Familie Kreli

De documentaire grondslag van de geslacht Kreli is uniek en nauwkeurig: de vermelding van de familienaam in I cognomi degli ebrei d'Italia van Samuele Schaerf, gedrukt te Florence in 1925 [Schaerf, 1925]. Dit werk inventariseert de familienamen die door Italiaanse Joden werden gedragen, steunend op de registers van de gemeenten, de burgerlijke stand en de belastinglijsten die aan het begin van de twintigste eeuw toegankelijk waren. De aanwezigheid van de naam in dit corpus bewijst zonder enige twijfel dat families met deze naam in Italië bestonden en als joods werden erkend op het moment van samenstelling.

De waarde van deze bron ligt in zijn methode. Schaerf volstaat niet met het aaneen rijgen van namen: hij tracht, voor zover mogelijk, hun oorsprong aan te geven — toponymisch, patronymisch of Hebreeuws. Voor een aanzienlijk deel van de Italiaanse joodse namen verwijst de etymologie naar een plaats (Modena, Ancona, Pisa), een beroep, of een vorm afgeleid van een Hebreeuws voornaam. In het geval van Kreli nodigt de beknoptheid van de aantekening uit tot voorzichtigheid: de naam is vastgesteld als bestaand, maar zijn etymologie wordt door de bron zelf niet met zekerheid bepaald.

De inschrijving van deze familienaam in het naamlandschap van de Italiaanse Joden wordt duidelijk door de bredere context beschreven door Bonfil: de gemeenten op het schiereiland, verspreid in kleine stedelijke kernen, ontwikkelden stabiele naamgebruiken die door de generaties heen ware geslachtskentekenen werden [Bonfil, 1994]. De naam die van vader op zoon werd doorgegeven, vormde zowel binnen de getto als daarbuiten een instrument van sociale en fiscale identificatie. De stabiliteit van de familienaam Kreli door de registers heen, indien deze kon worden vastgesteld, zou getuigen van deze kenmerkende familiale continuïteit.

Het moet worden benadrukt wat het archief niet zegt. De catalogus van Schaerf registreert de aanwezigheid, niet de geschiedenis: hij verschaft noch stamboom, noch datering van de eerste vermeldingen, noch nauwkeurige localisering van de oorspronkelijke zetel van de geslacht Kreli. Elke verdere reconstructie zal daarom moeten steunen op aanvullende bronnen — gemeenteregeisters, notariële akten, colofons van handschriften — waarvan het behoud ongelijk is gebleven. Dit is waarom dit hoofdstuk alleen aanspraak kan maken op de status van vastgesteld: het steunt geheel op een referentiecatalogus [Schaerf, 1925].

Om de sociale matrix te begrijpen waaruit een familie als de Kreli voortkomt, moet men zich de toestand van Italiaanse Joden tussen het einde van de vijftiende eeuw en de achttiende eeuw voorstellen. Robert Bonfil heeft een minderheidsmaatschappij beschreven die tegelijk was geïntegreerd in de kringen van de stedelijke economie — geldleningzaken, handel, geneeskunde — en geleidelijk opgesloten in de gesloten ruimte van de ghetto vanaf de zestiende eeuw [Bonfil, 1994]. Venetië stelde zijn ghetto in 1516 in, Rome in 1555 onder de bul Cum nimis absurdum, en het model verspreidde zich in talrijke staten van het schiereiland.

Deze fysieke opsluiting leidde niet tot culturele verwording. Integendeel, het Italiaanse joodse intellectuele leven kende een intens activiteit: talmoedische studies, poëzie, filosofie, en een opmerkelijke productie van manuscripten. Giulia Tamani heeft de rijkdom van deze boekcultuur aan het licht gebracht door middel van de studie van versierde Hebreeuws manuscripten uit Italië, getuigen van een esthetische verfijning en vakmanschap bij het schrijven die joodse tradities en Renaissancekunst samenbrachten [Tamani, 2010]. In deze wereld van het manuscript vormen de colofons — deze slotnotities waarin de kopiist zijn naam, datum en plaats inschreef — een kostbare bron voor de onomastische genealogie.

