Familie Kropf

De vestiging van Joodse families van Germaanse afkomst in Noord-Italië behoort tot een van de best gedocumenteerde feiten van de middeleeuwse Joodse geschiedenis. Ter ontsnapping aan de vervolgingen langs de Rijn en de opeenvolgende uitwijzingen uit steden van het Rijk, staken Asjkenazische groepen de Alpen over om zich in de Italiaanse staten te vestigen, waar de stedelijke en heerlijke autoriteiten hun condotte verleenden — contracten die de uitoefening van lening op onderpand toestonden. Robert Bonfil heeft beschreven hoe deze gemeenschappen, verre van marginaal te zijn, volledig deelnamen aan de cultuur van de Renaissance, stellende de talmudische studie van oorsprong langs de Rijn gelijk met de heersende humanisme [Bonfil, 1994].

Het is in deze context dat men, bij afleiding, het verschijnen van de naam Kropf op Italiaans grondgebied moet situeren. Het behoud van een niet-geïtalianiseerde schrijfwijze — waar zoveel families de schiereilanden toponiemen aanvaardden — wijst op een relatief late inwortelding of het behoud van een Asjkenazische identiteit binnen een Italiaanse minhag-omgeving. Het feit dat Schaerf deze onder de Joodse familienamen van Italië heeft verzameld, stelt zijn werkelijke aanwezigheid vast, zonder echter noch de stad noch de periode nader te preciseren [Schaerf, 1925].

Dit volhardend behoud van een vreemde naam, in een land dat tot onomastische assimilatie uitnodigde, zegt iets over een trouw aan de herinnering aan de oorsprong. De Joodse traditie beschouwt de naam als een heilig depotum: de naam niet veranderen was, in het rabbijnse verhaal, een van de verdiensten die de Hebreeën in Egypte hun bevrijding waarborgen. Door Kropf te behouden, gaf de lignage, zonder twijfel onwillekeurig, blijk van deze deugd van trouw die het collectieve geheugen van Israël als bolwerk tegen uitwissing heeft verheven.

Het leven van de asjkenazische families in Italië organiseerde zich rond de synagoge, de bet midrash en de solidariteitsinstellingen. In de steden van Venetië, Lombardije en Piëmont coëxisteerden soms verschillende rituelen — Italiaans, Duits, Spaans — elk met zijn eigen oratorium, zijn liturgische gebruiken en zijn meesters. Bonfil heeft de vitaliteit van dit ritueel pluralisme benadrukt, waarin de minhag Ashkenaz overgebracht door families uit het noorden in dialoog stond met lokale gebruiken [Bonfil, 1994].

In deze milieus was het begrip van de halakha niet abstract: het regelde de lening en de rente ervan, de handel op zaterdag, de rituele slacht, het huwelijk en de rouw. Een familie als de Kropf, ingebed in dit weefsel, nam noodzakelijkerwijs deel aan deze zorg voor de Joodse Wet, deze dagelijkse inspanning om het leven conform de Torah in te richten die Léon Askénazi plaatste in het hart van de Joodse identiteit als « verantwoordelijkheid » [Askénazi, La parole et l'écrit, 1999]. Armand Abécassis herinnert van zijn kant eraan dat het Joodse denken van gehoorzaamheid aan de Wet niet een beperking maakt, maar juist de ruimte zelf van het verlangen naar gerechtigheid [Abécassis, La pensée juive, 1987].

Het handgeschreven boek nam een centrale plaats in in deze cultuur. De werkplaatsen in Noord-Italië produceerden van de 15de tot de 17de eeuw Hebreeuwse handschriften die met grote finesse waren geïlumineerd, zoals Giulia Tamani heeft geïnventariseerd [Tamani, Manoscritti ebraici decorati in Italia, 2010]. Dat families dergelijke werken hebben besteld, gekopieerd of bezeten, behoorde tot het dagelijks leven van deze gemeenschappen: respect voor talmudische kennis en het boek was een gedeelde deugd, overgebracht van generatie op generatie volgens de leerpflicht die Colette Sirat terugs vindt aan de grondslag van alle middeleeuwse Joodse intellectuele productie [Sirat, La philosophie juive au Moyen Âge, 1983].

