Familie Lenghi

Het meest solide ankerpunt van de Lenghi-lijn is haar aanwezigheid in de catalogus van Samuele Schaerf. Het werk, uitgegeven onder auspiciën van het Florence-uitgeversconcern « Israel », vormt wat terecht het voornaamste — zo niet het enige — instrument voor de bestudering van de Italiaans-Joodse naamkunde is genoemd. Schaerf onderneemt daarin een werk van systematische inventarisatie van de geslachtsnamen die worden gedragen door Joodse families in het schiereiland, een inventarisatie waarvan de wetenschappelijke nakomelingen het documentaire belang hebben bevestigd. De originele editie is overigens het onderwerp geweest van een anastatische herdruk, getuigenis van haar blijvende waarde: I cognomi degli ebrei in Italia. Con un'appendice su le famiglie nobili ebree in Italia (rist. anast. Firenze, 1925) è un libro di Samuele Schaerf [Schaerf, 1925].

Het is echter noodzakelijk deze bron te benaderen met de kritische voorzichtigheid die moderne historici vereisen. De autoriteit van de catalogus is niet absoluut, en recent onderzoek heeft de draagwijdte ervan gerelativeerd. Aldus stelt de historicus Roberto Bizzocchi dat secondo lo storico Roberto Bizzocchi, l'elenco di cognomi ebraici catalogati dall'autore non ha un fondamento storico [Bizzocchi, I cognomi degli italiani]. Deze waarschuwing disqualificeert niet de opneming van de naam Lenghi in het repertorium — zij nodigt eerder uit om de lijst van een geslachtsnaam niet te verwarren met het bewijs van een exclusieve « Joodshseid » of een univoque oorsprong. Een en dezelfde naam kan worden gedragen door Joodse en niet-Joodse families, en het feit dat een cognomen in Schaerfs catalogus staat, wijst op een gedocumenteerde aanwezigheid onder de Joden van Italië, niet op een monopolie.

Wat men met zekerheid kan vaststellen is dus beperkt maar werkelijk: op het moment van 1925 oordeelde een methodische geleerde dat de naam Lenghi een plaats in het grote inventaris van geslachtsnamen van Joden op het schiereiland verdiende. Dit is het fundament waarvan alle verdere reconstructie uitgaat [Schaerf, 1925].

Om Lenghi in context te plaatsen, moet men de algemene mechanismen van de vorming van Joodse namen in Italië begrijpen. Specialisten onderscheiden enkele grote categorieën: toponymische namen, ontleend aan een plaats; beroepsnamen; bijnamen; en patronimica voortvloeiend uit een Bijbels of Hebreeuws naam. Deze typologie wordt herhaald in studies over genealogie van referentie, die opmerken dat Italiaanse Joodse namen verdeeld zijn over geografische, beroeps- en patronimische oorsprongen. Zoals de synthese van MyHeritage aangeeft, Italian Jewish surnames are those carried by people with Jewish ancestry in the territory of Italy, as well as in other territories where Italian Jews have lived [MyHeritage Wiki, Italian Jewish surnames].

Het meest opvallende kenmerk van deze naamkunde is de overvloed aan toponymische namen. Een waarnemer heeft de gangbare verbazing over deze patronimica, die ook stadsnamen zijn, treffend samengevat: avendo vissuto la mia infanzia vicino a famiglie ebraiche mi sono sempre chiesto perché avevano nomi sempre uguali a piccole o medie Città o Paesi italiani Volterra, Terracina e così via [Salamone, I cognomi degli Ebrei d'Italia]. Dit verschijnsel vindt zijn historische verklaring in de vaststelling van patronimica op het moment van opsluiting in de ghetto's: quando furono istituiti i primi ghetti (Roma, V...), l'administration e la comunità hanno consolidato designazioni spesso tratte dal luogo d'origine delle famiglie spostate [Salamone].

Het werk van Schaerf wordt juist aangehaald als de baanbrekende studie over deze kwestie. Italiaanse genealogie maakt er een van haar uitgangspunten van, onderscheidend tussen Toponymics = derived from the name of a place. Occupational = derived from a profession. Nicknames = derived from some feature of an ancestor. Foundlings = chosen by the person declaring the birth or by law, en presenteert a seminal study, Samuele Schaerf's "I cognomi degli ebrei in Italia", published in Florence [Italyheritage, Italian surnames]. Het is binnen dit interpretatieve kader dat men moet proberen de naam Lenghi te lezen.

