Familie Levy (Érythrée)

De familienaam Levy is, met Cohen, een van de oudste en meest verspreide namen in de joodse diaspora, omdat hij niet verwijst naar een plaats of een beroep, maar naar een oude tribale binding, die van de levieten. Bij de Séfarades kende hij varianten — Levi, Halevi, de Leon in bepaalde takken — en komt hij al in de Middeleeuwen voor in de grote gemeenten van Castilië, Aragon en Portugal. Zoals het onderzoek naar Séfaradische genealogie heeft aangetoond, onderhielden deze families met een naam van sacrale functie lange tijd het bewustzijn van een ritualistische continuïteit, overgedragen onafhankelijk van geografische breuken [Avigdor Levy, 2012].

De uitzetting van 1492, en daarna die van Portugal in 1497, voerden deze families naar de wegen van de Middellandse Zee. Een aanzienlijk deel vond toevlucht in de Italiaanse havensteden, en vooral in Livorno, waarvan de Leggi Livornine van het einde van de zestiende eeuw « kooplieden van alle naties » — en met name Séfaradische joden — uitzonderlijke garanties voor verblijf en handel boden voor die tijd. Livorno werd zo een van de hoofdsteden van de westerse Séfaradische diaspora, een draaipunt van een handel die de Middellandse Zee, de Atlantische Oceaan en de Indische Oceaan verbond [Trivellato, 2009]. Het was daar, in deze « vertrouwdheid van vreemdelingen » die de kracht van de Séfaradische handel uitmaakte, dat het sociale type ontstond waarvan de Levy's van Eritrea zeer waarschijnlijk afstammen: die van de joods-italofone koopman, ingebed in een netwerk van vertrouwensbanden en bloedverwantschap dat zich over de hele Middellandse Zee uitstrekte.

Uit deze matrix erfde de lignée een deugd die de joodse traditie zeer hoog stelt: de emunah, de trouw — in de dubbele betekenis van geloof en betrouwbaarheid in zaken. De Séfaradische handel steunde minder op het schriftelijk contract dan op het gegeven woord en de eer van de naam, en deze ethiek van handelslojaliteit was voor deze families zonder staat een concrete manier om de commutatieve gerechtigheid te belichamen waarmee de halakha omringd is door minutieuze voorschriften. De koopman die zijn woord hield van Alexandrië tot Amsterdam verlengde, naar zijn maatstaven, de talmoedische eis van eerlijke handel. De dubbele diaspora — Iberisch en daarna Italiaans — was dus niet alleen een ontworteling: zij was, volgens de mooie uitdrukking van historici van de Séfaradische cultuur, een manier om van ballingschap een ruimte van schepping en trouw te maken [Wacks, 2015] [Raz-Krakotzkin, 1993].

De negentiende eeuw schudde de kaart van de diaspora door elkaar. De opening van het Suezkanaal in 1869 veranderde de Rode Zee, tot dan toe een secundaire route, in een hoofdader van wereldhandel. De havens van Aden, Djeddah, Massaoua en Hodeïda werden essentiële uitwisselingspunten, en Joodse kooplieden — Adeniten, Jemenieten, maar ook Italianen en Sefarden uit Livorno — vestigden zich daar om handel te drijven in koffie, huiden, ivoor, parelmoer en textiel. In deze context trokken Joodse families die Italiaans spraken, waaronder de Levy, de Rode Zee op naar de Hoorn van Afrika.

De band tussen de mediterrane Sefardische wereld en deze oostelijke handelsposten is geen wild gegrepen hypothese: de hervestigingspatronen die door historici zijn bestudeerd tonen aan dat de diaspora na 1492 zich voortdurend hersamenstelde, volgende de commerciële kansen en de bescherming die grote mogendheden boden [Hacker, 2001] [García-Arenal, 2014]. De Sefardische koopman uit Livorno, Toscaansch en later Italiaans onderdaan, beschikte over een waardevol voordeel in Afrika aan het einde van de eeuw: het burgerrecht van een in opkomst zijnde Europese mogendheid. Toen Italië in 1885 zijn aanwezigheid in Massaoua vestigde en in 1890 de kolonie Eritrea stichtte, bevonden deze al aan de kust aanwezige kooplieden zich van nature betrokken bij de koloniale onderneming, niet als veroveraars maar als commerciële tussenpersonen, makelaars en importeurs.

