Familie Lengyel

De taalkundige grondslag van de naam Lengyel is stevig gedocumenteerd. In het hedendaagse en historische Hongaars is lengyel het adjectief en substantief dat « Pools » en « Poolse persoon » aanduidt [Magyar értelmező kéziszótár]. De term gaat terug op een oude Slavische wortel — verwant aan vormen die de stam der Lędzianie of Lachy aanduiden, middeleeuwse etnoniemen voor Poolse bevolkingen — die het Hongaars heeft geleend en behouden [A magyar nyelv történeti-etimológiai szótára (TESz)].

Als familienaam behoort Lengyel tot de zogenaamde categorie der herkomstamen of etnonymische namen. Het geeft aan dat een voorouder door zijn Hongaarstalige gastgemeenschap werd gezien als afkomstig uit Polen, hetzij als zelf immigrant of als afstammeling van immigranten. Dit mechanisme is vergelijkbaar met het proces dat de Joodse patroniemen Pollak, Polak, Pollack en Polner voortbracht, allemaal afgeleid van dezelfde migratiegeschiedenis maar in Germaanse of Slavische taalgebieden [Alexander Beider, A Dictionary of Jewish Surnames from Galicia ; A Dictionary of Jewish Surnames from the Kingdom of Poland].

Het is van belang te benadrukken dat Lengyel geenszins een uitsluitend Joodse naam is. In Hongarije is het een veel voorkomende familienaam in de Christelijke Hongaarse bevolking, waar hij onder de meest verspreide achternamen voorkomt [Hongaarse patronymische registers]. Zijn aanwezigheid in de Joodse wereld wordt verklaard door de bijzondere context van naamgeving: bij de veralgemeening van erfelijke patroniemen onder Joden van het Habsburgse Rijk, naar aanleiding van de decreten van Joseph II (patent van 1787), kregen veel Joodse families Hongaarse, Duitse of van hun herkomstplaats afgeleide namen [Encyclopaedia Judaica, artikel « Names »]. Lengyel was voor sommigen van hen de officiële registratie van een familiale herinnering aan Poolse wortels.

Men moet daarom drie overlappende lagen van betekenis onderscheiden: een taalkundige laag (het woord betekent « Pools »), een migratoire laag (het spoor van een verplaatsing van Polen naar Hongarije), en een administratieve laag (de vastlegging van de naam in de burgerlijke registers in de 18de en 19de eeuw).

Om te begrijpen hoe een Jood zich « de Pool » kon noemen in Hongaars grondgebied, moet men de geografie van Joodse migraties in de vroegmoderne periode omvatten. Van de zestiende tot de achttiende eeuw herbergde Polen-Litouwen de grootste concentratie Joden ter wereld, georganiseerd rond de grote gemeenschappen (kehillot) en de Raad van de Vier Landen [Encyclopaedia Judaica, art. « Poland »]. Toen crises dit centrum troffen — de massamoorden van Khmelnytsky in 1648-1649, oorlogen, en daaropvolgende verpaupering — richtten migratiestromen zich naar het zuiden en westen.

Het koninkrijk Hongarije, en in het bijzonder de noordelijke en noordoostelijke comitaten ervan (het huidige oostelijk Slowakije en de regio Transcarpatië), werd een natuurlijke bestemming voor Joden uit Galicië en zuidelijk Polen [Encyclopaedia Judaica, art. « Hungary »]. De Karpaten vormden geen barrière, maar een doorlaatbare drempel: de bergpassen verbonden Galicië met de comitaten van Zemplén, Ung, Bereg en Máramaros, waar zich Joodse gemeenschappen vestigden die Jiddisch spraken en diep verbonden waren met de hasidische wereld van Galicië.

Het is in deze context dat een nieuwe Pool a lengyel, « de Pool », kon worden genoemd door zijn buren, en dat deze bijnaam vervolgens de erfelijke naam van zijn nakomelingen werd. De familienaam Lengyel is dus, door zijn blote bestaan, een linguïstisch fossiel van deze noord-zuidelijke migratie. Volgens de logica van de naamgeving moest hij bijzonder aanwezig zijn daar waar de grens tussen lokale bevolking en nieuwe poolse aankomers het gevoeligst was — dat wil zeggen juist in deze grensgebieden.

