Familie Lalou

Elke geschiedenis van de naam Lalou begint met een betekenisvraag, en die vraag krijgt twee onverzoenlijke antwoorden afhankelijk van het onderzochte gebied. In de Noord-Afrikaanse joodse wereld is de naamkunde traditie duidelijk en consistent: in Noord-Afrika is Lalou een bijnaam voor Eliaou / Elie [Torah-Box]. De naam komt dus voort uit een voornaam — die van de profeet Elia, Eliyahou in het Hebreeuws — volgens een goed gedocumenteerd mechanisme in de joodse Maghrebijnse naamkunde, waar het hypocoristicum, dat wil zeggen de genegenheids- of verkorte vorm van een voornaam, een overdraagbare familienaam wordt. Lalou, Lellou, Allou behoren tot dezelfde klankreeks, stellende rond de kern El- / Eli- eigen aan degenen die de naam van de profeet dragen.

Een tweede verklaring circuleert binnen de Algerijnse traditie zelf, van toponymische aard. Volgens deze interpretatie zou Lalou een wijk in Oran zijn; sommigen beweren dat de naam verwijst naar Saint-Leu of Saint-Louis, twee van de zesentwintig gemeenten van Oran, zodat de naam zou betekenen dat de familie afkomstig is uit deze plaats [Torah-Box]. De twee hypothesen — antroponymisch en toponymisch — sluiten elkaar niet absoluut uit: dezelfde achternaam kon zich op verschillende manieren vestigen afhankelijk van de families, wat zijn verspreiding en de moeilijkheid om eraan één unieke oorsprong toe te kennen verklaart.

Geheel anders is de Franse lezing van de naam, die behoort tot de geschiedenis van het platteland en het feodalisme in het noorden van het land. Laloup is een onjuiste vorm van Lalou (= l'alleu, eigendom vrij van heren lasten), en Laloux is een vrij veel voorkomende naam in Noord-Frankrijk [Geneanet]. Hier duidt de naam op de houder of de buur van een alleu, vrije grond uit het middeleeuwse recht — een betekenis die uiteraard geen enkel verband heeft met de profeet Elia. Deze volmaakte homonymie tussen een Magrebijnse joodse naam voortkomend uit Eliyahou en een Picardische boerennaam voortkomend uit de alleu vormt een van de klassieke valkuilen van de genealogie: twee families Lalou kunnen in oorsprong strikt niets gemeen hebben. Dit is waarom deze sectie betrekking heeft op de intersectie: de mondelinge Sefardische traditie en het Franse taalkundig archief beantwoorden elkaar en onderscheiden zich, in dit geval, duidelijk van elkaar.

Om te begrijpen hoe een voornaam een familienaam wordt, moet je Lalou plaatsen in het bredere systeem van de Noord-Afrikaanse Joodse naamkunde, die zelf erfgenaam is van de Sefardische beschaving. De Sefardische Joden zijn leden van historische Joodse gemeenschappen die inwoning gaven of afkomstig waren uit het Iberisch Schiereiland, vooral uit Spanje en Portugal; tegenwoordig verwijst de term vaak naar Joden uit de Maghreb — Marokko, Algerije, Tunesië, Libië [Wikipedia]. De scharnierpunt van deze geschiedenis is bekend: in de Middeleeuwen, vóór hun verwijdering in 1492 door christelijke autoriteiten naar aanleiding van de Reconquista, namen zij deel aan de intellectuele bloei van Spanje [Wikipedia]. Een deel van de verbannen ging naar Noord-Afrika, waar zij zich mengden met autochtone Joodse gemeenschappen, de zogenaamde toshavim, verschillende eeuwen ouder dan de aankomst van de Iberische Joden.

In deze smeltkroes ontstaan namen volgens enkele grote logica's die de naslagwerken van Sefardische naamkunde methodisch hebben ingedeeld: namen afgeleid van Hebreeuwse voornamen, beroepsnamen, Arabische bijnamen, en toponiemen. De referentiewerken illustreren het laatstgenoemde proces ruimschoots: Draï of Dray duidt degene aan die afkomstig is uit de wadi Dra, een rivier in het zuiden van Marokko waarvan de vallei door meerdere Joodse stammen werd bewoond [Harissa], terwijl Duran degene aanduidt die afkomstig is uit de stad Oran in Algerije [Harissa]. Deze voorbeelden tonen aan dat het dubbele spoor dat voor Lalou werd opgemerkt — voornaam aan de ene kant, toponiemen uit Oran aan de andere — niets vreemds heeft: het reproduceert exact de twee meest productieve mechanismen van het systeem.

