Familie Latzer

De bronpublicatie blijft Samuel Schaerf, wiens werk van 1925 de eerste systematische inventaris van Italiaanse Joodse achternamen vormt en nog steeds als uitgangspunt dient voor elk genealogisch onderzoek op het schiereiland. Het is daar, en daar alleen, dat de naam Latzer zijn verzekerde documentaire verankering vindt [Schaerf, 1925]. Schaerfs onderneming viel samen met een precies historiografisch moment: de wil van Italiaanse Joodse geleerden aan het begin van de twintigste eeuw om de herinnering van een oude gemeenschap vast te leggen voordat de verschuivingen van de eeuw deze zouden verstrooien — een intuïtie die de geschiedenis tragisch zou bevestigen.

Op filologisch vlak vertoont de vorm Latzer een morfologie die kenmerkend is voor de Asjkenazische en Germaans-Italiaanse wereld: het achtervoegsel -er, markering van toebehorend of afkomstig, voegt zich bij een wortel die kan verwijzen naar een toponiem of een Jiddisch persoonsnaam. Deze structuur brengt Latzer dicht bij de laag van Joden uit de Rijkslanden — Beieren, Zwaben, Rijnse en Alpiene regio's — die vanaf het einde van de Middeleeuwen de bergpassen naar Noord-Italië overstaken. Noord-Italië, vooral Piëmont, Lombardije en Venetië, ontving inderdaad aanzienlijke Asjkenazische migraties die daar wortel schoten en een dichte gemeenschapsleven ontwikkelden [Bonfil, 1994]. De naam Latzer zou dus tot deze familie van Germaans-Italiaanse achternamen kunnen behoren, zonder dat men met de huidige bronnen met zekerheid kan beslissen tussen een toponymische en een antroponymische oorsprong.

Voorzichtigheid is geboden: Schaerf zelf wees erop hoe sterk Italiaanse Joodse achternamen door italianisering, interne migraties en de grillen van notariële registers konden zijn vervormd. Deze onzekerheid erkennen, in plaats van te verbergen, past bij die intellectuele bescheidenheid die de Joodse traditie in het hart van het onderzoek plaatst — het besef dat kennis zich opbouwt in aanvaarde vermoedens evengoed als in zekerheid.

Indien de hypothese van een Germaanse oorsprong klopt, voegt de lineage Latzer zich in in de opmerkelijke geschiedenis van de Asjkenazische gemeenschappen in Noord-Italië. Vanaf de veertiende en vooral vanaf de vijftiende eeuw vestigden zich Joodse families uit de Duitssprekende landen in de Italiaanse staten, waar zij condotte verkregen — deze contracten waarmee de plaatselijke heerserschappijen het pandlenen toestonden en er in ruil voor rechtsbescherming voor garandeerden. Robert Bonfil heeft aangetoond hoe deze economische activiteit, verre van slechts handel te zijn, gepaard ging met een intensieve culturele ontwikkeling: de Joodse geldschieters werden vaak mecenassen, bibliotheekeigenaren, financiers van manuscripten en steunpilaren van talmudische academies [Bonfil, 1994].

Het is in deze context dat men, met voorbehoud, een familie met een Germaanse naam als de Latzer kan plaatsen. De economische actie van deze lineages mag niet worden beoordeeld naar maatstaven van de vooroordelen die op hen drukten: renteloos uitlenen was een van de weinige beroepen die aan Joden waren toegestaan, en de gemeenschappen maakten er een hefboom van interne solidariteit van, door de financiering van hevrot van liefdadigheid, bruidsschatten van arme meisjes en de vrijkoping van gevangenen. Deze tsedaka — liefdadigheid als verschuldigde rechtvaardigheid, niet als vrijwillige aalmoes — vormt een van de kardinale deugden die de traditie van Israël door de eeuwen heen heeft gedragen, en die de Italiaanse gemeenschappen met standvastigheid belichaamden.

