Familie Levitsch

De naam Levitsch is gekoppeld, via zijn wortel Levi-, aan een van de oudste aanduidingen uit de joodse geschiedenis. De Levieten zijn de leden van de hebreeuwse stam van Levi ; zij ontlenen hun naam aan Levi, de derde zoon van Jacob en Lea, en werden in de Oudheid belast met godsdienstige verantwoordelijkheden in de Tempel van Jeruzalem. De familienaam verwijst meestal naar een familie die een leviitische afstamming van de stam van Israël pretendeert, wat een specifieke sociale status impliceert in de structuur van de traditionele joodse gemeenschap ; de priester — kohen in het Hebreeuws — behoort tot een subset van de leviitische stam, afstammeling van de eerste hogepriester Aaron, broer van Mozes.

De etymologie van de naam put uit dezelfde hebreeuwse wortel van Levi. De naam van de Levieten is afgeleid van hun voorouder Levi, wiens naam in het Hebreeuws verbonden is met de wortel l-v-h, betekenend « verbonden » of « gehecht ». Door de geschiedenis heen werden de Levieten aangeduid met verschillende titels, zoals Halevi, wat « de Leviet » betekent, en deze termen werden behouden in moderne joodse familienamen zoals Levi, Levy en Halevi, dienend als indicatoren van leviitische afstamming. De vorm Levitsch vertoont een bijzondere fysionomie : zijn eindigt op -tsch, transcriptie van een palataal geluid eigen aan de Slavische en Germaans-Oost-Europese gebieden, onderscheidt deze familienaam van zuiver Italiaanse vormen (Levi, of geLatiniteerde Leviticus) of Franse vormen (Lévy). Volgens Schaerf resulteerde een belangrijk deel van het joodse naamkundig erfgoed van Italië precies uit opeenvolgende migraties en stratificaties, waar tedeschi (Duitse), polacchi (Poolse) en orientali namen zich mengden met oude Italiaanse wortels [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925]. De Slavisch-Germaanse uitgang van Levitsch suggereert aldus een Askenazische oorsprong, waarschijnlijk gepasseerd door de gemeenschappen van Centraal- of Oost-Europa voordat zij in het schiereiland wortel schoten.

De betekenis van deze tribale verbinding gaat voorbij de zuivere onomastische register. In de joodse traditie betekent het een Leviet zijn dat je jezelf bevindt in een keten van vroomheid — yirat Shamayim, de vrees van de Hemel — die aan iedere persoonlijke biografie voorafgaat. De stam van Levi was degene die Mozes naar zich riep op het moment van de schuld van het Gouden Kalf (Exodus, 32, 26) : « Wie is voor de Eeuwige ? Laat hem naar mij toe komen ! » En de zonen van Levi traden naar voren. Deze uitverkiezing voor de goddelijke dienst is geen gewone adellijke titel ; het is een roeping tot de avodah, tot diensten, welke zich thans, zonder Tempel, uitoefent in studie, in gebed en in overdracht. Dat opeenvolgende generaties nuttig achtten deze tribale herinnering zelfs in hun familienaam te bewaren, zegt iets essentiëls over de manier waarop de familie Levitsch haar erfenis begreep : niet als een bevrozen privilege, maar als een levende verantwoordelijkheid.

Het past evenwel eraan te herinneren een essentiële methodologische voorbehoud, geformuleerd door het hedendaags onderzoek : omdat veel joden slechts in de negentiende eeuw een familienaam aannamen, omdat het niet ongebruikelijk was dat een schoonzoon de naam van een illustere schoonvader zou aannemen, en omdat namen vloeïend bleven voorbij de negentiende eeuw, bestaan er veel Levieten die geen traditioneel leviitische familienaam dragen — en omgekeerd, het dragen van een leviitische naam bewijst op zichzelf niet de afstamming. De leviitische pretentie verbonden aan de naam Levitsch berust dus op doorgegeven herinnering meer dan op documentair bewijs ; het is een erfenis van status, geen genealogisch bewijs. Het is juist deze eerlijkheid, deze onderscheiding tussen wat men weet en wat men door traditie ontvangt, die het eerste acte van intellectuele integriteit van dit Groot Boek vormt.