De economische geschiedenis van de Joden van Noord-Italië is onlosmakelijk verbonden met krediet. Uitgesloten van veel corporaties vonden de Asjkenazi-Joden in de lommerd een niche die tegelijkertijd geduld werd en streng werd geregeld. Bonfil heeft aangetoond dat deze activiteit, vaak gereduceerd tot een cliché, in werkelijkheid een essentieel tandwiel van de stedelijke economie was, waardoor ambachtslieden en boeren bestand konden bieden tegen kasstrooming [Bonfil, 1994]. De joodse bankier was vaak ook de geleerde van de gemeenschap, die het beheersen van cijfers met tekstbeheersing combineerde.

Een lignée met een Asjkenazi-naam zoals Kropf past zeer waarschijnlijk in deze economie van lening en kleinhandel, voordat de emancipatie van de 18de en 19de eeuw de Italiaanse Joden toegang gaf tot alle beroepen. Deze economische handeling was nooit, in het joodse bewustzijn, een doel op zichzelf: de traditie heeft het altijd vergezeld van de verplichting van tsedaka, liefdadigheid die ook rechtvaardigheid is. De confraternite joden — liefdadigheidsverenigingen die belast waren met het helpen van zieken, het voorzien van weesmeisjes en het begraven van doden — vormden het noodzakelijke tegengewicht van materieel succes.

Dus daar waar de archieven slechts een naam bewaard hebben, stelt de geschiedenis van instellingen ons in staat, met waarschijnlijkheid, het kader van een bestaan te herstellen: dat van een familie voor wie winst bezwaard was met de plicht tot delen. Het is op dit punt dat het lot van een obscure lignée aansluit bij de collectieve herinnering van Israël, die van liefdadigheid niet een overtreffende deugd maar een gebod heeft gemaakt.

Italië was niet een aankomstpunt maar een kruispunt. Vanaf Livorno, een door de Medici aan het einde van de XVIde eeuw voor Joden opengestelde vrije haven, weefde de « Portugese Joodse Natie » een handels- en intellectueel netwerk dat Amsterdam, Tunis, Algiers en het Levant verbond. Lionel Lévy heeft deze geschiedenis van een koopman, kosmopolitisch en geletterd judaïsme uitgewerkt, waar marrannen die zich tot het judaïsme hadden bekeerd, Sefardieten, Italianen en Ashkenazim elkaar kruisten [Lévy, La Nation juive portugaise, 1999] [Lévy, La Communauté juive de Livourne, 1996].

In zo'n ruimte circuleerden familienamen met mannen. Een naam van Germaanse oorsprong kon aldus van Italië naar Noord-Afrika gaan naar gelang van huwelijksbonden en handelsverkeer. De gemeenschappen van Algerije — Tlemcen, beschreven door Eliahou-Éric Botbol [Botbol, Vie et destin de la communauté juive de Tlemcen, 2000], of Sidi Bel Abbès waarvan de rabbijnse archieven het geheugen bewaren [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès] — ontvingen in de XIXde eeuw, onder Franse administratie, families uit velerlei oorden, Italianen inbegrepen (de « Livornezen », of Grana).

Deze gastvrijheid tegenover de vreemdeling, deze ongestoorde mengeling van rituelen en oorsprong, was een van de grote deugden van de Middellandse-zeegemeenschappen. De Joodse traditie gebiedt de vreemdeling niet te onderdrukken « want gij waart vreemdelingen in het land Egypte »; de havens en kruispuntsteden waar een naam als Kropf kon weerklinken, waren concrete laboratoria van deze tolerantie en deze zorg voor de ander, die op de ballingschap met gastvrijheid antwoorden.

Het Italiaanse jodendom, een van de oudste in Europa, onderging in de eerste helft van de twintigste eeuw de dubbele schok van de fascistische rassenwetten van 1938 en, vanaf 1943, van de deportaties onder Duits bezet gebied. Duizenden Italiaanse Joden werden uit hun steden weggerukt en vermoord in de kampen. Elke familie ingeschreven in de catalogus van Schaerf in 1925 werd, dertien jaar later, vrijwel gericht door staatspervolutie.