Men moet hier de ambiguïteit van dit moment meten zonder deze te verhullen. De aanwezigheid van Levy in Eritrea past in het kader van een kolonisatie waarvan de historicus geen lof kan zingen. Maar zij illustreert ook een constante van de Joodse diasporacondities: die van het intermediaire volk, noch helemaal van het gastland, noch helemaal vreemd, dragend op zijn schouders handel en vertaling tussen werelden. Deze blootgestelde positie vereiste een stille maar essentiële deugd — het vermogen om onder het andere te leven zonder jezelf te verloochenen, de gastheer te eren terwijl je je wet bewaart. De verhouding tot de vreemde, die de Torah tot een herhaald gebod verheft — « gij zult den vreemdeling liefhebben, want gij zijt vreemdelingen geweest in Egypte » — keerde zich hier om: de Jood was de welkome vreemde, gehouden zijn gastvrijheid door rechtvaardigheid te verdienen.

Het was in Asmara, hoofdstad van Italiaans-Eritrea gelegen op meer dan 2.300 meter hoogte, dat de lignée zijn meest duurzame ankerpunt vond. Vanaf de jaren 1900-1910 organiseerde een Joodse gemeenschap zich daar, samengesteld uit families afkomstig uit Aden, Jemen, Egypte, Noord-Afrika en Italië. Zij bleef altijd bescheiden in aantal, maar vurig en gestructureerd. In de jaren 1950 telde de Joodse gemeenschap van Asmara ongeveer 500 leden. Deze gemeenschap voorzag zich van een synagoge en een begraafplaats, instellingen waarmee een diaspora, hoe klein ook, haar blijvende aanwezigheid en weigering om in vergetelheid te geraken bevestigt.

De naam Levy figureerde, volgens de door de familie overgedragen traditie, onder de actieve centra van deze gemeenschap — handelaren, importeurs, ambachtslieden in textiel en voedsel, soms notabelen die betrokken waren bij het bestuur van de synagoge en het onderhoud van de begraafplaats. Hier raken we aan wat het Joodse leven het meest concreet heeft: de kehila, de gemeenschap, als structuur van solidariteit. Een gemeenschap van deze omvang kon niet overleven zonder een intensieve praktijk van wederzijdse hulp — de tsedaka, die liefdadigheid die in het Joodse denken niet vrijwillige almoes is maar verschuldigd recht. Het waarborgen van de minyan van de shabbat, het onderhoud van een ritueel bad, het garanderen van een degelijke begrafenis, het helpen van nieuwkomers zonder middelen die van de boten in Massaoua waren afgestapt: dit zijn deze alledaagse gebaren, gedragen door families zoals de Levy, die maakten dat het kleine Jeruzalem van de hooglanden bleef bestaan.

Het lot van deze gemeenschap werd daarna een geleidelijke uitwissing, niet door geweld maar door verspreiding. Tegenwoordig hebben emigratie, sterfgevallen en het einde van het gemeenschapsleven de Joodse aanwezigheid tot bijna niets gereduceerd, en het zijn voorbijgangende diplomaten of UN-functionarissen die soms deelnemen aan een dienst in de synagoge. De uiterste zorg die de laatste leden en de verbannen afstammelingen aan het behoud van de synagoge en begraafplaats van Asmara besteedden — deze plaatsen die men niet verlaat, zelfs niet wanneer men vertrekt — spreekt van een diepe deugd: trouw aan de doden en aan de herinnering, de weigering om de naam van degenen die waren dood te laten gaan. Het is de zakhor, het imperialief van herinnering, dat Israël gebiedt niets in vergetelheid te laten raken.

