Familie Labbos

Het meest solide beginpunt is ook het bescheidene. Abraham I. Laredo, in zijn essai d'onomastique judéo-marocaine, een referentiewerk voltooid in Madrid onder toezicht van de Consejo Superior de Investigaciones Científicas, classificeert Labbos onder de patroniemen zonder verklaring, zonder verzekerde etymologie, bekend door de grafische varianten לאבוז en להבוז en de geLatin­iseerde vormen Labos en Labboz [Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, 1978].

Deze vaststelling verdient aandacht, want zij zegt veel over de methode en de deontologie van de geleerde. Waar andere commentatoren een verleidelijke etymologie zouden hebben geconstrueerd — een Spaanse plaatsnaam, een verdraaide Hebreeuwse wortel, een gereconstrueerde Arabische bijnaam —, kiest Laredo ervoor niet te weten. Deze bescheidenheid van de onderzoeker, deze weigering om de leegte met aangenaam vermoedenwerk in te vullen, is op zichzelf een waarde: zij behoort tot dezelfde waarheidsverplichting die de rabbijnse traditie in het hart van de studie plaatst, waar lo yada'ti, « ik weet niet », een volledig legitiem en zelfs eervol antwoord is.

Men kan, met de nodige voorzichtigheid, enkele aanwijzingen opmerken die het Noord-Afrikaanse onomastische onderzoek toestaat zonder ze te doorgronden. De werken van Joseph Toledano en Paul Sebag hebben aangetoond dat de moeilijkst te interpreteren laag van Joodse namen in de Maghreb bestaat uit hetzij bijnamen waarvan de volkse betekenis is verdwenen, hetzij Iberische plaatsnamen verminkd door eeuwen mondeling doorgeven na de uitdrijving van 1492 [Toledano, Une histoire de familles, 1999] ; [Sebag, Les noms des Juifs de Tunisie, 2002]. De uitgang in -oz / -os is niet zeldzaam in de Hispanische onomastiek, en het is niet uitgesloten — maar niets bewijst dit — dat Labboz het verzwakte echo van een Castiliaans plaatsnaam of bijnaam bewaart. Wij houden ons hier aan het beginsel: zonder bewijs blijft de hypothese een hypothese.

Indien de naam weerstand biedt, de wereld waarin hij leefde, is rijkelijk gedocumenteerd. Dat Labbos voorkomt in een naslagwerk van de judeo-Marokkaanse onomastiek verankert de lignée in één van de oudste en dichtst vervlochten diaspora's van het Joodse volk: die van Marokko, waar de joodse aanwezigheid vóór de islam teruggaat en zich in de moderne eeuwen voortzet in de mellahs van Fès, Meknès, Marrakech, en in de gemeenschappen van het Noorden — Tétouan, Tanger — gemerkt door het Sefardische erfgoed.

Deze gemeenschap, lange tijd uitsluitend beschreven vanuit de hoek van de kwetsbaarheid van de dhimmi-status, was ook een gemeenschap van uitzonderlijke intellectuele en economische vitaliteit. De werken van Mohammed Kenbib hebben aangetoond hoeveel Joden en moslims van Marokko in de 19de en het begin van de 20ste eeuw een complexe coëxistentie beleefden, gemaakt van dagelijkse nabijheid, handelsuitwisselingen en terugkerende spanningen, in een land onderworpen aan de groeiende druk van Europese mogendheden [Kenbib, Juifs et musulmans au Maroc, 1859-1948, 1994]. Robert Assaraf heeft op zijn beurt het lange transformatieproces van de Marokkaanse joodse gemeenschappen tussen 1860 en het einde van de 20ste eeuw nagetekend, van consulaire beschermingen tot de grote migraties [Assaraf, Une certaine histoire des Juifs du Maroc, 2005].

Het is in dit kader dat een familie als de Labbos de ambachten zal hebben uitgeoefend die het bestaan en soms de roem van het Marokkaanse jodendom hebben waargemaakt: het ambachtswerk in leer en metaal, de kleine en grote handel, het makelaarschap tussen de steden van het binnenland en de havens van het Noorden. Economische activiteit was hier niet slechts een eenvoudige overlevingsactiviteit: zij weefde bruggen tussen werelden, deed goederen en mensen circuleren, en belichaamde op haar wijze een der deugden die de joodse traditie in hoge mate stelt — eerlijk werk als grondslag van waardigheid, de tsedaka afgetrokken van de winst als gemeenschappelijke verplichting. Wij kunnen niet naamkundig enig toonbank of winkelrekje aan een Labbos toeschrijven, bij gebreke van archief; maar de gezamenlijke geschiedenis verlicht, in naburigheid, wat waarschijnlijk hun horizon was.

