaischijf van de westerse diaspora. Livorno, een vrije stad naar de wens van de Medici's, ontving vanaf 1591-1593, via de Livornine, een joodse « natie » — eerst Portugees en Sefaradisch, weldra kosmopolitisch — waaraan godsdienstvrijheid, veiligheid en handelsvoorrechten waren gegarandeerd. Lionel Lévy heeft de geschiedenis van deze « Portugese joodse natie » beschreven, die Livorno met Amsterdam en Tunis verbond, en aangetoond hoe deze haven families van over heel Europa en uit het Middellandse-Zeegebied deed samenstromen [Lévy, 1999]. In Le dernier des Livornais beschreef hij het interne leven van deze gemeenschap, haar handel, haar liefdadigheidsinstellingen en haar langzame uitsterving [Lévy, 1996].

Een Ashkenazische naam die in Italië aanwezig was, kon door huwelijken en handel naar deze kruispunten waar alle joodse tradities samenkwamen, worden meegevoerd. Wat opvalt in de geschiedenis van Livorno, is het belang dat aan georganiseerde liefdadigheid werd gegeven: de natie onderhield broederschappen om jonge meisjes uit arme gezinnen uit te huwen, gevangenen vrij te kopen, zieken te helpen en doden te begraven. Deze institutionalisering van de tsedaka — gerechtigheid als liefdadigheid — vormt een van de belangrijkste bijdragen van de Italiaanse gemeenschappen aan het joodse leven. Zonder bewijs van een specifieke rol van de familie Lieblein in deze werken, kan men in ieder geval stellen dat de wereld waarin haar naam circuleerde, zorg voor de ander als een juridische verplichting beschouwde, niet als een louter facultatieve vrijgevigheid. De lignée, hoe bescheiden ook haar plaats was, behoorde tot een beschaving die wederzijdse hulp tot een zuil van de Wet had gemaakt.

De mediterrane netwerken die Livorno met Tunis, Algiers en Oranie verbonden, brachten namen net als mensen in beweging. De Grana — Livornese Joden gevestigd in Tunesië — en de bevolkingsbewegingen tussen Italië en Noord-Afrika konden in principe patroniemen van Italiaanse oorsprong naar deze kusten verspreiden. Eliahou-Éric Botbol heeft het leven van de gemeenschap van Tlemcen gedocumenteerd, terwijl de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès de herinnering aan de Joodse families van Oranie bewaren [Botbol, 2000] [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès]. Dit moet duidelijk gezegd worden: geen geraadpleegde bron verbindt de familie Lieblein aan deze gemeenschappen, en de hypothese is hier puur redactionele speculatie, aangeboden als onderzoeksrichting en niet als feit.

De twintigste eeuw daarentegen legt een sombre zekerheid op. De Joodse families van Italië, inclusief die van Asjkenazische oorsprong die sinds eeuwen geïntegreerd waren, werden getroffen door de fascistische rassenttenwetten van 1938 en vervolgens door de deportaties na de Duitse bezetting van 1943. Dominique Natanson, door haar werk van Joodse Herinnering & Onderwijs, heeft herinnerd aan de plicht om slachtoffers te noemen en aan jonge generaties het verhaal van de vernietiging over te dragen [Natanson, 1997]. Of de lignée Lieblein al dan niet slachtoffers onder de hunnen telde, zij behoort tot dat volk waarvan de herinnering, volgens Yerushalmi, zich rond de opdracht om te herinneren heeft opgebouwd — zakhor — eerder dan het vergeten [Yerushalmi, 1984]. Deze weigering van het vergeten is misschien de hoogste deugd die aan alle Joodse families van Europa gemeen is.

Voorbij de gedocumenteerde feiten draagt een naam een spirituele lading. Het Joodse denken heeft zich onophoudelijk bezonnen op de betekenis van de benoeming: noemen is erkennen, het is liefhebben. Léon Askénazi herinnerde eraan dat de traditie de naam beschouwt als de uitdrukking van het diepste wezen, niet als een eenvoudig etiket [Askénazi, 1999]; Armand Abécassis toonde aan hoe het Joodse denken het verlangen en de Wet artikuleert, het gebrek en de belofte [Abécassis, 1987]; en Maurice-Ruben Hayoun heeft de continuïteit van een Joodse filosofie getraceerd die, van middeleeuws Spanje tot humanistisch Italië, niet heeft opgehouden na te denken over de verbondenis tussen rede en trouw [Hayoun, 2023].

Wat betekent het, in dit licht, de naam Lieblein te dragen — « de kleine beminde »? Hij spreekt van een discrete theologie: die van een God die, volgens de traditie, zijn volk liefheeft zoals een vader het kwetsbare kind liefheeft, en van een gemeenschap die, door haar kinderen met tederheid te noemen, deze liefde nabootst. Dit hoofdstuk behoort meer tot de doorgegeven herinnering dan tot het archief: het is een lezing, als zodanig aangeboden, van het erfgoed dat zo'n naam achterlaat. De bescheidenheid speelt er een rol in — de naam roemt zich niet, hij streelt; hij plaatst degene die hem draagt aan de kant van de kleinen en de beminden, niet van de machtigen. Maar de Joodse traditie heeft juist de bescheidenheid, anava, tot deugd van Mozes gemaakt, « de bescheidenste der mensen ». In die zin belichaamt de geslacht Lieblein, tot in zijn naam, een Joodse wijze van in de wereld zijn: zonder glans, maar trouw.

Aan het einde van deze tocht kunnen we over de lignée Lieblein slechts enkele zekere feiten vaststellen: een naam vol genegenheid, Asjkenazisch van oorsprong, gevormd op lieb, « geliefd », en het verkleinwoord -lein, attestéerd als Joods familienaam in Italië door Samuele Schaerf in 1925 [Schaerf, 1925]. Al het overige — de noordse immigratie naar het schiereiland, de wereld van het handschrift en de studie, de kruispunten van Livorno, de mediterrane diaspora's — behoort tot de waarschijnlijke of geveronderstelde context, eerlijk onderscheiden van het bewijs. Dit boek heeft dus geen saga verteld, maar het historische kader hersteld waarin een naam heeft geleefd, en heeft geweigerd uit te vinden wat het niet weet.

Zou men tussen alle deugden de ene moeten noemen die deze lignée het best heeft uitgedrukt, het zou die zijn welke de naam zelf verkondigt: de hessed, de liefdevol goedheid, en die bescheidenheid, anava, welke het kind bij voorkeur benoemt dan wel bij rang. De « kleine geliefd » is geen figuur van roem, maar van rustige trouw — die van onbekende families die van generatie op generatie in stilte de herinnering van Israël hebben gedragen, hun boeken hebben behoed, de hunnen hebben geholpen en de vergetelheid hebben geweigerd. Daarin neemt de lignée Lieblein volledig deel aan de deugd die de Joodse traditie door eeuwen en continenten heen heeft gedragen: de liefde voor de naaste, de zorg voor de kleinen en de herinnering aan de doden niet tot gevoelens maken, maar tot geboden. Zoals Yerushalmi heeft geleerd, is het in dit geboodsgebod van herinnering dat het Joodse volk zijn voortduur heeft gevonden [Yerushalmi, 1984]; en dit Grand Livre is, in bescheiden mate, een vervulling ervan.