Familie Leperer

De vorm van de patroniem Leperer zelf oriënteert het onderzoek. In tegenstelling tot Italiaanse namen afgeleid van een plaats — Modena, Ancona, Fano, Luzzatto voor Lausitz — of gefrancificeerde Hebreeuwse namen, heeft Leperer een Germaanse fysionomie: het doet denken aan het beroep van Lederer, de looier of lederbewerker, in de Joods-Duitse dialecten van Midden-Europa. De hypothese van een beroepsnaam, hier als redactionele gissing aangenomen, sluit aan bij een goed vastgesteld feit uit de geschiedenis van de Joden in Italië: het schiereiland was een welkom oord en plaats van menging, waar de italkim-kern die sinds de Oudheid gevestigd was, de ashkenazim die vanuit het noorden kwamen na de middeleeuwse vervolgingen, en de sefardim die na 1492 uit Spanje en Portugal waren verdreven, elkaar ontmoetten. Robert Bonfil heeft precies beschreven hoe deze groepen, met verschillende riten en talen, in Italiaanse steden naast elkaar bestonden, elk hun eigen instellingen behielden terwijl zij tegelijkertijd deelnamen aan een gemeenschappelijke cultuur [Bonfil, 1994].

Indien de naam werkelijk de herinnering aan een leerberoep draagt, plaatst hij de lignage van meet af aan in een discrete maar centrale deugd van de Joodse ethiek: de waardigheid van handwerk. De rabbijnse traditie beschouwt arbeid als een eer en niet als slavernij, en de meesters van de Talmud oefenden zelf beroepen uit. Dat de naam van een familie uit een looierij kon ontstaan — een van de zwaarste en minst prestigieuze werkzaamheden — is dus geenszins schande: het getuigt juist van de inbedding van Joden in de werkelijke economie van de steden, die economische actie waarvan geduldige minderheidsgemeenschappen zich onmisbaar en vaak gerespecteerd maakten.

Het kader waarin de familie Leperer leefde, is daarentegen perfect gedocumenteerd. Het joodse leven van de Italiaanse Renaissance was van opmerkelijke rijkdom : de gemeenschappen onderhielden daar afzonderlijke synagogen naar rituaal, liefdadigheidsbrocades, talmudische scholen en een bloeiende boekenmarkt. Robert Bonfil heeft aangetoond dat de Italiaanse rabbijn van die tijd, verre van een eenvoudige wetrechter, ook een cultuurman was, vaak bedreven in geneeskunde, filosofie en letteren, en dat de gemeenschap functioneerde als een georganiseerd lichaam met een echt institutioneeel leven [Bonfil, 1994].

Deze gemeenschappelijke organisatie plaatste op de eerste plaats een kardinale waarde van het jodendom : betrokkenheid bij het collectieve leven en gereglementeerde liefdadigheid. De statuten van de Italiaanse gemeenschappen voorzagen in fondsen voor het uithuwen van wezen, het vrijkopen van gevangenen, de verzorging van zieken en de begrafenis van doden — de zorg voor de ander omgezet in permanente instelling. Een bescheiden familie als die welke de naam Leperer suggereert vond in dit solidariteitsweb zowel bescherming als plicht : elk huishouden droeg, naar zijn vermogen, bij aan de tsedaqah, die gerechtigheid-liefdadigheid die in het joodse denken niet een facultatieve aalmoezen is, maar een verbintenis van de Wet. Daarin neemt de lignée volledig deel aan een deugd die de traditie van Israël in elke plaats van zijn verstrooiing heeft gedragen.

Italiaans-Joods was ook een land van het boek. De verlichte Hebreeuwse manuscripten die op het schiereiland werden geproduceerd, behoren tot de mooiste getuigenissen van middeleeuwse en renaissance-joodse kunst, zoals Giulia Tamani heeft aangetoond in haar studie van de versierde Hebreeuwse manuscripten van Italië [Tamani, 2010]. Colette Sirat heeft op haar beurt aangetoond hoe zeer de overdracht van joodse filosofie in de Middeleeuwen plaatsvond door geduldig afschrijven en circulatie van handschriftelijke teksten, waarvan Italië een belangrijk kruispunt was [Sirat, 1983].

Niets stelt ons in staat om aan een Leperer in het bijzonder het afschrijven of bestellen van een manuscriptoe toe te schrijven; eerlijkheid gebiedt het om dat te zeggen. Maar de omgeving waarin de familie zich bewoog, maakte toegang tot de tekst tot een gedeeld ideaal, ook voor families van ambachtslieden. De studie van de Torah was niet voorbehouden aan een elite: zij vormde de gemeenschappelijke basis van een cultuur waarin het Hebreeuws kunnen lezen, het kantoorwerk kunnen volgen, het commentaar kunnen begrijpen, tot ieders erfgoed behoorde. Deze waarde van kennis — eerst talmudisch, daarna filosofisch, wetenschappelijk en literair — was, volgens de analyses van Maurice-Ruben Hayoun over de lange geschiedenis van joodse gedachte, een van de constante drijfveren waardoor joodse gemeenschappen zich hebben gehandhaafd en vernieuwd [Hayoun, 2023]. De familie Leperer was, zoals de andere gezinnen in Italië, de anonieme maar werkelijke erfgenaam daarvan.

