Familie Kupferberg

Vóór de invoering van erfelijke familienamen noemden Joden in Europa zich, net als die in islamitische landen, meestal volgens een patronymisch systeem: « X zoon van Y » (ben in het Hebreeuws, ibn in het Arabisch), soms aangevuld met een toponiem, een beroep of een bijnaam. Deze naamgeving was geen lacune maar een samenhangend systeem, geworteld in de liturgie — waarin men tijdens de Thora-oproep wordt genoemd bij zijn voornaam gevolgd door die van zijn vader — en in de gemeenschappelijke organisatie.

De lange geschiedenis van Joodse gemeenschappen toont aan dat deze onomastiek zich steeds aanpaste aan de omringende omgeving. In de islamitische landen van de middeleeuwen ontstond uit de culturele symbiose tussen Joden en moslims een mengsel van hybride namen en gedeelde gebruiken, getuigend van een dichte coëxistentie ondanks de juridisch ondergeschikte status van de dhimmi [Cohen, 1994]. Deze diepe interactie, die door sommige historici als symbiose werd gekarakteriseerd, had een blijvende invloed op de Joodse cultuur onder de vroege islam [Wasserstrom, 1995]. Evenzo ontwikkelden gemeenschappen in het moslimse Spanje, zoals die van Sevilla, een opmerkelijk sociaal en intellectueel leven onder Arabisch-Berberse heerschappij [Picard, 2001], terwijl in de Maghreb entiteiten als de Joodse gemeenschap van Tlemcen onder de Zayyaniden van werkelijke autonomie in hun eigen aangelegenheden genoten [Corcos, 1966].

Hoewel deze voorbeelden vooral betrekking hebben op de Sefardische en Oosterse diaspora's, werpen zij licht op de Asjkenazische situatie waaruit de naam Kupferberg voortvloeit. Want in de Germaanse en Slavische wereld leefden Joden eveneens zonder vaste erfelijke patroniemen tot het einde van de achttiende eeuw. Het individu was « Mozes zoon van Salomo », « Reb Itzik de koopman van Krakau », zonder dat deze aanduidingen onveranderlijk werden doorgegeven. Deze onomastische fluiditeit, gemeenschappelijk voor de hele Joodse diasporawereld, zou ruw worden onderbroken, in de landen van Centraal-Europa, door de centraliseringsambities van moderne staten. Het is in deze breuk dat wij het geboortebewijs van de naam Kupferberg moeten zoeken.

De naam Kupferberg is het rechtstreekse product van een staatspolitiek. Vanaf het laatste kwart van de achttiende eeuw ondernamen de 'verlichte' monarchieën van Midden-Europa stappen om hun joodse onderdanen in het moderne administratieve apparaat in te passen — belastingheffing, militaire dienstplicht, volkstelling — wat vereiste dat zij identificeerbaar werden gemaakt door een vaste en erfelijke familienaam.

De grondslag werd in het Habsburgse rijk gelegd door het tolerantieediet van Joseph II, waarvan de bepalingen van 1787 de Joden van de Oostenrijks-Hongaarse monarchie, en met name van het onlangs bij de eerste verdeling van Polen geannexeerde Galicië, dwongen een vaste Duitse achternaam aan te nemen. Pruisen volgde een vergelijkbare weg, met name door het emancipatiebesluit van 1812 en eerdere regelingen voor zijn oostelijke provincies. Het was in dit kader dat er tienduizenden sieraadnamen ontstonden: samengesteld uit Duitse wortels die bloemen aanduidden (Rosen-, Blumen-), metalen (Gold-, Silber-, Kupfer-), landschappen (-berg 'berg', -thal 'dal', -stein 'steen', -feld 'veld').

Kupferberg — 'Kupfer' (koper) + 'berg' (berg) — valt precies onder deze sieraadgrammatica. De naam duidt niet op een naamgever voorouder, noch noodzakelijk op een precieze plaats van herkomst, maar is het gevolg van een administratieve toewijzing, soms door de familie gekozen uit een toegestaan repertorium, soms toegewezen door een ambtenaar. De historiografische traditie benadrukt dat de kwaliteit van de naam vaak afhing van de middelen van de familie: namen met edele of kostbare connotaties waren mogelijk meer gewild, terwijl ambtenaren ook minder flatteuze namen uitdeelden.