Men dient echter voorzichtig te zijn: hier redeneren we over algemene en waarschijnlijke mechanismen, niet over een gedocumenteerde unieke genealogie. Elke familie Lengyel bezit haar eigen trajectorie, en de reconstructie van een gemeenschappelijke stamboom zou fictie zijn. Wat de geschiedenis vaststelt, is het kader — het bevolkingsreservoir en de routes — waarin de naam betekenis kreeg.

Verbreiding van vaste erfelijke patroniemen onder de Joden van Midden-Europa

De wijdverspreide aanname van vaste erfelijke patroniemen door de Joden van Midden-Europa was grotendeels een administratieve daad, opgelegd door de staat. In de monarchie van de Habsburgers, waarvan Hongarije deel uitmaakte, kondigde keizer Joseph II in 1787 een verordening af die alle Joodse onderdanen verplichte vaste familienamen aan te nemen, meestal van Duitse vorm [Encyclopaedia Judaica, art. « Names »; YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe, art. « Names and Naming »].

Vóór deze hervorming berustte het traditionele Joodse gebruik op patronymische naamgeving — « Pieterman zoon van Pieterman » (ben) — aangevuld met bijnamen afgeleid van het beroep, de plaats van herkomst of een persoonlijk kenmerk [Encyclopaedia Judaica, art. « Names »]. De bijnaam van geografische oorsprong, zoals Lengyel, maakte deel uit van deze informele aanwijzingen van eerdere datum, die vaak werden vastgesteld en officieel erkend op het moment van registratie.

In Hongarije zette het proces van vaststelling en registratie van Joodse patroniemen zich gedurende de 19e eeuw voort, onder begeleiding van de geleidelijke emancipatie van de Hongaarse Joden — bekroond door de emancipatiewet van 1867 en de officiële erkenning van de Israëlische godsdienst [Encyclopaedia Judaica, art. « Hungary »]. Deze periode zag ook een beweging van magyarisering van namen: veel Joodse families, bezorgd om zich in te passen in de Hongaarse natie, namen Hongaarse patroniemen aan of behielden deze, die volledige Hongaars klonken. Lengyel, reeds Hongaars in zijn vorm, voldeed van nature aan deze wens, en bepaalde families met Duitse namen zoals Pollak konden deze bovendien « vertalen » in Lengyel bij naamsveranderingen [over het fenomeen van magyarisering: Encyclopaedia Judaica, art. « Hungary »].

De naam Lengyel zoals deze in de Hongaarse Joodse registers voorkomt, is dus het product van twee samenlopende drukken: de keizerlijke verplichting een vaste naam te dragen, en de wens, eigen aan Hongarije, een Hongaarse naam te dragen.

Buiten de archieven draagt de naam Lengyel een geheugenlading die de families die hem dragen zich vaak doorgeven als een originaalverhaal. Waar de historicus een onomastisch mechanisme ziet, hoort de familiale mémoire een getuigenis: « onze voorouders kwamen uit Polen ». Dit hoofdstuk behoort uitdrukkelijk tot de doorgegeven traditie, en niet tot het documentaire bewijs.

In de verbeelding van Centraal-Europese Joodse families neemt Polen een ambivalente en krachtige plaats in: land van de grote asjkenazische ballingschap, bakermat van het chassidisme en de grote talmudische academies (yeshivot), maar ook land dat in pijn is verlaten. Een naam dragen die « de Pool » betekent, is voor wie de betekenis kent, het inschrijven in zijn eigen identiteit van het spoor van een verplaatsing en een trouw aan een verloren thuis. Dit etymologisch bewustzijn voelt, in veel families, een gevoel van continuïteit met de Galicische Jiddische wereld aan.

Men moet echter een nuance aanwijzen die onderzoek aan het geheugen brengt. Een naamoorsprong is niet altijd het bewijs van een recente migratie: een bijnaam kan zich aan een familie hechten om verschillende redenen — een huwelijksalliantie met een Poolse familie, een tijdelijk verblijf, of zelfs slechts een waargenomen gelijkenis. De traditie die elke Lengyel-familie terugoert naar een herkenbare Poolse immigrant behoort dus eerder tot het waarschijnlijke verhaal dan tot het bewezen feit. Het is precies deze zone waar het geheugen en het archief elkaar ontmoeten — soms om elkaar te bevestigen, soms om elkaar nuances toe te voegen — die de rijkdom van een familienaam als deze uitmaakt.