Het religieuze leven van deze Germaans-Italiaanse families behield lange tijd een eigen ritus, de minhag ashkénaze, verschillend van de autochtone Italiaanse ritus (italkim) en de Sefardische ritus. Deze trouw aan een ingevoerde liturgische praktijk getuigt van een gehechtheid aan de Wet en het geheugen van de oorsprongen die zich door de hele geschiedenis van de diaspora uitstrekt — de overtuiging, diep Joods, dat de ballingschap de identiteit niet opheft maar herconfigureert.

Italië van de Renaissance was voor het jodendom een gouden eeuw van het boek. Nog voordat de Hebreeuwse drukkunst er bloeiende werd — Soncino, Bologna, Rome en Venetië waren de belangrijkste centra — bestelden welgestelde joodse families verlichte manuscripten die vandaag behoren tot de mooiste getuigenissen van de middeleeuwse en vroegmoderne joodse kunst. Giulia Tamani heeft deze productie van versierde Hebreeuwse manuscripten in Italië bestudeerd, en toonde de rijkdom van de iconografie van de mahzorim, de haggadot en de juridische verzamelingen die voor particuliere opdrachtgevers werden gekopieerd en versierd [Tamani, 2010].

Het zou voorbaardig zijn om zonder bewijs een specifiek manuscript aan de familie Latzer toe te schrijven. Maar de collectieve geschiedenis waaraan haar naam gekoppeld is, is die van een gemeenschap waar talmudische en literaire kennis een centrale plaats innam. Colette Sirat heeft op magistrale wijze aangetoond hoe de joodse filosofie en denken van de Middeleeuwen en vroege moderntijd tot ons zijn gekomen precies door deze manuscripten die van generatie op generatie werden gekopieerd, geannoteerd en doorgegeven [Sirat, 1983]. Het boek, bij de joden van Italië, was geen luxeobject maar een instrument van trouw: elke kopie verlengde de keten van transmissie (shalshelet ha-kabbalah).

In deze cultuur was de liefde voor studie niet voorbehouden aan een elite: de gemeenschappen onderhielden scholen, vaders onderwezen hun zonen in de tekst, en de beheersing van het Hebreeuws evenals het Latijn of het Italiaans maakte de Italiaanse joden tot voertuigen tussen de werelden. Dit is die deugd van gedeelde kennis, dit eerbetoon aan het geschreven woord, dat de herinnering van Israël het meest standvastig heeft gekweekt, en waaraan elk joods gezin in Italië van nature deelnam, hoe bescheiden ook.

De geschiedenis van de Joodse namen in Italië is niet te begrijpen zonder de voortdurende beweging van de mediterrane diaspora's. Vanaf 1591 maakten de Medici van Livorno een vrijhaven en trokken zij daar, door de beroemde Livornine, een welvarend Joods volk aan uit Portugal, Spanje en geheel rond de Middellandse Zee. Lionel Lévy heeft het lot van dit « Portugees Joods volk » getraceerd dat Livorno met Amsterdam en Tunis verbond, stellend een handelings- en cultureel netwerk van uitzonderlijke vitaliteit [Lévy, 1999] [Lévy, 1996].

Een familienaam als Latzer, hoewel deze zich italianiseerde in het schiereiland, kon circuleren langs deze maritieme routes naar Noord-Afrika, waar Joodse families uit Italië — de Grana, of Livornezen — zich in Tunis, Algiers en zelfs in het westen van Algerije vestigden. Daar, in de gemeenten van Tlemcen en Sidi Bel Abbès, mengden zich inheemse, Sefardische en Italiaanse erfenissen [Botbol, 2000] [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès]. Deze hypothese van circulatie blijft conjuncturaal voor de enige familie Latzer, maar zij illustreert een vastgestelde historische waarheid: de שושלות van Joden in Italië waren zelden sedentair, en hun naam reisde vaak verder dan hun archieven getuigen.