Er bestaat bovendien in Neder-Silezië een historisch Kupferberg genoemde plaats (tegenwoordig Miedzianka, in Polen), een voormalige kopermijnsite. Het is niet uitgesloten dat sommige families deze naam hebben ontvangen of gekozen naar verwijzing naar een echte plaats; maar voor de overgrote meerderheid van de joodse dragers blijft de meest waarschijnlijke hypothese die van de ex nihilo gesmede sieraadnaam. Bij afwezigheid van een bewaarde burgerlijke stand die de lignage noemelijk verbindt aan één grondgebeurenis, handhaven wij deze status van waarschijnlijkheid.

Indien de oorsprong van de naam administratief is, heeft haar betekenis zich door de generaties heen kunnen voeden door een familiale en symbolische herinnering. Het is van belang hier streng onderscheid te maken tussen wat van de vastgestelde etymologie is en wat van de overgedragen of veronderstelde interpretatie is.

Het koper — nechoshet in het Hebreeuws — neemt een opmerkelijke plaats in binnen de bijbelse en joodse cultuur. Metaal van de Tabernakel en de Tempel, het roept het heilige ambacht op: het altaar, de « zee van brons », de cultische voorwerpen. In een homiletische lezing die bepaalde families hebben kunnen cultiveren, wordt het « koper » aldus het teken van een roeping als ambachtsman of van beproefd fatsoen, naar het beeld van het metaal dat weerstand biedt en patinaert zonder te bederven. De « berg » — har — verwijst op haar beurt naar belangrijke plaatsen van openbaring en joodse hoop: de berg Sinaï, de berg Moria, de berg Sion. Een geslacht genaamd « koperbeg » kon dus achteraf in zijn opgelegde familienaam een edele en spirituele resonantie lezen.

Echter moet worden benadrukt: deze lezingen zijn betekenisversterkingen die posterieur zijn aan de opgelegde naam. Ze behoren tot wat men de « verzoeking » van een ondergane naam zou kunnen noemen, een proces waarbij een familie zich dat wat haar eerst was toegewezen, zich toe-eigent en verheft. De studie van de verhoudingen tussen judaïsme, kennis en voorstellingen van de wereld toont hoezeer joodse gemeenschappen betekenis hebben kunnen investeren in van buiten erfde elementen [Encaoua, 2023]. We presenteren dus dit hoofdstuk onder het register van de herinnering en de veronderstelde status: de etymologie van Kupfer en berg is zeker, maar de symbolische draagwijdte die aan de naam binnen het geslacht Kupferberg is toegeschreven, behoort tot de redactionele hypothese, die door geen document hier definitief kan worden beslist.

En toch — en hier krijgt de trajectorie van Tuli Kupferberg een bijzondere resonantie — wordt de « berg » uiteindelijk gematerialiseerd in een onverwachte vorm. Wanneer deze nakomeling van Jiddisch sprekende immigranten, vanuit de cafés van Greenwich Village, op de podia van de Amerikaanse tegencultuur klimt om zijn weigering van oorlog en onrechtvaardigheid te zingen en te schreeuwen, treedt iets van de har — de profetische berg vanwaar de stem zich laat horen — in het heden op. De semantiek van de naam, geboren uit een bureaucratisch formulier, had wellicht iets gevoeld.

Eenmaal vastgesteld, reisde de naam Kupferberg met zijn dragers mee op de golven van de grote Joodse migraties van de negentiende en twintigste eeuw. Afkomstig uit de Germaanse en Galiëische landen, volgden Kupferberg-families de klassieke routes van de Ashkenazische emigratie: naar West-Europa (Duitsland, Frankrijk, Verenigd Koninkrijk), naar Amerika (Verenigde Staten, Argentinië), en later naar het mandaatgebied Palestina en de staat Israël.

De factoren achter deze verspreiding zijn goed gedocumenteerd in de algemene historiografie van het jodendom: demografische en economische druk in Oost-Europa, golven van pogroms in het Russische Imperium vanaf 1881, juridische beperkingen, en tot slot de omwentelingen van twee wereldoorlogen. De naam, inmiddels erfelijk, werd een identiteitsmarker die van continent naar continent werd vervoerd, soms licht aangepast naar lokale schrijfwijzen (Kupferberg, Kupperberg, Cooperberg in de Engelssprekende wereld).

