Familie Krikheli

Om het milieu te begrijpen waarin een naam in -eli kon ontstaan, moet men eerst de ouderdom en specificiteit van het Georgisch jodendom onderkennen. De joden van Georgië — soms aangeduid als Gruzinim of Ebraeli — vormen een van de oudste jodendom-gemeenschappen ter wereld, met een bevestigde aanwezigheid op het grondgebied van het huidige Georgië sinds de late Oudheid. De lokale traditie stelt hun vestiging in het tijdperk van de vernietiging van de Eerste Tempel, terwijl betrouwbaardere historische gegevens een continue aanwezigheid bevestigen sinds minstens het eerste millennium van onze jaartelling.

Dit jodendom onderscheidde zich fundamenteel van het Asjkenazische jodendom van Oost-Europa. De omgangstaal was niet het Jiddisch maar het Georgisch, eventueel getint met een variëteit Judeo-Georgisch (qivruli), en zijn liturgische en rituele cultuur sloot aan bij de oosterse tradities, onderscheiden van de Asjkenazische wereld die werd gestructureerd door het Jiddisch en de talmudische academieën van Litouwen en Polen. De Georgische joden leefden verspreid over de steden en dorpen van het koninkrijk — Tbilissi, Koetaïssi, Oni, Akhaltsikhé, Tskhinvali — vaak als kooplieden, ambachtslieden of colporteurs, ingebed in het Georgische maatschappelijk weefsel terwijl zij hun religieuze identiteit bewaarden.

De specificiteit van deze gemeenschap is essentieel voor onze betoog: toen Asjkenazische joden Georgië begonnen binnen te trekken, ontmoetten zij een reeds gevestigde jodendom-bevolking, sprekend een geheel ander taal en dragend namen gevormd volgens de regels van de Georgische taal. Het suffix -eli, alomtegenwoordig in de lokale naamkunde, paste zich natuurlijk toe op autochtone jodendom-families. Dit reeds bestaande naamkundig kader biedt een sleutel tot lezing van de familienaam Krikheli: een nieuwkomer uit Asjkenazi, of zijn nakomelingen, zou zijn initiële aanduiding — een bijnaam of een naam gebaseerd op het Jiddisch — hebben kunnen aanpassen aan het heersende model door de Georgische uitgang te ontvangen. Deze hypothese behoort tot het waarschijnlijk reconstructie eerder dan tot de demonstratie: wij beschikken niet over een naamgevingsakte die deze verschuiving bevestigt, maar het mechanisme is samenhangend met wat men weet van de dynamica van onomastische aculturatie.

Het tweede term van de vergelijking Krikheli is Asjkenazisch. Hoe zijn joden van Jiddische taal tot in Georgië gekomen? Het antwoord ligt in de keizerlijke Russische geografie van de 19e eeuw. Met de geleidelijke annexatie van Georgië door het Russische Rijk, voltooid in de eerste decennia van de 19e eeuw, openden de Kaukasische territoria zich voor bevolkingsbewegingen uit het noorden en westen van het Rijk, waar het overgrote deel van het Asjkenazische jodendom woonde, opgesloten in de Ansiedlingszone.

Verschillende aankomstgolven kunnen worden onderscheiden. Joodse soldaten die in het keizerlijke leger werden gerekruteerd — met name de cantonisten en veteranen van militaire dienst, vaak afkomstig uit Litouwen, Wit-Rusland en Oekraïne — werden in de Kaukasus gelegerd of gedemobiliseerd en vestigden zich daar soms blijvend. Bij deze militairen kwamen ambachtslui, handelaren, vrije beroepen en ambtenaren die zich, in het kielzog van de economische integratie van de regio in het Rijk, in Tbilissi en andere stedelijke centra vestigden. Tbilissi werd zo een plaats van coëxistentie tussen twee onderscheiden joodse bevolkingen: de inheemse Georgische joden en de nieuwkomers uit Asjkenazi, elk met hun synagogen, hun rituelen en hun taal.

Deze coëxistentie was geen fusie. De twee gemeenschappen behielden lange tijd gescheiden instellingen en onderscheiden identiteiten. Maar de dagelijkse nabijheid, af en toe huwelijksallianties en vooral de onderdompeling in een Georgische en vervolgens Russische taal- en bestuurlijke omgeving scheppen de voorwaarden voor een langzame aculturatie van de Asjkenazische families. Het Jiddisch, taal van de intimiteit en het geheugen, trok zich terug ten gunste van het Russisch en het Georgisch in het openbare leven. Het is in deze dynamiek dat een naam als Krikheli het best kan worden begrepen: een Jiddische wortel, herinnering aan de oorsprong, gewikkeld in een Georgische uitgang, merk van vestiging. De naam wordt zo een treffende samenvatting van de weg van een heel familie — uit een Jiddischsprekende wereld gekomen, Georgisch geworden.