Het gebruik van de Arabische bijnaam, de derde weg, verduidelijkt door contrast de bijzonderheid van Lalou. De naslagwerken vermelden bijvoorbeeld dat Allouche, van het Arabische dialect van Mozabische oorsprong 'alûsh, lam betekent, waarschijnlijk met een mystieke betekenis [Dafina], of dat Alloul of Aloul, van Arabische oorsprong 'alûl, welgesteld, rijk betekent [Dafina]. De fonetische nabijheid van deze namen met Lalou heeft soms tot overhaaste vergelijkingen geleid; maar de dominante traditie handhaaft voor Lalou de voornominale oorsprong verbonden met Elias, wat de familielijn in het register van theofore namen plaatst in plaats van in dat van beschrijvende bijnamen. Dit hoofdstuk, gebaseerd op referentie-catalogi van naamkunde en geschiedenis, kan als vastgesteld worden beschouwd.

De geografie van de naam, zoals deze door patronymische databases wordt weergegeven, tekent een cartografie die aansluit bij zijn Noord-Afrikaanse oorsprong. De globale bevinding is al vastgesteld: de naam komt overwegend voor in Afrika, waar 61% van de Lalou leeft [Forebears]. Op nationaal niveau is Algerije het land waar de naam het meest algemeen wordt gedragen, met 1 375 personen, dus ongeveer één op de 28 096 [Forebears]. Deze Algerijnse dichtheid, en de vermelding van de provincie Jijel onder de concentratiecentra, plaatsen een aanzienlijk deel van de Lalou in het osten en westen van het land, twee regio's waar de Joodse aanwezigheid historisch oud is en tot het midden van de twintigste eeuw voortduurde.

Hier moet rekening worden gehouden met een verschijnsel dat eigen is aan Algerije: het voortbestaan van de naam onder musulmaanse dragers. De verspreiding van een achternaam als Lalou in een overwegend musulmaanse omgeving wordt verklaard door gedocumenteerde mechanismen: Lalou is ook een voornaam, gedragen in Algerije door 1 375 personen [Forebears], dezelfde wortel kan volgens families en geloofsgemeenschappen als voornaam en als achternaam functioneren. Deze intercommunautaire circulatie van dezelfde naam is een van de meest instructieve kenmerken van de Algerijnse naamkunde, waar Joden en musulmanen lange tijd een gemeenschappelijke linguïstische voorraad deelden. De bruto-aantallen uit genealogische databases maken geen onderscheid naar geloof van de dragers; zij moeten daarom worden gelezen als oppervlaktegegevens, rijkwijs maar voorzichtig te interpreteren.

Aan deze Noord-Afrikaanse kern voegt zich op Frans en Europees niveau de in het eerste hoofdstuk genoemde homoniemische bijdrage. Laloux komt vrij frequent voor in het noorden van Frankrijk, in de departementen 62, 60 en 80 [Geneanet], dat wil zeggen in Pas-de-Calais, Oise en Somme. De Europese genealogische databases registreren dus een groot aantal dragers onder verschillende schrijfwijzen, zonder dat daaruit mag worden geconcludeerd dat er een verwantschap is met de Maghrebijnse Lalou. Het Grote Boek handhaaft daarom twee verschillende takken: de Joodse en Algerijnse tak, die de kern van zijn onderwerp vormt, en de noordelijke Franse tak, vermeld voor documentaire nauwkeurigheid maar vreemd aan de Sefardische linie.

Voorbij de linguïstiek draagt het dragen van de naam Lalou, in de Noord-Afrikaanse Joodse traditie, de Mémoire van Élie mee. De profeet Éliyahou neemt een bijzondere plaats in in de Sefardische volksvreetheid: aankondigende van de bevrijding, onzichtbare gast van elke besnijdenis, verwachte tafelgast van de paastafel, hij is de figuur van hoop en bescherming. Een pasgeboren kind de voornaam Eliaou geven, en deze vervolgens als familienaam in de liefkozende vorm Lalou zien vaststellen, betekent dat men een hele lignée onder het patronaat van deze beschermende figuur plaatst — volgens de traditie gerapporteerd door de rabbijnse autoriteiten die zijn geraadpleegd over de oorsprong van de naam [Torah-Box].

Deze beschermende dimensie komt tot uitdrukking in de formule zelf die het rabbijnse antwoord over de naam afsluit: moge Hachem u beschermen en zegenen [Torah-Box]. De zegen is hier geen siersiersel van beleefdheid; zij verlengstamt de waarde die door de naam zelf wordt gedragen. In de gemeenschappen van Maghreb hadden namen die voortkwamen uit voornamen van profeten en aartsvaders de reputatie een verdienste, een zekhout, van de oorspronkelijke drager op zijn nageslacht over te dragen. De naam werd dan een draad die elke generatie met de vorige verbond en, daarboven, met het aangerepen bijbelse model.