Dit laatste — de opname in het Engelstalige weefsel van Amerika — leidde tot de geboorte van een van de best gedocumenteerde dragers van de naam. Naphtali Kupferberg, bekend als Tuli, werd geboren op 28 september 1923 in New York City, in een Joodse familie die Jiddisch sprak, zoon van immigranten uit de Ashkenazische wereld. Het huis waarin hij opgroeide, was nog volledig doordrongen van de taal en cultuur van Joods Oost-Europa, dit mame-loshn — deze moedertaal — die de Grote Migratiegolf van het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw op de kusten van de Nieuwe Wereld had afgezet. Genoemd met een Hebreeuwse voornaam — Naphtali, een van de twaalf zonen van Jacob, symbool van vlugheid en vrijheid — vatte hij een heel geschiedenis van verplanting samen: de boom uit Galiëië of Polen, ontworteld, opnieuw geplant in het beton van Brooklyn.

De verspreiding plaatste zich in de bredere dialectiek van de Joodse ballingschap, waarin het verlies van territoriale verankering gepaard gaat met intense vitaliteit van herinnering en verwachting: de verbeelding van de galout structureert diepgaand de verhouding van Joodse families tot zwerving en verankering [Baer, 2000]. Voor de Kupferberg-lignée, evenals voor zovele anderen, werd de naam een draagbare vaderland — een « berg » die men meeneemt bij gebrek aan vermogen daar te blijven.

Wij behouden voor dit hoofdstuk de status « waarschijnlijk »: hoewel de Ashkenazische migratiroutes volkomen vastgesteld zijn, blijft de toekenning van dit of dat specifieke traject aan de Kupferberg-lignée, bij gebrek aan een inventarisatie van naamgeving in het onderhavige werk, een waarschijnlijke reconstructie veeleer dan een gedocumenteerde zekerheid voor elke tak.

De twintigste eeuw stelde het Europese jodendom voor de meest radicale beproeving van zijn geschiedenis. De families Kupferberg, geworteld in dezelfde regio's — Galicië, Silezië, Polen, Duitsland — waar de nazi-genocide het heftigst toesloeg, werden onvermijdelijk door deze catastrofe meegezogen. De Germaanse naam was, tragische ironie, geen bescherming: de raciale definitie van jodendom door het nazi-regime negeerde soeverein de klank van familienamen.

De historiografie van de Shoah en vervolgingen heeft aangetoond dat het uitroeiingsproject niet stopte aan de grenzen van Midden-Europa. In Noord-Afrika werden joden ook getroffen door antisemitische wetgeving onder het Vichy-regime [Abitbol, 1983]. Tunesië kende zelfs een directe Duitse bezetting tussen november 1942 en mei 1943, een periode waarin de joodse gemeenschap dwangarbeid, boetes en vervolgingen onderging [Nataf, 2012]. In Marokko werd de ontwikkeling van de joodse gemeenschap onder het Franse protectoraat eveneens gekenmerkt door de spanningen van die periode [Bensimon-Donath, 1968]. En in het Oostelijke Middellandse Zeegebied zagen oude gemeenschappen, zoals die van de joden van Kreta, hun meereeuws durende geschiedenis — sinds het tijdperk van Venetiaanse heerschappij — eindigen in tragedie [Παπαδία-Λάλα, 2002].

Dit panorama, dat verder gaat dan alleen de Askenazische ruimte, herinnert eraan dat vervolging een globaal diasporisch fenomeen was. Voor de Kupferberg uit Midden-Europa was het uitkomst meestal uitroeiing, ballingschap of onderduiken. De overlevenden herbouwden hun leven in Israël, Noord-Amerika of Západeuropa, continuërend een naam die na de catastrofe zowel een daad van herinnering als een burgerlijke status was geworden. De naam Kupferberg dragen na 1945 betekende getuigenis van overleven.