Om de familie Levitsch in context te plaatsen, moet eerst de oudheid en uniekheid van de Joodse aanwezigheid in Italië worden herinnerd, het kader waarin de naam werd geregistreerd. De Joodse aanwezigheid op het Italiaanse schiereiland gaat terug tot de klassieke Romeinse tijd; de Joden van Rome stellen zich voor als de oudste ononderbroken Joodse gemeenschap van Europa, en Rome is waarschijnlijk een van de oudste ononderbroken Joodse gemeenschappen ter wereld, bestaande sinds de klassieke periode tot vandaag de dag.

De eerste gedocumenteerde contacten waren diplomatiek van aard. Joden woonden waarschijnlijk al in Rome vanaf de 3de eeuw voor onze tijdrekening; in 161 voor onze tijdrekening, enkele jaren na de nederlaag van de Seleucidische koning Antiochus, stuurde Judah Maccabée een diplomatieke missie vanuit Judea naar Rome, onder leiding van Jason ben Eleazar en Eupolemos ben Johanan. Tijdens het einde van de Romeinse republikeinse periode, vanaf ongeveer 150 voor onze tijdrekening, leefden veel Joden in Rome; zij waren grotendeels Hellenophones en arm, gekomen als handelaren of meegevoerd als slaven tijdens militaire en commerciële uitwisselingen met het Griekse Levant.

De verdere geschiedenis van deze gemeenschappen werd gekenmerkt door een karakteristieke afwisseling. Italië werd slechts in de tweede helft van de negentiende eeuw een verenigd land; daarvoor was het een mozaïek van regio's die op verschillende tijdstippen door verschillende machten waren binnengevallen, bezet en bestuurd, en de geschiedenis van de Joden van Italië weerspiegelt deze situatie, afwisselend met perioden van welvaart en vervolging naargelang de heerser. Deze politieke fragmentatie verklaart de mobiliteit van Joodse families tussen Rome, Piëmont, Emilia, Toscane en de gemeenschappen in het noorden — een mobiliteit waarvan de achternamen die door Schaerf zijn geregistreerd het spoor dragen.

De culturele rijkdom van deze wereld ontleent zich aan haar pluraliteit. De Italiaanse Joodse gemeenschap vormt een complex en veelvormig geheel, waarvan de diversiteit Asjkenazische, Sefardische, inheemse Italiaanse en andere tradities combineert, getuigend van een ingewikkelde geschiedenis die teruggaat tot de Oudheid. Een naam als Levitsch, met een Asjkenazische morfologie maar geregistreerd onder de achternamen van Italië, illustreert precies deze stratificatie: een Levitische familie van waarschijnlijk Midden-Europese oorsprong, opgenomen in het Joodse weefsel van Italië en als zodanig ingeschreven in het repertorium van 1925.

Wat voor de geschiedenis van de waarden van de lignage van belang is om onthouden, is dat deze opeenvolgende worteling — eerst in Asjkenazische gemeenschappen, vervolgens op het Italiaanse schiereiland — steeds weer veronderstelde een vermogen om zich in een nieuwe omgeving in te integreren zonder daarin op te gaan. Het jodendom heeft altijd een bijzondere relatie gehad met het vreemde, niet gebaseerd op systematisch wantrouwen maar op het bewustzijn zelf elders vandaan te zijn gekomen. De Torah herinnert zesendertig keer aan de plicht de vreemdeling met billijkheid te behandelen, precies omdat Israël vreemdeling was in het land Egypte. Voor een familie die een naam draagt met dubbele sporen — Levitisch in de stam, Asjkenazisch in de uitgang — is deze relatie tot alteriteit niet een abstractie: het is het substraat zelf van haar samengestelde identiteit. Zich in Italië integreren zonder de naam op te geven, is al een vorm van stille trouw aan zichzelf, een daad van bescheidenheid die volledige assimilatie evenmin accepteert als volledige terugplooiing.