De classificatie van de naam door Laredo in de Marokkaanse onomastiek, en het iberiëriserende karakter van de spelling Labboz, nodigen uit tot het confronteren van twee herinneringen: die van de Spaanse ballingschap van 1492, die tienduizenden megorashim (verbannen personen) over Noord-Marokko uitstortte, en die van het inheemse jodendom, de toshavim, sinds lange tijd gevestigd.

Yosef Hayim Yerushalmi heeft meesterlijk aangetoond hoe de Sefardische herinnering zich na de verbanningschap hervormt tot een sterke identiteit, gedragen door de Judeo-Spaanse taal, de liturgie en een diep verankerde gehechtheid aan het geheugen van Sefarad [Yerushalmi, Sefardica, 1998]. De kronieken van Tétouan verzameld door Sarah Leibovici geven gestalte aan deze wereld: een gemeenschap in Noord-Marokko diep doortrokken van Spaanse invloed, haar haketía, haar instellingen, haar rabbijnen en haar handelslieden [Leibovici, Chronique des Juifs de Tétouan, 1984].

Hier moet de kruising tussen archief en traditie eerlijk blijven: niets in de bronnen verbindt de Labbos met zekerheid aan de ballingen van 1492. De gissing van een noordelijke, Sefardische oorsprong is verleidelijk en verenigbaar met de spelling; zij blijft een redactionele hypothese, geen feit. Wat men zonder risico kan zeggen, is dat de Labbos, waar zij ook in het joodse Marokko hebben geleefd, de kardinale deugd van deze ballingschapsgemeenschappen hebben gedeeld: de trouw — trouw aan de Wet, aan de taal, aan het geheugen. De herinnering van Israël heeft zich altijd gevoeid door dit vermogen van de ballingen om van een ontworteling een overdracht te maken; door van generatie op generatie een naam voort te dragen, zelfs zonder betekenis, hebben de Labbos onwetend volbracht wat het fundamentele gebaar van het jodendom is: zakhor, herdenk.

Geen geverifieerde bron schrijft de Labbos een bekende rabbijnische figuur, een beroemde responsum of een gedrukt werk toe. Eerlijkheid gebiedt dit duidelijk te zeggen, in plaats van een denkbeeldige halachist te fabriceren. Maar de afwezigheid van geverifieerde roem is niet de afwezigheid van religieus leven: het is integendeel de normale toestand van de immense meerderheid van Joodse families, wier vroomheid zich niet in boeken uitdrukte maar in dagelijkse trouw aan de geboden.

In de Marokkaanse mellahs was het leven georganiseerd rond de synagoge, de yeshiva, het rabbijnse gerechtshof en de liefdadigheidsbroederschappen. Talmudische kennis was daar een collectief streven, studie een eerbewijs dat zelfs voor de bescheidensten bereikbaar was. De grote synthesen over familienamen in Noord-Afrika van Joseph Toledano herinneren eraan dat achter elke naam, illustrious of onbekend, een verhaal van toebehoren tot deze gemeenschappelijke religieuze matrix speelt [Toledano, Les Noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord, 2003].

Hier kan men, zonder hagiografie, de deugd benoemen die waarschijnlijk het meest door een lignage is belichaamd wiens geschiedenis die van trouwe anonimiteit is: discrete vroomheid en liefdadigheid (gemilout hassadim). De Marokkaanse gemeenschappen werden gestructureerd door instellingen van solidariteit — uitzet van wezen, vrijkoop van gevangenen, verzorging van zieken, begrafenis van behoeftigen — waaraan elk huishouden naar vermogen bijdroeg. Een familie Labbos, ingebed in dit weefsel, zal naar alle waarschijnlijkheid deelgenomen hebben aan deze betrokkenheid bij het collectieve leven die in het Joodse denken de concrete vertaling van heiligheid is: niet de eenzame ascese, maar de zorg voor de ander binnen de kehila, de gemeenschap.

De meest gedocumenteerde beproeving van het hedendaagse jodendom in Noord-Afrika was de Tweede Wereldoorlog. In Marokko, onder het Vichy-regime, werden Joden getroffen door discriminatoire wettelijke bepalingen, maar Michel Abitbol heeft de complexiteit van de situatie en de beschermende rol, binnen bepaalde grenzen, van de monarchale instellingen vastgesteld [Abitbol, Les Juifs d'Afrique du Nord sous Vichy, 1983]. Robert Assaraf wijdde een specifieke studie aan de houding van sultan Mohammed V, wiens herinnering in het Marokkaanse collectieve geheugen is vastgesteld als het weigeren om zijn joodse onderdanen te verraden [Assaraf, Mohammed V et les Juifs du Maroc à l'époque de Vichy, 1997]. In het naburige Tunesië, bezet door Duitse troepen van november 1942 tot mei 1943, nam de vervolging een directer karakter aan, met requisiëringen, werkkampen en plunderingen, zoals gedocumenteerd in de werken verzameld door Claude Nataf [Nataf (dir.), Les Juifs de Tunisie sous le joug nazi, 2012].