Het is in dit licht dat men het bestaan van Tuli Kupferberg moet lezen, geboren in New York in 1923, en die dus de Shoah-jaren op Amerikaanse bodem doorbracht, geografisch veilig maar niet emotioneel beschermd van de catastrofe. Zijn generatie, die van kinderen van immigranten uit Oost-Europa die waren gevlucht, was degene die door te overleven het gewicht droeg van schuldgevoel van de indirect geredde — het scherpe bewustzijn dat de neven die waren gebleven « in het land » vaak niet dezelfde kans hadden gehad. Dit bewustzijn zou hem nooit verlaten, en het zou zijn hele werk bepalen: de weigering van elke oorlog, het ingewortelde wantrouwen tegenover elke vorm van staatsmacht, de aandacht voor slachtoffers van institutioneel geweld.

Naphtali « Tuli » Kupferberg (28 september 1923 – 12 juli 2010) is in de gedocumenteerde geschiedenis van de lignée de best geattesteerde en meest bijzondere figuur. Met cum laude afgezwaaid van Brooklyn College in 1944, behoorde hij tot die eerste generatie kinderen van asjkenazi-joodse immigranten die met de vaste overtuiging dat kennis zowel waardigheid als strijdmiddel is, de Amerikaanse universiteit betraden. De talmud Torah — studie om zelf, de vasthoudendheid om te begrijpen en door te geven — neemt hier een doelbewust seculaire en contestataire vorm aan, maar behoudt desondanks de intensiteit en het eisen ervan.

Vanaf de jaren 1950 beweegt Kupferberg zich in de kringen van de New Yorkse tegencultuur, frequenterend dichters, anarchisten en kunstenaars in de cafés van Greenwich Village, die wijk die in die tijd het meest bruisende laboratorium van Amerikaanse culturele dissidentie was. Hij publiceert gedichten, essays en pamfletten, makend van de gedrukte pagina een ruimte van verzet. Het is in deze richting dat hij in 1958 het literaire tijdschrift Birth opricht. Het tijdschrift duurde maar drie nummers, maar deze drie nummers telden: Birth publiceerde grote figuren van de Beat Generation — Allen Ginsberg, Diane Di Prima, LeRoi Jones (Amiri Baraka), Ted Joans —, constituërend zo in het uitgeverijlandschap van die tijd een collectief geloofsgebaar voor literatuur zonder concessie.

Het redactionele gebaar van Birth is niet onbeduidend vanuit het perspectief van een joodse lignée. De traditie van het boek — Am ha-Sefer, het Volk van het Boek —, de overtuiging dat geschreven en doorgegeven woorden blijvender zijn dan de macht van imperio's, verschijnt hier in een radicaal gemoederniseerde vorm. Kupferberg redigeert geen talmudische commentaren, maar oefent dezelfde functie uit als de sofer, de schrijver: hij kiest, hij beslist, hij geeft stem aan wat zonder hem zwijgend zou blijven. Dat deze redactionele roeping zich uitoefent ten gunste van vervloekte en marginale dichters, eerder dan van erkende meesters, zegt iets over de manier waarop de traditie van betrokkenheid bij het collectieve leven zichzelf kan vernieuwen door van gedaante te veranderen.

In 1964 richt Kupferberg samen met dichter Ed Sanders de satirische rockgroep The Fugs op. De naam van de groep — Fugs — is zelf een subversieve ontlening, afkomstig van een eufemisme dat Norman Mailer in The Naked and the Dead had gebruikt om censuur te omzeilen. Vanaf zijn oprichting belichaamt de groep een esthetica van opzettelijke provocatie: de teksten zijn obsceen, de onderwerpen politiek gloeiend heet, de muziek is opzettelijk grof. En toch is er achter de oppervlakkige irreverentie een absolute morele eis.

De nummers die Kupferberg tussen 1964 en 1969 met de Fugs componeert en uitvoert vormen een corpus van opmerkelijke ideologische samenhang. Kill for Peace keert tegen militaristische retoriek zijn eigen slogans, ontmaskering ervan de moorddadige absurditeit tot het ondraaglijke toe. CIA Man bespot met grimmige ironie de methoden van de Central Intelligence Agency, stellend de vraag die niemand in officiële salons durfde te formuleren: tegen welke morele prijs wordt nationale veiligheid onderhandeld? The Ten Commandments roept de grondleggende tekst van de joodse Wet op om deze naast de praktijken van een wereld te plaatsen die pretendeert zich ervan af te stammen terwijl deze worden verraden. Deze nummers, gespeeld in de overvolle clubs van de Village en opgenomen op zes albums tussen 1964 en 1969, zorgden ervoor dat de Fugs door de FBI werden bewaakt, wiens agenten trouw de inhoud van hun concerten rapporteerden — onwillekeurig bewijs van hun subversieve doeltreffendheid.