De unieke en grondleggende bron van de notice Levitsch is het werk van Samuele Schaerf. Men moet de aard en draagwijdte ervan meten. Het is het voornaamste studiewerk, zo niet het enige, dat betrekking heeft op de nominalistische « catalogering » van het Joodse element in het land ; geen vergelijkbaar werk, volledig of onvolledig, bestond daarvoor in Italië.

De omvang van de inventarisatie is aanzienlijk. Het werk geeft een lijst van namen die betrekking hebben op bijna tienduizend Italiaans-Joodse families ; het volume wordt vervolgd door een hoofdstuk over de oorsprong en etymologie van familienamen en een rijke appendix over de adellijke Joodse families van Italië. Een uitgebreide heruitgave preciseert de omvang : deze lijst van 1 628 familienamen, gedateerd van 1938, omvat de namen van de Joodse families in heel Italië zoals ze waren geregistreerd bij het Statistisch Bureau van de Keren Hayesod (Fonds voor Palestijnse wederopbouw) in Italië, inclusief die van de vier Duitse gemeenten, met uitsluiting van die uit de kolonies (Tripoli, Benghazi, Rhodos, enz.).

Het is in deze nomenclatuur, onder de namen van Germaanse en Oosterse morfologie, dat familienamen als Levi, Luzzatto, Morpurgo, Ottolenghi en Schaerf zelf naast elkaar voorkomen — de index van de geraadpleegde editie vermeldt expliciet de aanwezigheid van de ingangen Levi, Luzzatto, en talrijke Leviëtische en sacerdotale vormen (Cohen, Coen, Sacerdote). De familie Levitsch schrijft zich in in dit Leviëtische continuüm, waarvan zij een karakteristieke orthografische variant vormt van de contactgebieden tussen Italiaans judaïsme en Askenazisch judaïsme.

Een kritische nuance verdient aandacht met betrekking tot de betrouwbaarheid van het repertorium als bewijs van « etniciteit » : het onderscheid tussen Joodse en christelijke familienamen is, zacht gezegd, problematisch ; slechts bepaalde namen kunnen werkelijk worden beschouwd als eigen aan leden van Italiaans-Joodse gemeenten — bijvoorbeeld Coen (priester), Levi (naam van de stam die van de Heer de primogenituur van het priesterschap ontving). De naam Levi en zijn afleidingen, waaronder Levitsch, behoren precies tot deze beperkte categorie van intrinsiek Joodse namen, wat de notice een solide documentaire basis verleent.

Er ligt, in Schaerfs gebaar zelf, een les besloten voor het begrip van de roeping van de lignage die hij inventariseert. De Florentijnse geleerde ondernam het om zijn inventaris op te stellen in een geest van collectieve betrokkenheid : de Joodse bijdrage aan de opbouw van de Italiaanse natie claimen, eraan herinneren dat de families die deze namen droegen — de Levitsch net als de Luzzatto — hun bloed hadden vergoten op de slagvelden van het Risorgimento en de Eerste Wereldoorlog, hun belastingen hadden betaald, hun winkels en kantoren hadden geopend, hun kinderen in de lycea van het koninkrijk hadden gevormd. Dit project is zelf een uitdrukking van de waarde die het jodendom tikkun olam noemt in zijn meest prozaïsche en meest concrete betekenis : actieve deelname aan de herstel van de wereld, aan het algemeen belang van de stad, ook al was deze niet joods. Dat een familie die de naam Levitsch droeg onder deze tienduizend Italiaanse families werd geteld, betekent dat zij op de een of andere manier een aandeel had genomen in deze burgerlijke inwortelding.

De geschiedenis van de Levitsch-lignée kan niet losgekoppeld worden van het lot dat het repertorium ondervond dat haar vastlegde. Hier antwoorden familiaal geheugen en archief elkaar op een duistere en onlosmakelijke wijze. Volgens hedendaagse historiografische werkzaamheden was de bedoeling van Schaerf duidelijk patriottisch: het aandeel vorderen dat door Joden — van de Risorgimento tot de Eerste Wereldoorlog — aan de bouw van de eenheidsstaat werd gebracht. Maar in de plooien van de antisemitische campagne die door het fascisme werd gelanceerd, werd zijn werk integendeel gebruikt om discriminatie en vervolging beter te organiseren.