Een familie met de naam Labbos zou deze rampspoed hebben doorgemaakt, evenals al haar geloofsgenoten: in onzekerheid, onder de dreiging van censusregistratie en uitsluiting, steunend op de samenheid van de gemeenschap om te overleven. Vervolgens kwam, na 1948 en vooral in de jaren 1950-1960, de grote emigratiebeweging die de mellahs van Marokko leegde ten voordele van Israël, Frankrijk en Canada — een beweging waarvan Assaraf de stadia volgde [Assaraf, Une certaine histoire des Juifs du Maroc, 2005]. De moderne schrijfwijzen Labos en Labboz, verfrankst, dragen het spoor van deze nieuwe verspreiding [Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, 1978].

In deze tragische en migratoire sequentie uit zich een deugd die het jodendom duizendmaal heeft beproefd: de moed van continuïteit. Elders opnieuw beginnen, de naam behouden, een leven en praktijk herbouwen op onbekende grond — dit is het gebaar van Joden uit alle verbannissen. De relatie tot oorlog was hier niet die van verovering maar van volharding; de relatie tot de vreemdeling, die van de gast die alles opnieuw moet leren. Daarin wordt de duisternis van de naam Labbos zelf welsprekend: het is een van die ontelbare anonieme draden waarvan de persistentie het weefsel van Israël voor scheuring heeft behoed.

De vraag naar de verloren betekenis blijft. Wat moet men doen met een naam waarvan de sleutel niet te vinden is? De joodse traditie biedt hier een diep antwoord. In het denken van Israël is de naam nooit een simpele identificeerder: hij is shem, geheugen, belofte, aanwezigheid. Leo Strauss, mediërend over wat de joodse trouw aan het erfdeel voorbij elk bewijs fundeert, herinnerde eraan dat de relatie van de Jood tot zijn erfgoed zich minder in bewijsbare zekerheid knoop dan in een aangenomen loyaliteit tegenover een overdracht [Strauss, Pourquoi nous restons juifs, 2001].

De familienaam Labbos illustreert deze waarheid juist omdat hij zonder uitleg gebleven is overleven. Generaties hebben hem gedragen, doorgegeven, ingeschreven op huwelijkscontracten (ketoubot), gegraveerd op grafstenen, uitgesproken in de synagoge bij de oproep tot de Torah — zonder wellicht ooit de eerste betekenis te kennen. Deze blinde en trouwe overdracht is het tegenovergestelde van kwetsbaarheid: zij is de zuiverste vorm van de massoret, de traditie die zich voortplant niet omdat men haar begrijpt, maar omdat men haar liefheeft en zich erin herkent.

De kruising van geheugen en archief leidt hier tot een les: waar kennis ontbreekt, vervangt trouw. De verdraagzaamheid tegenover het mysterie, de aanvaarding dat een erfgoed gedeeltelijk ondoorzichtig kan blijven zonder op te houden heilig te zijn, is een wijsheid. De naam Labbos, raadsel in de handen van de historicus, is bij zijn dragers een vanzelfsprekendheid: die van behoren tot het volk dat, boven alles, van het geheugen een gebod heeft gemaakt.

Aan het einde van deze reis moeten we erkennen wat we niet weten: de oorsprong van de naam Labbos blijft onvindbaar, geen enkele eminente figuur wordt er door geverifieerde bronnen aan gekoppeld, en het wezenlijke van zijn geschiedenis leest zich eerder af aan de nabijheid van de grote geschiedenis van de Joden van Marokko dan aan eigen handelingen [Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, 1978]. Dit Groot Boek heeft voor nauwkeurigheid gekozen: het heeft de stiltes niet gevuld met verzinsel.

Maar uit dit documentaire gebrek ontstaat een duidelijke figuur. Wat het geslacht Labbos boven alle deugden het best heeft uitgedrukt, is de trouw van de overdracht — dat vermogen om, van generatie op generatie en van ballingschap tot ballingschap, een naam, een Wet en een toebehoren voort te dragen, zelfs wanneer de oorspronkelijke betekenis is uitgewist. Hierin zijn de Labbos geen uitzondering: zij zijn de exemplarische incarnatie van de enorme anonieme meerderheid van het joodse volk, die families zonder kroniekschrijver die echter door hun volharding alleen de draad van de herinnering van Israël hebben vastgehouden. Zij belichamen de zakhor — gedenk je — niet als een kennis, maar als een daad: overleven, overdragen, blijven bestaan.

Het raadsel van hun naam houdt op een leemte te zijn en wordt een les. Het herinnert de geschiedschrijver aan zijn bescheidenheid, en de lezer aan deze waarheid die de joodse traditie nooit heeft opgehouden uit te roepen: een volk handhaaft zich niet alleen door zijn grote mannen, maar door de obscure trouw van de ontelbare velen. De naam Labbos, die men niet kan vertalen, laat zich echter volkomen lezen in deze taal.