Zonder een duidelijke etymologische nota in de geraadpleegde bronnen, berust de precieze oorsprong van de familienaam Lenghi hier op een beredeneerde hypothese, die als zodanig moet worden erkend. Meerdere sporen verdienen overwegingen, elk coherent met de onomastische mechanismen die in het vorige hoofdstuk zijn vastgesteld.

Het eerste spoor, en misschien het meest natuurlijk voor een Italiaanse joodse naam, is toponymisch. Veel familienamen in het schiereiland zijn afgeleid van een microtoponym — een dorp, een gehecht, een plaatsnaam — waarvan het spoor soms uit moderne kaarten is verdwenen. Lenghi zou dus kunnen verwijzen naar een plaats van herkomst van een familietak, volgens het algemene model dat onderzoek heeft vastgesteld voor joden die in de tijd van de getto's werden verplaatst [Salamone]. Deze hypothese blijft giswerk zonder een duidelijk geïdentificeerd toponiem.

Het tweede spoor is morfologisch: de uitgang -i is in het Italiaans de typische markering van het pluraal van familienamen, die « degenen uit het huis van Lengo / Lenghi » aanduidt. Deze structuur komt in een veelheid van Italiaanse namen voor, joods of niet, en zij suggereert dat Lenghi is afgeleid van een persoonsnaam of een bijnaam als grondslag. Ook hier is het mechanisme algemeen gedocumenteerd, maar zijn toepassing op deze specifieke naam blijft een redactionele gevolgtrekking.

Het derde spoor is voorzichtiger: erkennen van de veelheid van mogelijke oorsprongen. Historici benadrukken dat dezelfde cognomen verschillende families van verschillende afkomst kan dekken — Italqim, Sefardim, Asjkenazim — en dat de aanwezigheid in het getto soms verschillende trajecten heeft geharmoniseerd. De opmerking dat una donna di origine sefardita poteva avere benissimo un cognome ebraico romano illustreert deze fluiditeit van onomastische toehorigheden [Calipso, La storia del cognome]. Voor Lenghi gebiedt de eerlijkheid om deze hypothesen open te houden in plaats van willekeurig uit te spreken.

Wat de precieze oorsprong van de naam ook mag zijn, de familie Lenghi heeft geleefd en zich voortgeplant in het bijzondere universum van het Italiaans jodendom. Dit universum wordt gekenmerkt door zijn ouderdom, zijn verscheidenheid aan rituelen en zijn verspreiding over stedelijke gemeenschappen verspreid van Piëmont tot Sicilië, van Venetië tot Rome. De joden van Italië vormen geen homogeen blok: zij onderverdeelden zich in verschillende liturgische tradities — de Italiaanse ritus in eigenlijke zin, de Asjkenazische ritus geïmporteerd van ten noorden van de Alpen, de Sefardische ritus van de Iberische ballingen, en de Levantijnse gebruiken.

De geografische horizon van deze families strekte zich trouwens verder uit dan de huidige grenzen van het schiereiland. De Italiaanse diaspora breidde zich uit, door handel en ballingschap, tot aan de oostelijke grenzen van de Middellandse Zee. Men herinnert er dus aan dat de Italiaanse joden hebben geleefd in andere gebieden waar Italiaanse joden hebben gewoond, van de Ionische en Dodecanese eilanden en de stad Salonica (Thessaloniki) in Griekenland, waaronder de eilanden Corfu (Kerkyra) en Rhodos, alsmede Turkije en Israël [MyHeritage Wiki]. Een familie als de Lenghi kon, dankzij de grote mediterrane bewegingen, vertakkingen hebben gekend in deze verre centra, zonder dat het beschikbare archief toelaat de draad ervan te volgen.

De beslissende episode van deze collectieve geschiedenis blijft de instelling van de getto's vanaf de zestiende eeuw. Het was daar, in de beperkte ruimte van de gesloten straat, dat de achternamen zich duurzaam hebben gevestigd, dat de gemeenschappelijke solidariteit zich structureerde en dat het familiale geheugen zich vormde. Het grondleggende moment van de Italiaanse joodse nomenclatuur samenvalt met quando furono istituiti i primi ghetti (Roma, V...) [Salamone]. In deze smeltkroes nam de familie Lenghi waarschijnlijk de stabiele vorm aan onder welke Schaerf deze drie eeuwen later zou inventariseren [Schaerf, 1925].

De Joodse Italiaanse naam is niet alleen een onderwerp van geleerde nieuwsgierigheid: in de recente geschiedenis is het een identiteitsmarker geweest met tragische gevolgen. De populaire cultuur heeft lange tijd het idee in stand gehouden dat men een jood aan zijn naam kon "herkennen", een idee waarvan de fragiliteit is aangetoond maar waarvan de dodelijke kracht reëel was onder het fascisme en de Bezetting.