Het mechanisme van deze omkering is nauwkeurig gedocumenteerd. De tekst van Schaerf werd voor dit nieuwe doel herdrukt, en toen in 1938 de rassendecreten werden afgekondigd, werd zijn lijst gecombineerd met de adresboek van publicisten om naar Joodse journalisten en schrijvers te speuren. De zekerheid dat er een antroponiem patrimonium bestond dat uitsluitend Joods was, inspireerde de wet van juli 1939, die Italiaanse Joden aan een minachtbare schandpaal blootstelde, waardoor een soort onomastieke ghetto ontstond.

Voor een familie met een herkenbare leviëtische naam als Levitsch — een achternaam waarvan de Joodse oorsprong geen twijfel kon lijden — had dit identificatiemechanisme via de naam potentieel dramatische gevolgen. Waar de leviëtische afkomst eeuwenlang een titel van gemeentelijke trots was geweest die van vader op zoon werd doorgegeven, werd dezelfde naam onder het fascisme een blootstellingskenmerk. Het erudiete archief, bedoeld om te vieren, werd omgekeerd tot een registratieapparaat. Op dit precieze punt kruisen zich het geheugen van de lignée en de geschiedenis van de staat: de naam die heilig lidmaatschap uitdrukte, werd door het effect van een vervolgendende bureaucratie het teken van een veroordeling.

Dit moment van kanteling stelt met bijzondere scherpte de vraag naar de verhouding tot oorlog en tegenspoed. De Joodse traditie heeft oorlog nooit om zichzelf geroemd, maar zij heeft altijd diegenen geëerd die, na vervolging gekend te hebben, dit met waardigheid wisten te weerstaan en, zo nodig, zich organiseerden om te overleven. De pikouach nefesh — de redding van het leven — is een van de meest bindende plichten van de halakha, tot het punt dat het de overtreding van bijna alle geboden rechtvaardigt. In de jaren na de rassendecreten van 1938 kozen veel Italiaanse Joodse gezinnen voor clandestiniteit, vlucht, ballingschap of soms openlijke verzet. We weten niet precies wat de dragers van de naam Levitsch in deze donkere jaren deden. Maar het enkele feit dat deze naam tot ons is gekomen — dat zij de storm heeft doorstaan en nog steeds herkenbaar is als Joodse familie uit Italië — zegt iets over de rustige weerbaarheid van degenen die haar droegen: een vermogen om stand te houden, niet te verdwijnen, de draad van de transmissie vast te houden waar anderen, nog meer blootgesteld, werden vernietigd.

Voorbij politieke wisselingen bewaart de naam Levitsch een religieuze en sociale betekenis die millennia overspant. De Levieten zijn joodse mannen die zich beroepen op een patrilineaire afstamming van de stam van Levi, welke afstamt van Levi, de derde zoon van Jacob en Lea. De stam van Levi vervulde bijzondere religieuze functies voor de Israëlieten en had ook politieke en onderwijsverantwoordelijkheden; in ruil daarvoor moesten de stammen die over grondgebied beschikten de Levieten ondersteunen door middel van tienden.

Deze status behield zijn waarde zelfs na de val van de Tempel. Na de vernietiging van de Tempel van Jeruzalem door de Romeinen in 70 van onze era werden de rol en verantwoordelijkheden van de Levieten aanzienlijk verminderd; desondanks identificeren velen Joden zich vandaag nog steeds als Levieten, wat zich vaak openbaart in hun geslachtsnamen. Ondanks de verminderde rol van de Levieten in de religieuze aangelegenheden van het jodendom was het bezitten van deze status een bron van trots; hoewel de meerderheid van de Joden vóór de moderne periode geen geslachtsnaam droeg, adopteerden velen er een om hun veronderstelde status als Leviet aan te geven. De verscheidenheid van deze geslachtsnamen weerspiegelt het feit dat de Joden over een uitgebreid geografisch gebied verspreid waren.