Joodse namen in Italië zijn niet onveranderd gebleven. De grote havens van de westelijke Middellandse Zee — vooral Livorno — hebben families door een uitgestrekte ruimte verbindend Italië, Noord-Afrika en de Atlantische wereld afgevoerd en herdistribueerd. Lionel Lévy heeft het lot van de « Portugees-Joodse Natie » nagetrokken, gelegen tussen Livorno, Amsterdam en Tunis, aantonende hoe dezelfde familie-beweging van de 16de tot de 20ste eeuw een handels- en gemeenschapsnetwerk van uitzonderlijke vitaliteit heeft geweven [Lévy, 1999], een netwerk dat hij opnieuw onderzocht in zijn studie van de Livornese schemering [Lévy, 1996].

Het was langs deze routes dat een Italiaanse familienaam Noord-Afrika kon bereiken. De gemeenschappen van Oran en Constantine — Tlemcen, waarvan Eliahou-Éric Botbol de geschiedenis heeft geschreven [Botbol, 2000], of Sidi Bel Abbès, waarvan de rabbijnse archieven het spoor van families bewaren [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès] — ontvingen aanvoer uit Italië en het Iberisch Schiereiland. De geschiedenis van deze gemeenschappen brengt een ander belangrijk kenmerk aan het licht: de verhouding tot de vreemdeling en gastvrijheid. Een traditie kan voor de Leperer-lignage niet zonder bewijs worden gesteld; het archief en de geheugen antwoorden hier zonder zich te verwarren. Maar het kader is vastgesteld: de Joodse Middellandse Zee-wereld was een circulatieruimte waar de balling in elke haven een gemeenschap vond die bereid was hem te integreren — vervullende dit herhaalde gebod van de Torah om de vreemdeling lief te hebben, omdat Israël zelf vreemdeling was in Egypte.

Voorbij de materiële feiten, wordt een Joodse lignée begrepen door de verhouding die zij onderhoudt tot de Wet en het denken. Armand Abécassis heeft aangetoond dat het judaïsme zich ontplooit als een wandeling « van de woestijn naar het verlangen », een opvoeding van de mens tot verantwoordelijkheid en verbond [Abécassis, 1987], terwijl Léon Askénazi heeft benadrukt hoe de Joodse traditie zichzelf denkt en overdraagt, schriftuur en de levende woord van generaties verbindend [Askénazi, 1999].

Deze werken werpen licht op wat, voor een familie als de Leperer, gewone trouw was : niet schitterende werken, maar de trouwe overdracht van de Sabbat, van de feesten, van de besnijdenis, van studie en gebed, van generatie tot generatie. Het is in deze bescheiden standvastigheid — de individuele bescheidenheid gemaakt tot levenswijze — dat misschien het zekere van de erfenis ligt. De halakha, verre van een dwangbuis te zijn, structureert een geheel bestaan rond de heiligmaking van de tijd en de zorg voor de ander. En deze trouw kreeg een tragische en heilige betekenis in de twintigste eeuw : Dominique Natanson, in haar geheugenwerk over de Shoah en opvoeding, heeft herinnerd aan de plicht om Joodse families die door nazi-vervolging werden verbroken, te benoemen en in herinnering te roepen [Natanson, 1997]. Elke Joodse lignée van Italië en Europa draagt de schaduw van die jaren waarin het simpele feit van het dragen van een Joodse naam een veroordeling werd, en waarin de geheugen zelf een daad van verzet werd.

De lineage Leperer laat zich minder lezen door de glans van een enkele figuur dan door haar bescheiden en trouwe deelname aan de grote geschiedenis van de Joden van Italië en hun diaspora's. Geattest door de repertorium van Schaerf [Schaerf, 1925], mogelijk dragend in haar naam de herinnering aan een leerbedrijf, behoort zij tot dit volk van gemeenschappen dat Robert Bonfil in zijn culturele dichtheid en institutionele vitaliteit heeft beschreven [Bonfil, 1994], verbonden door de maritieme routes die Lionel Lévy in kaart heeft gebracht [Lévy, 1999].

Van alle deugden die een Joodse lineage kan belichamen, is die welke de geschiedenis van de Leperer allermeest heeft uitgedrukt de trouw in de overdracht : de duistere standvastigheid van gewone huishoudens die, zonder monumentale werken na te laten, van generatie op generatie de Wet, de taal, de herinnering en de zorg voor de ander hebben doorgegeven. Dit is de trouw die Yerushalmi in het hart van de Joodse identiteit plaatste toen hij levende herinnering tegenover vergetelheid stelde [Yerushalmi, 1984], en die het lot van een bescheiden naam bindt aan de collectieve herinnering van Israël. Daarin is de lineage Leperer geen uitzondering : zij is een voorbeeldige schakel in de keten, en precies in deze bescheidenheid ligt haar grootheid.