Het eerste element van de familienaam, volgens de notitie, is afgeleid van het Jiddische werkwoord krikhn, dat « kruipen, zich voortslepen, zich langzaam bewegen » betekent. Dit werkwoord, verwant aan het Duitse kriechen, behoort tot de Germaanse kern van het Jiddisch, die taal ontstaan uit de ontmoeting van Middelhoogduits met Hebreeuws, Aramees en later Slavische talen. Het Jiddisch werd zich over eeuwen heen vormen als de dagelijkse taal van de meerderheid van het Joodse volk in Oost-Europa, en zijn geschiedenis is die van een « nomadische » taal, van land tot land vervoerd door Joodse migraties [Baumgarten, 2002].

Het is geenszins verbazingwekkend dat een Joodse familienaam wordt gevormd uit een werkwoord van beweging of een fysieke eigenaardigheid. Een aanzienlijk deel van de Joodse familienamen in Oost-Europa, grotendeels onder keizerlijke administratieve dwang vastgesteld aan het begin van de 18de en 19de eeuw, is afgeleid van bijnamen, beroepen, fysieke bijzonderheden of gedragspatronen. Een bijnaam gebaseerd op de manier van zich voortbewegen — traagheid, slepende gang — past volkomen in deze logica van de bijnaam-als-naam. De expressieve rijkdom van het Jiddisch, een taal die gestes en temperamenten oneindig kon nuanceren, maakte het tot een natuurlijk reservoir van deze aanduidingen.

De kracht en vitaliteit van het Jiddisch, taal van een geheel volk en drager van een immense literaire, theatrale en journalistieke productie, verklaren waarom zijn wortels zich zo ver konden verspreiden en zich zelfs in de Kaukasische marges van de Joodse wereld konden settelen. Dovid Katz heeft aangetoond hoe zeer het Jiddisch, tot aan de rampen van de 20ste eeuw, een volledige beschaving op zich was, gedragen door miljoen sprekers en in staat om identiteiten veel verder dan zijn wieg te bevruchten [Katz, 2004]. Dat één van zijn meest concrete werkwoorden, krikhn, als grondslag diende voor een familienaam die werd overgeplaatst en georgianiseerd, illustreert deze capaciteit tot uitstraling op voortreffelijke wijze. De naam Krikheli zou dus een linguïstische reliek zijn: het voortbestaan van een Jiddisch woord in een structuur die het onherkenbaar heeft gemaakt voor zijn eigen oorsprong, behalve voor het oog van de filoloog.

Indien de wortel verwijst naar de Asjkenazische wereld, dan behoort de uitgang zonder enige twijfel tot de Georgische wereld. Het suffix -eli is een van de meest karakteristieke onomastische merktekens van Georgië. Het duidt op afkomst of toebehoren en komt voor in een veelheid van patroniemen die zijn gevormd uit toponiemen, beroepen of kwalificaties. Het is zo productief dat het functioneert als een echt merkteken van nationale identiteit: een naam dragen die op -eli eindigt, betekent ingeschreven te zijn in het Georgische onomastische landschap.

De toepassing van dit suffix op een vreemde wortel vormt de kern van het belang van de naam Krikheli. Twee logica's ontmoeten en beantwoorden elkaar erin: enerzijds, de herinnering aan een Asjkenazische afkomst ingeschreven in de Jiddische wortel; anderzijds, het levende archief van een Georgische integratie ingeschreven in de uitgang. In die zin behoort dit hoofdstuk tot de intersectie: de traditie van een afkomst van elders en het aantoonbare feit van de Georgische vestiging bevestigen elkaar wederzijds door de structuur van de naam zelf. Het patroniem functioneert als een palimpsest waarin twee lagen van familiegeschiedenis, over elkaar heen, kunnen worden gelezen.

Dit fenomeen van onomastische georgianisering staat niet op zichzelf. Veel families die zich duurzaam in Georgië hebben gevestigd, of zij nu van Armeense, Russische of Joodse afkomst waren, zagen hun namen zich in alles of in delen aanpassen aan lokale modellen. Voor Asjkenazische joden maakte deze aanpassing deel uit van een breder proces van inschakeling in een samenleving die noch de Pale of Settlement noch het Russischsprekende hart van het Rijk was, maar een eigen culturele ruimte, voorzien van haar eigen taal, alfabet en tradities. Het is echter noodzakelijk voorzichtig te zijn: de voorgestelde etymologie, hoewel verleidelijk en coherent, blijft een reconstructie. De gelijkenis tussen Krikh- en het Jiddische krikhn is sterk, maar onomastiek kent ook misleidende sporen, bedrieglijke homofonie en late remotivaties. Wij beschouwen daarom de hypothese als de meest waarschijnlijke, zonder haar de zekerheid van een notariële akte toe te kennen.