Het zou verkleining zijn het werk van Tuli Kupferberg als louter provocatie te lezen. Het moet in de lange joodse traditie van mussar — de morele berisping, het vermogen om ongemakkelijke waarheid tegen macht in te spreken — en in die van tikkun olam, herstelling van de wereld, overtuiging dat de mens niet toeschouwer van onrechtvaardigheid is maar verantwoordelijk voor zijn correctie. Het geweld van Amerikaanse oorlogen in Zuidoost-Azië, de brutaliteit van politieke repressie, de leugen van de staat: zoveel ontwrichting waartegen Kupferberg niet berusting maar gearticulated woord, precieze satire, geformuleerd weigering stelt. Hij is binnen het kader van de Amerikaanse tegencultuur van de jaren 1960 een van die stemmen die expliciet pacifistisch engagement en kritiek op institutioneel geweld verbinden — een positie die haar diepe wortels in de joodse traditie van verhouding tot oorlog vindt, traditie die van de profeet Jesaja tot de rabbijnen van het talmudische tijdperk constant heeft gereflecteerd op de voorwaarden van legitiem geweld en diens grenzen.

Kupferberg is voorts actief in de pacifistische-anarchistische kringen van New York. In 1965 is hij een van de eerste docenten van de Free University of New York, informeel instituut gegrondvest op weigering van gehiërarchiseerde kennis en diplomas als sociale munt. Dit gebaar — onderwijzen zonder titel, doorgeven zonder instituut — herinnert aan de figuur van de maggid, de rondreizende prediker die het woord daarheen draagt waar instituten niet gaan. Zijn verhouding tot oorlog, gevoed door anarchisme en pacifisme, werd niet uitgeput in toorn: zij ondervroeg, met een zeldzaam zelfreflectief helderheid, de grenzen van zijn eigen overtuigingen. Hij noteerde ooit dat het gebrek van het anarchisme precies is dat het nooit werkelijk aan de werkelijkheid is beproefd — overdenking die getuigt van eisende intellectuele eerlijkheid, weigering van comfortabele ideologie ten gunste van de open vraag.

Hij stierf op 12 juli 2010 in New York, op 86-jarige leeftijd, achterlatend een veelvorming werk — gedichten, nummers, cartoons, pamfletten — waarvan de diepe samenhang die van een man is die zijn hele leven weigerde dat de wereld was zoals zij was, en die deze weigering met alle gereedschappen tot zijn beschikking uitsprak.

Vandaag de dag overleeft de naam Kupferberg in verschillende diaspora's, gedragen door families waarvan de takken zich vaak uit het oog hebben verloren door migratiebreeuken en genocide. De hedendaagse joodse genealogie — ondersteund door de digitalisering van gemeenschapsregisters, censuslijsten en Shoah-archieven — stelt nakomelingen in staat om gedeeltelijk familiestamboomen te reconstrueren die de twintigste eeuw had gefragmenteerd.

Het is hier dat traditie en archief elkaar beantwoorden, waardoor het register van de « intersectie » wordt gerechtvaardigd. Aan de ene kant draagt familiale mémoire verhalen over — een voorouder uit Galicië, een grootvader als ambachtsman, een « kopbergtop » geworden embleem — ; aan de andere kant komt het archief deze verhalen bevestigen, nuanceren of soms tegenspreken. De wetenschappelijke inspanning toegepast op het jodendom, die documentaire nauwkeurigheid en aandacht voor overgedragen betekenis kruist, biedt het adequate methodologische kader voor deze confrontatie [Encaoua, 2023].