De onomastische traditie zelf erkent de produktiviteit van deze kern. De repertoria vermelden dat Bellalou ook bestaat en dat het van Lalou afkomstig is [Torah-Box], illustrerend hoe een enkele wortel een sterrenbeeld van afgeleide vormen voortbrengt via migraties en transcripties. Lalou, Lellou, Bellalou, Allou: zoveel varianten die, in de familiale Mémoire, als takken van dezelfde boom kunnen voelen, zelfs wanneer het archief dit niet met zekerheid toestaat aan te tonen. Dit gedeelte behoort precies tot het register van de overgedragen Mémoire: het geeft de betekenis van de naam zoals deze wordt ervaren weer, eerder dan een reeks gedocumenteerde feiten.

Het hedendaagse lot van de Lalou kan niet worden begrepen zonder de grote verschuiving van de twintigste eeuw. De huidige verspreiding van de naam, sterk Algerijnse maar inmiddels aanwezig in Frankrijk en daarbuiten, draagt het spoor van de omwenteling die de joodse gemeenschappen van de Maghreb heeft getroffen. Sinds de onafhankelijkheid van de Maghreb-landen zijn de banden tussen joden en Arabieren ofwel verslaapt — in Marokko en Tunesië — ofwel bijna volledig verbroken, in Algiers [Yad beYad]. Deze breuk, in Algiers in het bijzonder, heeft de vertrek van bijna de gehele joodse bevolking bij de onafhankelijkheid van 1962 versneld.

Voor de Lalou, evenals voor alle joden uit Algiers, viel dit vertrek onder een bijzonder juridisch kader dat uit de negentiende eeuw werd overgenomen, die hen Franse burgers had gemaakt en hun vestiging in het moederland vergemakkelijkte. Het naamkundige gevolg van deze exodus is direct en waarneembaar: een naam waarvan het historische centrum Algerijnse blijft — Algiers blijft het land van de sterkste concentratie [Forebears] — maar waarvan de joodse naamdragers zich massaal naar Frankrijk hebben begeven, en ondergeschikt naar Israël en Noord-Amerika. De aanwezigheid van de naam in de grote Europese genealogische databases weerspiegelt dit transfer gedeeltelijk.

Hier wordt de nodige voorzichtigheid duidelijk. Dit resulteert erin dat de nieuwe generaties dit gedeelde verleden minder kennen [Yad beYad], en het geheugen van de families is vaak gefragmenteerd geraakt door opeenvolgende migraties. Het reconstrueren van een doorlopende genealogie van de Lalou, van het Maghrebijnse shtetl naar de hedendaagse diaspora, valt dus eerder onder waarschijnlijk ondersteund door demografische aanwijzingen dan onder uitputtende naamgevingsarchieven. Wat men met zekerheid kan stellen, is de algemene beweging; wat men met voorbehoud moet presenteren, is het detail van individuele trajecten, dat alleen door een burgerlijke-staat familie-voor-familie-werk kan worden vastgesteld.

Aan het einde van dit onderzoek verschijnt de naam Lalou als een samenvatting van de Noord-Afrikaanse Joodse geschiedenis. Zijn meest betrouwbare oorsprong is antroponymisch en theofoor: in Noord-Afrika is Lalou een bijnaam voor Eliaou / Elie [Torah-Box], waardoor de lignée onder de aanroeping van de profeet van de hoop wordt geplaatst. Een tweede traditie, toponymisch, verbindt hem met de regio Oran, en beide interpretaties bestaan naast elkaar zonder elkaar uit te sluiten. Zijn geografie bevestigt deze verankering: predominant in Afrika, wordt de naam het meest algemeen gedragen in Algerije [Forebears], voordat de geschiedenis van de 20ste eeuw zijn Joodse dragers naar Frankrijk en andere kusten verspreidt.

Het Groot Boek heeft er steeds op gehouden om een onderscheid in methode aan te houden: de Joodse en Maghrébijnse tak, het hart van de zaak, kan niet worden verward met de homoniemen Franse voortvloeisel uit de alleu feudaal, noch met de moslimdragers die vandaag dezelfde naam in Algerije delen. Deze polyfonie verzwakt de geschiedenis van Lalou niet; zij maakt haar exemplarisch voor de mechanismen waardoor een bijbelse voornaam, van generatie op generatie doorgegeven, het blijvende zegel van een lignée wordt. Waar het archief ontbreekt, neemt het geheugen het over; en waar het geheugen aarzelt, biedt de onomastiek houvast. Het is op dit snijpunt — tussen Elia en de ballingschap, tussen de Maghreb en Frankrijk — dat de lignée der Lalou, levend, zich bevindt.