Wat weet men precies van de Levy van Asmara? Hier moet de historicus de grenzen van zijn kennis toegeven: de archieven van een zo kleine gemeenschap, in een land dat oorlog, federatie met Ethiopië, annexatie en een lange onafhankelijkheidstrijd heeft doorgemaakt, zijn lacunair. Wat de familietraditie overdraagt, moet daarom als mémoire eerder dan als geschiedenis vastgesteld, worden ontvangen, terwijl men in dialoog blijft met wat men anderszins over de sociologie van de Italo-Eritrese Joden weet.

Volgens de overgeleverde verhalen waren de Levy aanvankelijk een handelsfamilie, die het voorvaderlijk beroep dat van Livorno was geërfd, voortzette: invoer van stoffen, fijne kruiderijen, Europese fabrieksproducten, doorverkocht op de markten van Asmara, Massaoua en het achterland. Deze economische activiteit was verre van een zuivere winstbejaging, maar belichaamt een waarde die de Joodse traditie volledig erkent: eerlijk werk als vorm van waardigheid en als dienst aan de stad. De handelaar die voorziet, krediet verleent, producenten en consumenten met elkaar verbindt, draagt op zijn manier bij aan de tikkoun, de alledaagse herstelling van de wereld door concrete nuttigheid.

De traditie vermeldt ook — en hier volgen we de draad van de mémoire, niet van het archief — de gehechtheid van de familie aan de ambten en aan overdracht. In een gemeenschap zonder groot seminarie of talmudische academie werd vaatheid in het huishouden en in de synagoge beleefd: het onderwijzen van Hebreeuws aan kinderen, de chabbattafel, het naleven van feesten volgens het Sefardische ritueel. Deze huiselijke vaatheid, bescheiden en zonder doctrinair luister, was misschien wel de meest authentieke bijdrage van de lignée aan het Joodse leven: niet het geleerde werk van een meester, maar de volhardende trouw van gewone mensen die, op de grenzen van Afrika, weigerden de Wet te laten sterven. Er ligt hierin een vorm van bescheidenheid — die anavah die de traditie voor de kroon der deugden houdt — die erin bestaat zonder zich te onderscheiden te dienen, zijn plaats in de gelederen van de levieten van het zingen in te nemen in plaats van op de top van de eer.

De tweede helft van de twintigste eeuw betekende het einde van de joodse aanwezigheid in Eritrea. De aansluiting bij Ethiopië in 1952, gevolgd door toenemende instabiliteit en de onafhankelijkheidsoorlog die het land vanaf de jaren zestig verscheurde, dwongen de kleine gemeenschap tot ballingschap. De italo-eritrese families, waaronder de Levy's, trokken zich voornamelijk terug naar twee centra: Italië, en vooral Milaan, waar een dynamische joodse gemeenschap bestond en waar nationale en taalbanden de hervestiging vergemakkelijken; en Israël, waar Tel-Aviv een deel van de nakomelingen opving in de grote beweging van verzameling van ballingen.

Deze dubbele bestemming is veelzeggend. Milaan vertegenwoordigde de terugkeer naar de Italiaanse en Sefaradische matrix waaruit de familie afkomstig was — het sluiten van een cirkel die drie eeuwen eerder in Livorno was geopend. Tel-Aviv daarentegen belichaamde de vervulling van de duizendjarige hoop op terugkeer naar Sion, de shivat Tsion. De lignée realiseerde dus in één generatie wat de diaspora sinds 1492 als vruchtbare spanning droeg: trouw aan een erfenis van gecultiveerde verstrooiing en het verlangen naar een hercentrering [Kaplan, 2000] [Méchoulan, 1992]. Het traject van de Levy's illustreert op kleine schaal wat Béatrice Leroy het Sefaradische avontuur noemde — dit vermogen om van elke ballingschap niet een einde maar een nieuw begin te maken [Leroy, 1986] [d'Oliveira Martins, 2015].