Het geheugenwerk rond de Shoah, met name door pedagogische initiatieven zoals die van Dominique Natanson [Natanson, Joodse Herinnering & Onderwijs, 1997], geeft aan deze geregistreerde namen een nieuwe ernst: elke familienaam kan die zijn van een gebroken familie, van een onderbroken lignée. Yerushalmi heeft aangetoond hoezeer het Joodse geheugen, verschillend van historiografie, de herinnering omzet in morele en liturgische verplichting [Yerushalmi, Zakhor, 1984].

De lignée Kropf vandaag benoemen, deze opnieuw in de geschiedenis plaatsen, maakt deel uit van deze plicht tot herinnering die misschien de hoogste deugd na de ramp is: weigering van uitwissing, het teruggeven van een plaats binnen de gemeenschap van Israël. Joodse vroomheid is niet alleen ritueel; zij is trouw aan de gestorvenen, doorgave van de naam, weerstand tegen vergetelheid.

Buiten de materiële tegenslagen om, is de Joodse geschiedenis die van een onderbroken overdracht van denkbeelden. Maurice-Ruben Hayoun heeft aangetoond hoe de Joodse filosofie, van de Middeleeuwen tot de hedendaagse tijd, niet heeft opgehouden het erfgoed opnieuw uit te leggen terwijl zij in dialoog stond met de omringende culturen [Hayoun, La philosophie juive, 2023]. De Joodse families in Italië, ondergedompeld in het humanisme en vervolgens in de Verlichting, waren relais van dit denkbeelden.

Niets rechtvaardigt om van Kropf een lineage van grote geleerden te maken; de eerlijkheid dwingt af dat we het zwijgen van de bronnen hierover erkennen. Maar de bijdrage aan het Joodse denkbeelden wordt niet alleen gemeten aan de ondertekende werken: het berust ook op huiselijke overdracht, op het leren van Hebreeuwse lectuur, op het bezoeken van de synagoge, op deze betrokkenheid in het collectieve leven die een gemeenschap bij elkaar houdt. Colette Sirat herinnert eraan dat de middeleeuwse en moderne Joodse cultuur berustte op een brede basis van « gewone » geleerden meer dan op enkele geïsoleerde geniussen [Sirat, 1983].

Het is in deze bescheidenheid dat zonder twijfel de meest rechtvaardige bijdrage van een bescheiden lineage ligt: niet de glans, maar de volharding; niet de uitzondering, maar de trouw van de naamloze die, door zijn kinderen de letters van de Wet te onderwijzen, de keten van Israël voortzet.

Na afloop van deze reis openbaart het geslacht Kropf zich zoals het is: een geverifieerde naam, Asjkenazisch van vorm, Italiaans van vestiging, verzameld door Schaerf in 1925 [Schaerf, 1925], en gedragen door de grote stromen die de joodse geschiedenis hebben bepaald — de Alpijnse afdaling van de Germaanse Joden, het rituele pluralisme van de Italiaanse Renaissance [Bonfil, 1994], de handelsdiapora's van de Middellandse Zee [Lévy, 1999], tenslotte de beproeving van de twintigste eeuw en de plicht tot herinnering die daaruit voortkomt [Yerushalmi, 1984].

Van alle deugden die een zo subtiele geschiedenis kan laten vermoeden, is het de trouw die dit geslacht, boven alles, het beste heeft uitgedrukt: trouw aan de naam die behouden is ondanks de uitnodiging tot assimilatie, trouw aan de Wet overgedragen in het discrete kader van de gemeenschappen van het Noorden, tenslotte trouw van de herinnering die, na de catastrofe, weigert een familienaam in de vergetelheid te laten wegzinken. Deze trouw van de anonieme voegt zich bij de cardinale deugd van Israël: jezelf blijven door de ballingschap heen, en van overdracht een vorm van heiligheid maken. Daarin neemt de bescheiden geschiedenis van de Kropf deel aan de grote Herinnering van een volk dat van het gedenken een gebod en van de naam een heiligdom heeft gemaakt.