Een indrukwekkend beeld verdicht deze herinnering. Commentatoren van het werk van Schaerf herinneren aan de scène uit een film van Luigi Comencini waarin een Duitse soldaat de papieren onderzoekt van een jonge vrouw wiens naam een Italiaanse stad oproept: una scena toccante del film di Luigi Comencini "Tutti a casa" (1960), ambientato dopo l'8 settembre 1943, mostra un soldato tedesco che esamina sospettoso i documenti dell'ebrea Silvia Modena, con i compagni della ragazza che cercano di proteggerla fingendo di ignorare l'esistenza di una città con quel nome [Startmag, I cognomi degli ebrei italiani]. Deze scène zegt alles over het gevaar dat het voor Joodse families in Italië betekende om een herkenbare achternaam te dragen — en over de verlossende ambiguïteit die daarentegen kon worden geboden door een naam die niet onmiddellijk als joods "leesbaar" was.

Voor de Lenghi, die niet voorkomen onder de voor de hand liggende toponiemen van het type Modena, Volterra of Terracina, kon deze relatieve onomastische discretie in de loop der tijden zowel bescherming als genealogische raadsel vormen. De in zulke families overgedragen herinnering draagt vaak het spoor van deze dubbelzinnige toestand: het aangenomen lidmaatschap van de gemeenschap en de voorzichtigheid opgelegd door de vijandige omgeving. Dit hoofdstuk behoort evenzeer tot het overgedragen verhaal als tot de vastgestelde geschiedenis, en het is op hun kruising dat het zijn volle betekenis krijgt.

De overleving van een familienaam door de eeuwen heen is op zich een opmerkelijk historisch feit. Dat de naam Lenghi de turbulentie van de Italiaans-joodse geschiedenis heeft doorstaan — emancipatie uit de getto's in de 19de eeuw, integratie in het Verenigde Italië, vervolgingen in de 20de eeuw, herstructureringen na de oorlog — en tot de repertorium van 1925 en daarna is gekomen, getuigt van een continuïteit van de lignée.

Deze blijvendheid past in de bredere beweging van behoud van Italiaans-joodse cognomi, waarvan de documentaire waarde precies daarom is erkend omdat zij het mogelijk maken genealogische lijnen over lange termijn na te gaan. De heruitgave zelf van het werk van Schaerf, in de vorm van een anastase-herdruk die verkrijgbaar is bij gespecialiseerde boekhandelaren, toont aan dat de belangstelling voor deze nomenclatuur nooit is verdwenen [Schaerf, rist. anast., IBS]. Elke raadpleging van de catalogus brengt de herinnering van de families die erin voorkomen tot nieuw leven, en Lenghi profiteert daar evenzo van als de anderen.

Het is waarschijnlijk, hoewel dit niet met documentaire zekerheid voor deze specifieke lignée kan worden gesteld, dat de dragers van de naam zich hebben verspreid naar gelang van de emancipatie en moderne migraties, naar de grote Italiaanse steden, en soms daarna naar Frankrijk, Amerika of Israël, volgende de klassieke routes van de Italiaanse diaspora. De overdracht van de naam wordt in deze omstandigheden de dunne maar taai draad die het heden met de attestatie van 1925 verbindt [Schaerf, 1925].

De lineage Lenghi kan worden begrepen als een Joodse familie uit Italië, waarvan het meest zekere bewijs ervan is de vermelding in de onomastische repertorium van Samuele Schaerf. Rond dit vaste punt ontplooit zich een bundel van eerlijk aangenomen hypothesen : een waarschijnlijk toponymische of patronimische oorsprong, een inbedding in de wereld van de Italiaanse getto's, een plaats in het mozaïek van de riten van het schiereiland, en een overleven door de beproevingen van de twintigste eeuw.

Wat dit boek stellig vaststelt, stelt het vast dankzij de lexicografie en de algemene geschiedenis van de joden van Italië. Wat het veronderstelt, geeft het aan als veronderstelling. Deze discipline van de twijfel is de meest rechtvaardige eerbetoon dat men kan brengen aan een familie waarvan het archief ons weinig heeft nagelaten, behalve deze naam — Lenghi — gedragen door de eeuwen heen in één van de oudste diaspora's van de Joodse wereld. Dit naam eren is het erkennen van zowel het deel van kennis als het deel van onherleidbaar mysterie dat elke familiale mémoire constituteert [Schaerf, 1925 ; MyHeritage Wiki].