In dit memoriale landschap neemt Tuli Kupferberg een bijzondere plaats in : hij is de Kupferberg wiens bestaan het best is gedocumenteerd, en wiens werk een toegankelijk openbaar archief vormt. Het tijdschrift Birth, de opnamen van de Fugs, de pamfletten en cartoons die Kupferberg tot het einde van zijn leven produceerde : zoveel materiaal dat iedereen die zich voor de lignage interesseert iets onvervangbaars kan benaderen — niet de burgerlijke standsakten en censusregisters, maar de innerlijke stem van een drager van de naam, zijn manier om de wereld te zien, zijn woede en zijn vreugde. Het tijdschrift Birth in het bijzonder en de liederen van de Fugs vormen dus bronnen van eerste belang voor de cultuurgeschiedenis van de lignage.

De naam Kupferberg, ontstaan uit een administratieve beperking, geworden drager van mémoire na de catastrofe, illustreert dus de plasticiteit van diasporische joodse identiteit : in staat om het opgelegde in erfenis te veranderen, het ondergane in overgedragen. De hedendaagse transmissie van de naam — door de burgerlijke stand, door familiale mémoire, door genealogische databanken, en nu door het openbare werk van zijn meest zichtbare dragers — verlengde deze beweging van toe-eigening. De status « waarschijnlijk » dringt zich echter op : elke familie Kupferberg bezit haar eigen geschiedenis, en alleen archiefonderzoek tak voor tak zou deze continuïteiten tot de rang van vastgestelde zekerheid kunnen verheffen.

De Groot Boek — Kupferberg vertelt niet het verhaal van een dynastie met scherpe contouren, maar het avontuur van een naam. Gesmeed bij decreet in het centraal-Europa van de verlichte absolutistische staten, betekent « koperen berg » allereerst een toewijzing: die van staten die zich ervan bewust waren hun Joodse onderdanen te tellen, te belasten en in te lijven. Maar deze opgelegde naam werd, door de generaties heen, bewoond, veredeld, betekenisvol geladen — tot hij na de beproeving van de twintigste eeuw een getuigenis van voortbestaan werd, en, in de persoon van Tuli Kupferberg, een podium.

In de Kupferberg leest men de gehele toestand van het Joodse diasporische volk: de onomastische vloeiendheid van vóór de moderniteit, de administratieve breuk, de migratiedispersie, de catastrofe en de wederopbouw. Deze geschiedenis voert een dialoog met die van andere diaspora's — Sefardisch, Magrebijns, Oriëntaals —, allen doorkruist door dezelfde spanning tussen externe dwang en innerlijke trouw, tussen ballingschap en herinnering [Baer, 2000].

Indien men zoekt wat de Kupferberg-geslacht boven alles het best heeft uitgedrukt onder de grote waarden die het jodendom door de eeuwen heen heeft gedragen, dringt zich één antwoord op bij onderzoek van de hier verzamelde feiten: het is het woord als morele daad. Niet het voorzichtige zwijgen van wie stil blijft om te overleven — hoewel overleven ook, in andere momenten, wat men diende te kiezen —, maar de tegengestelde drang: spreken, publiceren, zingen, bespotten, benoemen. Tuli Kupferberg sticht een tijdschrift om stem te geven aan diegenen die gewone uitgevers weigeren. Hij componeert liedjes om te formuleren wat de officiële retoriek smoort. Hij onderwijst zonder diploma om door te geven wat de instelling uitsluit. Daarmee perpetueert hij, onder een radicaal gemoderniseerde en geamericaniseerde vorm, iets wezenlijk Joods: de overtuiging dat de wereld kan en moet worden hersteld (tikkun olam), en dat dit herstel begint met het vermogen ervan met nauwkeurigheid naam te geven, zelfs wanneer dit stoort, zelfs wanneer het kost.

Deze verstrengeling tussen persoonlijke geschiedenis en collectief geheugen is wat het Kupferberg-verhaal zijn draagwijdte geeft. Een Austro-Pruisische ambtenaar gaf eens aan een Galiëische familie de naam van een koperen berg. Deze familie doorleefde revoluties, pogroms's, de oceaan en de Shoah. En aan de andere kant van de oceaan nam een kind met de naam Naphtali deze naam, betrad een podium in Greenwich Village, en zei nee — met een zorg voor woorden die op zichzelf al een eerbetoon is aan allen die niet meer konden spreken.