Voorbij de naamanalyse nodigt Krikheli uit tot meditatie over de ontmoeting van twee joodse tradities die, schijnbaar, alles scheidde. De Askenazische wereld waaruit de wortel van de naam afkomstig is, bevond zich aan het keerpunt van de twintigste eeuw in volle culturele gisting. Het Jiddisch beleefde er een gouden literaire eeuw, met de opkomst van een moderne fictie gedragen door belangrijke figuren die van deze volkstaal een waar kunstinstrument maakten [Frieden, 1995]. Het Jiddische verhaal, erfgenaam van een lange tradition van verhalenvertellers, heruitvond zichzelf toen als verfijnde literaire vorm [Roskies, 1995], en de Jiddische fictie werd de spiegel van de spanningen van de joodse moderniteit [Krutikov, 2001].

Deze gisting uitte zich ook op de theaterpodia, waar het moderne Jiddische theater als een eerste-rangs cultureel fenomeen opdoemde [Quint, 2019], gedragen door rondreizende gezelschappen die hun kunst over continenten verspreidden [Caplan, 2018]. De wereld van het Jiddische theater verspreide zich in zijn zwervende vitaliteit tot aan de grenzen van het Russische Rijk en verder [Sandrow, 1996], en kende zelfs institutionele erkenning onder het Sovjet-regime, met name door het Joodse Staatstheater van Moskou [Veidlinger, 2000]. De Jiddische pers, op haar beurt, droeg actief bij aan de modernisering van joodse identiteiten in de Russische en Osmaanse rijken [Stein, 2004], terwijl de literaire productie van vrouwen in het Jiddisch, lange tijd onderschat, zich als een op zichzelf staande traditie stelde [Hellerstein, 2014].

Tegenover deze weelderige Jiddische beschaving stelde het Georgische jodendom een geheel ander karakter: ouder, bescheidener, geworteld in een Kaukasische taal en in oosterse tradities. De vraag naar de verhouding tussen joodse talen — degene die elders het Hebreeuws en het Jiddisch tegenover en met elkaar verbond [Seidman, 1997] — stelde zich hier in een ongekende vorm, waar het ingevoerde Jiddisch met het inheemse Georgisch diende samen te leven. De naam Krikheli condenseert symbolisch deze onderhandeling: het is de plek waar een in volle expansie zijnde Jiddische beschaving zich in de oude Georgische bodem oplost. In één enkel woord vertelt het hoe de Askenazische joodse moderniteit en de Kaukasische joodse ouderdom in individuele trajecten elkaar konden tegenkomen en aanleiding gaven tot een samengestelde identiteit, noch geheel Askenazisch, noch geheel Georgisch, maar authentiek beide.

De familienaam Krikheli is niet slechts een samenraapsel van klanken: het is zelf een document, een samenvatting van geschiedenis die door een familie wordt gedragen. Door de analyse van zijn structuur — Jiddische wortel krikhn, Georgisch suffix -eli — tekent zich het waarschijnlijke verhaal af van een Askenazische geslacht dat zich in de Kaukasus kwam vestigen en geleidelijk werd opgenomen in de Georgische onomastische en culturele wereld. Deze tocht, die de naam zelf samenvat, past in de grote bewegingen van de joodse geschiedenis: de migraties vanuit de Woonzone, de Russische imperiale integratie van de Kaukasus, en de ontmoeting van twee diaspora's waarvan de talen, rituelen en herinneringen lange tijd gescheiden waren gebleven.

Het is nodig om vast te stellen welk aandeel van hypothese in deze lezing voortleeft. Zonder nominatieve archieven die het precieze parcours van een familie Krikheli bewijzen, blijft de etymologische interpretatie een verlichte, coherente reconstructie — coherent met wat men weet van acculturatiesystemen en naamvorming, maar niet stap voor stap aangetoond. Deze waarschijnlijke status verzwakt de waarde van de naam als getuige in niets: integendeel, zij illustreert hoe de onomastiek, discipline van aanwijzing en waarschijnlijkheid, de stiltes van de geschiedenis tot spreken kan brengen. Krikheli behoort tot die namen die op zichzelf een kroniek vormen — die van een wereld waar Jiddische dwaaltocht en Georgische wortelschietingen zich eens hebben gekruist, waarvan slechts een woord rest waarin twee werelden voortdurend blijven weerklinken.