De vorm Levitsch is een van deze verspreide getuigen. Zijn voortbestand, van oude cultische functies tot inschrijving in een statistische registratie van de twintigste eeuw, schetst een opmerkelijke continuïteit van herinnering. Ook vandaag nog getuigt de prevalentie van de naam in zijn verwante vormen van deze persistentie: de naam Levy geeft over het algemeen, maar niet altijd, aan dat zijn drager lid is van de stam van Levi, afstammeling van Levi zoon van Jacob; het is de op twee na meest verspreide geslachtsnaam in Israël, na Cohen, gedragen door ongeveer 1,2% van de bevolking. Levitsch maakt deel uit van deze grote onomastische familie, waarvan zij een tak vormt die dialectisch is gekenmerkt door het Ashkenazi-gebied.

De Levitische roeping transformeerde zich in de lange duur van de ballingschap tot iets intiemerder en universelers dan rituele dienst in de Tempel: zij werd een roeping tot studie en onderwijs. Want toen de Tempel werd verwoest en de offerdiensten ophielden, nam de school — de beth midrash — de plaats van het altaar in. De rabbijnen formuleerden het principe met volmaakte duidelijkheid: de studie van de Torah staat gelijk aan het offer. In deze context besteedden families die zich op Levitische afstamming beriepen vaak bijzondere aandacht aan de opvoeding van hun kinderen, aan de overdracht van talmudische kennis en aan het respect voor de meesters. Kennis was voor hen geen luxe of sociaal ornament, maar de voortzetting met andere middelen van een oude religieuze verplichting. Wat de Levieten niet meer voor de ark konden vervullen, verwerkelijchten zij voor het boek.

Als de uitgang -tsch de naam Levitsch verankert in het Asjkenazische cultuurgebied, roept zij ook impliciet een hele wereld op van migraties en transitgemeenschappen waarvan de Joden van Centraal-Europa de actoren waren, vaak onder dwang, soms uit vrije wil. Tussen de veertiende en achttiende eeuw herverdeelden opeenvolgende vervolgingsgolven — uit Frankrijk in 1394, uit Spanje in 1492, vervolgens vervolgingen in Oost-Europa — de Joodse bevolking volgens complexe trajecten, die soms in Noord-Italië uitkwamen, de traditionele ingang voor Joden van voorbij de Alpen.

De gemeenschappen van Venetië, Mantua, Ferrara, Padua en Triëst verwelkomden in de loop der eeuwen opeenvolgende golven van Asjkenazische immigranten, van wie sommigen zich voorgoed in het schiereiland vestigden, trouwden met families van Italiaanse ritus, soms een gedeeltelijk geïtalianiseerde familienaam aannamen terwijl zij hun taal van oorsprong of hun eigen gebruiken behielden. De sociologie van deze ontmoetingsgemeenschappen is van grote rijkdom : men ziet er meerdere liturgische riten, meerdere culinaire tradities, meerdere manieren om de Talmud te lezen naast elkaar bestaan, in een gemeenschappelijke ruimte die alleen door noodzaak en gemeenschappelijk geloof werd eengemaakt.

Voor een drager van de naam Levitsch die vanuit de Asjkenazische landen naar Italië was gekomen, impliceerde deze coëxistentie openheid voor binnenlandse alteriteit — die van de andere Jood, van verschillende ritus, van andere taal, van ander geheugen. Dit vermogen om diversiteit binnen het Joodse volk zelf te erkennen en te eren, is een vorm van verdraagzaamheid die de talmudische traditie uitdrukt door de uitspraak : Elu ve-elu divrei Elohim hayyim — « Deze woorden en dié woorden zijn allebei woorden van de levende God. » De verscheidenheid van meningen, ook in aangelegenheden van Joodse wet, is geen gebrek aan eenheid maar een van haar rijkste uitdrukkingen. Een familie die, al dan niet uit vrije wil, op het kruispunt van meerdere tradities heeft geleefd, kon onmogelijk iets van deze les niet integreren.