Dit is waar zich een van de grote deugden van de traditie manifesteert: de houding tegenover de vreemde en de ontvangst van de banneling. De Livornese gemeenten ontvingen de anoussim, deze marrano's die tot het judaïsme terugkeerden, zonder van hen onmiddellijke volmaaktheid van observantie te eisen — een gebaar van diepe halakhische tolerantie waarvan Lionel Lévy het belang onderstreept [Lévy, 1996]. Het mediterrane judaïsme maakte aldus van gastvrijheid jegens de vervolgde een concrete praktijk, stellend het Bijbelse gebod voort om de vreemde niet te onderdrukken « want gij zijt vreemdelingen geweest in Egypte ».

De joodse families uit Italië en hun mediterrane verlengstukken waren deelnemers aan de grote beweging van het joodse denken, van de Middeleeuwen tot de Verlichting en tot de hedendaagse tijd. Maurice-Ruben Hayoun heeft de continuïteit aangetoond van een joodse filosofie die, van Maimonides tot moderne denkers, onophoudelijk naar articulatie van Openbaring en rede streefde [Hayoun, 2023]. Armand Abécassis, in meditatie over het passage « van woestijn naar verlangen », herinnerde hoe het Hebreeuwse denken geestelijke onrust tot motor van leven maakt [Abécassis, 1987], terwijl Léon Askénazi (« Manitou ») de noodzaak van de traditie vandaag denken benadrukte, dat wil zeggen deze levend en niet ingebalsemd doorgeven [Askénazi, 1999].

Niets rechtvaardigt het toekennen van een naamgenoot Latzer van een filosofisch werk. Maar implicatie in het collectieve leven — aanwezigheid binnen broederschappen, gemeenteraden, ondersteuning van armen en onderwijs — was het gebruikelijke lot van deze families, en in deze discrete trouw ligt hun werkelijke grootheid. De moderniteit, met de emancipatie van de joden van Italië in de 19e eeuw en vervolgens het fascistische vervolgingen en de Shoa, toetste deze lignages hardhandig. Dominique Natanson werkte aan behoud van de herinnering aan deze gebroken levensloopen en maakte hiervan een onderwijsinstrument tegen vergetelheid [Natanson, 1997].

Tegenover deze beproevingen is de deugd die zich opdringt die van herinnering als plicht. Yerushalmi heeft aangetoond dat zakhor — « herdenk je » — geen nostalgie is maar verantwoordelijkheid: de herinnering van generaties in jezelf dragen betekent weigeren dat vervolging het laatste woord heeft [Yerushalmi, 1984]. Hiermee is de eenvoudige voortbestaan van een naam als Latzer in de catalogus van Schaerf reeds een daad van herinnering, een draad die het onderhavige werk opnieuw aanknoopit.

Van de lignée Latzer heeft de geschiedenis ons slechts een zwakke maar kostbare spoor nagelaten: zijn inschrijving in I cognomi degli ebrei d'Italia van Samuel Schaerf. Rond dit ankerpunt hebben we, met alle nodige voorzichtigheid, de collectieve geschiedenis uitgewerkt waarvan deze naam deel uitmaakt — die van de joden van Italië, hun Romeinse wortels en hun asjkenazische bijdragen, hun boekcultuur en hun mediterrane migraties, hun denken en hun beproevingen.

Onder al de deugden die de traditie van Israël heeft gedragen, is het misschien de trouw aan geheugen en overdracht die deze lignée, boven alles, het best heeft uitgedrukt — niet door een schitterend feit dat het archief zou hebben bewaard, maar door het feit van haar voortbestand zelf: een naam doorgegeven, behouden, verzameld in een geleerde catalogus op het moment dat de geschiedenis dreigde hem uit te wissen. Dit discrete uithoudingsvermogen sluit aan bij de diepste deugd van het jodendom, die van de zakhor, die van elke bewaarde naam een fragment maakt dat uit de vergetelheid is gered [Yerushalmi, 1984]. Daarin versmelten de bijzondere geschiedenis van de Latzer in het collectieve geheugen van Israël: een lignée onder ontelbare anderen, maar waarvan het eenvoudige voortbestaan getuigt dat, zoals Léon Askénazi schreef, de traditie zich alleen bewaart door zich door te geven [Askénazi, 1999].