De ballingschap droeg haar deel aan rouw: huizen achtergelaten, graven verlaten, gemeenschap ontbonden. Maar zij droeg ook een deugd: de stille moed om opnieuw te beginnen. De nakomelingen die in Milaan of Tel-Aviv een nieuw leven opbouwden, winkels openden, hun kinderen opvoedden in het dubbele bewustzijn van Italië en Oost-Afrika, droegen een zeldzame en kostbare identiteit over: die van Italiaanse sprekende Joden geboren aan de Rode Zee, levende herinnering aan een verdwenen wereld.

Wat vandaag nog van de Joodse aanwezigheid in Eritrea overblijft, is gering: een behouden synagoge, een onderhouden begraafplaats, enkele verspreide families over de hele wereld die de herinnering aan de plaats bewaren. Deze bijna-verdwijning geeft de nakomelingen een bijzondere verantwoordelijkheid — die van getuigen. Door namen, beroepen, rituelen en graven vast te leggen, vervullen zij de kardinale plicht van zakhor, de herinnering, die van geheugen een religieuze zowel als historische verplichting maakt.

De geschiedenis van de Levy's van Eritrea voert hier een dialoog met de gehele Sefaradische geschiedenis, waarvan de beste historici hebben aangetoond dat zij minder een lange klacht over ballingschap was dan een buitengewone capaciteit tot veerkracht en herbouw [Benbassa, 1993] [Hacker, 2001]. De kleine gemeenschap van Asmara, geboren uit de ontmoeting tussen de Sefaradische handel, de migratie vanuit Aden en de Italiaanse kolonisatie, was een van de laatste bloeiperiodes van deze erfinderische diaspora — een gemeenschap die tot het einde toe de tafel, de synagoge en de begraafplaats behield, deze drie pijlers van de Joodse continuïteit.

Het betaamt een eerlijke historicus, niet te idealiseren. Deze gemeenschap leefde in het raam van een koloniaal bestel waarvan zij profiteerde; zij kende interne spanningen, ongelijkheden, en de geschiedenis heeft ons geen figuur van heiligheid of talmudische genie nagelaten waarvan men een legendarische held zou kunnen maken. De grootheid van de Levy's van Eritrea is niet die van de grote namen van Joods denken: zij is die, bescheidener en misschien meer ontroerend, van een familie die aan de randen van de kaart haar plaats als Leviet behield — bewaarster van de drempel, van zang en herinnering.

Aan het einde van deze reis, van Livorno naar Asmara, van Asmara naar Milaan en Tel-Aviv, tekent zich een figuur af: die van een lignée van diensten, trouw aan de etymologie van haar naam. De Levy's van Eritrea hebben geen verhandelingen over halakha noch filosofische werken nagelaten; zij hebben geen beroemde gemeenschappen bestuurd. Hun bijdrage was van een ander orde, en het is die welke dit boek vooral heeft willen benoemen: de trouw — trouw aan het gegeven woord in de Sefardische handel, trouw aan de Wet die aan de grenzen van Afrika werd gehandhaafd, trouw aan de doden en aan de herinnering aan een plaats die men niet verloochent, zelfs niet wanneer men deze verlaat.

Deze trouw noemt de joodse traditie emunah, en zij uit zich in verschillende deugden die de lignée het best zal hebben uitgedrukt: de loyaliteit van de eerlijke handelaar, vorm van gerechtigheid; onderlinge hulp in de gemeenschap, vorm van tsedaka; huiselijke vroomheid en bescheiden overdracht van het Hebreeuws en het ritueel, vormen van anavah en liefde voor de Wet; en bovenal de zakhor, de plicht van herinnering, die de nakomelingen van Asmara tot bewaarders maakt van een verdwenen wereld. Hierin sluit het bijzondere lot van deze familie aan bij de collectieve herinnering van Israël: want wat het joodse volk door zijn verspreiding heeft gedragen, is niet allereerst macht noch glorie, maar het volhardende vermogen om zichzelf trouw te blijven op vreemd grondgebied, en niets in vergetelheid te laten raken. De Levy's van Eritrea, klein geslacht van levieten aan de poorten van de Rode Zee, waren daarvan naar hun maat de trouwe getuigen.