Het is ook in deze migratiecontext dat de deugd van gemilut hasadim — daadwerkelijke goedheid, concrete zorg voor de ander — volledige betekenis krijgt. In de Joodse diasporagemeenschappen waren liefdadigheidsvereenigingen, hevrot (broederschappen), onderlinge hulpkassen het onzichtbare geraamte dat elke nieuwe familie kon verwelkomen, huisvesten, voeden, helpen werk te vinden of een bedrijf op te starten. Dat de familie Levitsch zich in Italië kon vestigen en lang genoeg kon blijven om in het repertorium van 1925 te worden opgenomen, veronderstelt dat zij op een bepaald moment van deze gemeenschappelijke gastvrijheid profiteerde — en dat zij op haar beurt zonder twijfel ook in staat was deze aan anderen aan te bieden. De naam Levitsch die in het repertorium van Schaerf voorkomt, is niet alleen het bewijs van een aanwezigheid ; het is ook het residu van een netwerk van solidariteiten zonder welke geen enkele familie de ballingschap zou hebben overleefd.

Het zou reductief zijn om de geschiedenis van de dynastie Levitsch te lezen als een opeenvolging van ondergane tegenslagen, doorleefde vervolgingen en doorstane migraties. De Joodse geschiedenis laat zich niet herleiden tot lijden, ook al kan zij zich dat niet permitteren voorbij te gaan. Zij is ook, en misschien vooral, de geschiedenis van een buitengewone capaciteit om betekenis te scheppen, om een levende relatie met het goddelijke, met de wet, met het boek en met de gemeenschap in stand te houden, onder vaak ongunstige en soms catastrofale omstandigheden. De dynastie Levitsch, zoals zij kan worden begrepen door haar gedocumenteerde sporen, neemt deel aan deze betekenisschepping.

De band tussen de stam van Levi en het collectieve geheugen van Israël heeft een bijzondere diepte. In het Deuteronomium (33, 10) zegent Mozes de Levieten aldus: «Zij zullen uw rechtsvorderingen aan Jacob onderwijzen, uw wet aan Israël.» Deze zegen wees de stam een pedagogische functie toe in het hart van het volk: de Levieten waren niet alleen bedienaars van de eredienst, zij waren de bewaarders en doorgevers van de Tora. Deze roeping tot onderwijzing — Torah lishmah, het bestuderen van de Tora voor zichzelf, onafhankelijk van enig materieel voordeel — is een van de meest geprezen deugden van het jodendom. Het veronderstelt een vorm van diepe bescheidenheid: de meester die onderwijst, neemt de kennis niet in bezit, hij is slechts haar doorgeefluik; hij weet dat elke generatie ontvangt en doorgeeft, zonder dat iemand zich tot blijvende eigenaar van de waarheid kan verheffen.

Voor de familie Levitsch, wier naam zelf deze roeping in haar lettergrepen gegraveerd draagt, is het collectieve geheugen van Israël een dubbel behoren: behoren tot de stam van Levi, wiens pedagogische en liturgische functie tot de tijd van Mozes teruggaat; en behoren tot de Askenazische diaspora, wier boekencultuur, commentaartradities en intellectuele disputen gedurende eeuwen een van de meest opvallende vormen van Joodse gehechtheid aan studie vormden. Deze twee erfenissen — de Leviëtische en de Askenazische — komen samen in een dezelfde waardering van kennis als religieuze handeling en als maatschappelijke verplichting.

In het leven van de Joodse gemeenschappen van Italië, zoals in die van Centraal-Europa, waaruit de familie Levitsch waarschijnlijk afkomstig is, nam deze dubbele roeping concrete vormen aan: het bezoeken van synagogen en beth midrash; deelname aan gemeenschapsinstellingen — de kehillot — waarvan de vergaderingen zich bezighielden met vragen gaande van fiscale wet tot de beslechting van commerciële geschillen; de opvoeding van kinderen, jongens en meisjes, in eerbied voor teksten en tradities; de relatie met niet-Joodse autoriteiten, onderhandeld met de voorzichtigheid die eeuwen van ervaring vereisten. Al deze praktijken tekenen een vorm van collectieve betrokkenheid die niet politiek activisme in moderne zin is, maar iets voorzichtiger en duurzamer: de dagelijkse deelname aan het leven van een volk dat zich handhaaft door haar instellingen, rituelen en gedeelde waarden.