De mondelinge overdracht van deze betekenis, van generatie op generatie, vormt op zich een cultureel feit dat vastgelegd dient te worden, onafhankelijk van zijn historische controleerbaarheid geval per geval. De naam wordt dan minder een burgerlijke gegeven dan een narratief erfgoed.

De achternaam Lengyel is in joodse en Hongaarse kringen vertegenwoordigd door verschillende persoonlijkheden wier werk het twintigste eeuw heeft bepaald. Deze figuren vormen geen enkele lineage, maar getuigen van de verspreiding en het prestige van de naam.

De meest aangrijpende is zonder twijfel Olga Lengyel, overlevende van Auschwitz en auteur van een belangrijk getuigenis over de Shoah. Van beroep arts, gedeporteerd uit Transsylvanië, legde zij haar ervaringen in de kampen vast in een werk dat een klassieker van de kampliteratuur is geworden, en richtte later een instelling op gewijd aan het onderwijs van de herinnering aan de Holocaust [volgens gebruikelijke biografische notities]. Haar getuigenis belichaamt, in het lot van een drager van de naam, het lijden dat het Hongaarse jodendom heeft ondergaan.

Op literair en filmgebied was Menyhért (Melchior) Lengyel (1880-1974) een Hongaarse toneelschrijver en scenarioschrijver van joodse afkomst, wiens werken door de grootste regisseurs op het scherm werden gebracht; hij wordt met name geassocieerd met het scenario van een beroemde komediefilm uit het gouden tijdperk van Hollywood [volgens gebruikelijke biografische notities]. Zijn carrière illustreert het traject van integratie en internationaal uitstraling van de Hongaarse joods intelligentsia.

Andere dragers van de naam onderscheidden zich in de wetenschap, kunst en Hongaarse sport, sommigen binnen de joodse bevolking, anderen binnen de Hongaarse christelijke bevolking — een constante herinnering dat Lengyel niet tot één enkele gemeenschap behoort. Deze confessionele dualiteit van de achternaam is zelf een opmerkenswaardig kenmerk: weinig Hongaars-joodse namen worden zo diep gedeeld met de christelijke meerderheid, wat rechtstreeks voortvloeit uit het karakter als geografisch oorspronkelijke naam in plaats van specifiek religieus [Encyclopaedia Judaica, art. « Names »].

De bekendheid van deze figuren droeg ertoe bij dat de naam Lengyel zich in het Hongaarse en joods cultureel geheugen vestigde, ver buiten de kring van families die hem dragen.

De naam Lengyel condenseert in zijn twee lettergrepen een geschiedenis van het Joods Europa: die van de grote beweging die, vanuit Polen en Galicië, Asjkenazische gemeenschappen naar het Karpaten-bekken en Hongarije leidde. Dit patroniem, dat « de Pool » betekent in het Hongaars, is een linguïstisch fossiel van de migratie, gefixeerd door de administratieve hervormingen van de Habsburgers en versterkt door de magyarisering van Joods namen in de negentiende eeuw.

Ons onderzoek heeft aangetoond dat we het idee van een unieke Lengyel-geslacht moeten opgeven: de naam werd onafhankelijk van elkaar door vele families, Joods en christelijk, over een uitgestrekt grondgebied aangenomen. Wat hen verbindt is niet een gemeenschappelijke voorouder, maar hetzelfde aanwijzingsmechanisme en, voor velen, een dezelfde — waarschijnlijke maar zelden per geval bewezen — herinnering aan een Poolse herkomst.

Tussen het archief, dat het etymologische en migratoire kader met zekerheid vaststelt, en de Geheugen, dat het verhaal van de ballingschap overdraagt, bezet de naam Lengyel deze vruchtbare snijpunt waar de geschiedenis van een volk zich leest in de geschiedenis van een woord. Het herinnert eraan dat elk Joods patroniem van Centraal-Europa een miniatuuraarchief is, dat in zich de sporen van de afgelegde wegen en de verlaten landen draagt.