De kwestie van de verhouding tot rechtvaardigheid verdient hier aparte vermelding. De halakha — de Joodse wet in haar geheel — is niet alleen een rituaalcode; zij is ook een ethisch kader dat betrekkingen tussen mensen regelt. Het Joodse handelsrecht, bijvoorbeeld, ontwikkeld in de Talmud en latere codes, stelt honesteitsnormen in transacties op die vaak verder gaan dan de eisen van het niet-Joodse burgerlijke recht: het verbod op bedrog over aard of kwaliteit van goederen (geneivat da'at), de verplichting werknemers op tijd te betalen, de plicht een verloren voorwerp terug te geven. Voor een familie betrokken bij het economische leven van de gemeenschappen waar zij zich vestigde — zoals haast alle Joodse families in Italië dat waren, meestal door regelgeving beperkt tot handel en lening — betekende het naleven van deze normen zowel een religieuze verplichting als een daad van rechtvaardigheid tegenover anderen, Joods of niet-Joods.

Aan het einde van dit onderzoek laat de lignée Levitsch zich minder vatten als een continue gedocumenteerde genealogie dan als een ontmoetingspunt tussen meerdere duren van de Joodse geschiedenis. De wortel van de naam dringt diep door in de hoogste bijbelse oudheid, die van de stam van Levi en zijn sacerdotale en pedagogische functies in de Tempel. Zijn morfologie — de Slavisch-Germaanse eindletters in -tsch — verraden een waarschijnlijk parcours door de asjkenazische gemeenschappen van Midden- of Oost-Europa, voordat het werd opgenomen in de Italiaans-Joodse wereld, een van de oudste en meest plurale van de Diaspora. Zijn inschrijving, tenslotte, in het repertorium van Samuele Schaerf in 1925 verankert het in een nauwkeurig document, waarvan het lot — van patriottiek werk tot instrument van vervolging onder de rassenregels van 1938-1939 — alleen al de tragische ambivalentie van elk namenarchief samenfatten.

Over deze naam kan de historicus met zekerheid drie dingen stellen: dat hij intrinsiek Joods en leviëtisch is; dat hij voorkomt in de enige als referentie geldende bron voor de achternamen van de Joden van Italiës; en dat hij behoort tot een naamkundig gezin van uitzonderlijke temporele diepte. De rest — het detail van de generaties, de precieze steden van verankering, de individuele gezichten — blijft, bij gebrek aan toegankelijke directe archieven, in het domein van voorzichtige gissing.

Als men moest benoemen, onder alle waarden die het jodendom door de eeuwen heen heeft gedragen, degene die deze lignée, voor zover de feiten ons toelaten dit in te zien, het best zal hebben belichaamd, zou het ongetwijfeld de overdracht zijn — massoret — begrepen in haar volste zin. Eerst de naam overdragen: deze Levitsch die door de eeuwen, grenzen en talen gaat zonder uit te wissen, dragend in zijn lettergrepen zelf de herinnering aan een stam en een volk. De status overdragen: de leviëtische roeping, aanvankelijk verbonden aan de dienst van de Tempel, na 70 herconfigureerd als roeping tot studie en onderwijs. De aanwezigheid overdragen: een identificeerbare familie in de gastgemeenschappen behouden, aanwezig zijn, in het register figureren, vervolging overleven, niet verdwijnen. En tenslotte de betekenis overdragen: de overtuiging dat de geschiedenis van een familie, hoe bescheiden ook in de onmetelijkheid van de tijd, geen betekenisloze toeval is, maar een fragment van de grote herinnering van Israël — die herinnering die elke generatie ontvangt, verrijkt en nalataat, zoals de Levieten van weleer de ark van de ene plaats naar de volgende droegen in de woestijn.

In deze eerlijkheid van de drempel — benoemen wat men weet, aangeven wat men vermoedt, weigeren de stiltes die de geschiedenis ons heeft nagelaten met verzinsel in te vullen — ligt de waardigheid van dit Grote Boek: niet de illusie van een volledige genealogie, maar de trouw aan datgene wat van het verleden nog met waarheid kan worden gezegd.