Italiaanse joodse families waren georganiseerd rondom de gemeenschap (università of nazione), een instelling die de synagoge, de school, de liefdadigheid en de betrekkingen met de christelijke macht beheerde. Het lidmaatschap van dit lichaam werd doorgegeven via de naam, en het was in zijn registers dat de familienamen zich duurzaam vestigden. De filosofie en joodse gedachte van het schiereiland pasten zich in de lange middeleeuwse stroom die Colette Sirat heeft bestudeerd, voor wie de joodse filosofische traditie zich allereerst leest door de materialiteit van de manuscripten en gedrukte teksten die ervan getuigden [Sirat, 1983].

Niets, in de beschikbare bronnen, staat toe de Kreli een specifieke gemeenschappelijke functie of een geïdentificeerd manuscriptwerk toe te schrijven. Maar het kader is vastgesteld: een Italiaanse joodse familie die door Schaerf is geregistreerd, behoorde per definitie tot deze wereld van schiereilandse gemeenschappen, met zijn rituelen, zijn instellingen en zijn boekcultuur. Dit hoofdstuk schrijft de Kreli geen bijzondere rol toe; het geeft slechts, op basis van degelijke documentatie, het milieu terug dat noodzakelijk het hunne was.

De etymologie van de patroniem Kreli wordt niet vastgesteld door de primaire bron, en elk voorstel valt hier onder de aangenomen redactionele hypothese. Wij presenteren deze als zodanig, zonder hen een gezag toe te kennen dat zij niet hebben.

Een eerste spoor koppelt de naam aan een diminutieve of afgeleide vorm van een voornaam. Veel Joodse Italiaanse patroniemen stammen van een eponieme voorouder wiens voornaam, vaak Hebreeuws en soms gëitalianiseerd, zich in een familienaam heeft gekristalliseerd. De uitgang in -li, frequent in de Italiaanse onomastiek, zou zo'n afgeleide vorming kunnen aanduiden. Deze hypothese stemt overeen met het algemene mechanisme beschreven voor Joodse namen in het schiereiland, maar geen direct bewijs bevestigt dit voor de Kreli.

Een tweede spoor overweegt een toponomische oorsprong, de naam verwijzend naar een plaats of microtoponym waarvan het spoor verdwenen is. Dit type afleiding is goed gedocumenteerd voor andere Joodse Italiaanse families, maar de afwezigheid van een duidelijk identificeerbare plaats verhindert enig besluit. Een derde spoor, nog fragiler, zou in de spelling een verminkte transcriptie zien — Italiaanse christelijke registers gëitalianiseerden frequent Joodse namen, en orthografische variaties van de ene schrijver tot de ander konden een ander oorspronkelijk vorm maskeren.

Op dit moment blijft de intersectie tussen traditie en archief hypothetisch: wij hebben noch een overgeleverd familieverhaal dat een etymologie bevestigt, noch een voldoende dichte documentaire reeks om een besluit te nemen. Daarom draagt dit hoofdstuk de status van verondersteld. De voorzichtigheid van Yerushalmi is geboden: de historicus vult de stiltes van het archief niet met uitvinding, maar noemt ze als stiltes [Yerushalmi, 1984]. De naam Kreli behoudt aldus zijn deel van raadsel, dat slechts latere archiefonderzoek — in Italiaanse gemeenschapsregisters en manuscriptkolofons [Tamani, 2010] — zou kunnen oplossen.

Italiaanse joodse namen bleven niet beperkt tot het schiereiland. De Middellandse Zee was van de 16e tot de 20e eeuw een gebied van intense circulatie waar families zich verplaatsten naar gelang van handel, vervolgingen en communautaire netwerken. Lionel Lévy heeft meesterlijk het lot van de Portugese joodse Natie getraceerd, die Livorno, Amsterdam en Tunis tussen 1591 en 1951 verbond, en aantoonde hoe één zelfde familie- en handelsnetwerk de kusten en eeuwen kon overbruggen [Lévy, 1999].

Livorno neemt in deze geografie een centrale plaats in. Als vrije haven voorzien door de Medici van uitzonderlijke privileges — de Livornine van het einde van de 16e eeuw —, trok de stad een talrijke en welvarende joodse bevolking aan, waarvan Lévy de lange voortbestaan beschreef tot de « laatste der Livornezen » [Lévy, 1996]. Vanuit Livorno verspreidden joodse families zich naar Noord-Afrika, met name naar Tunis, maar ook naar Algerije, en namen daarbij hun Italiaanse familienamen mee. Het is aannemelijk, hoewel voor de Kreli in het bijzonder niet gedocumenteerd, dat een naam die in Italië geregistreerd stond, zulke migraties heeft gekend.

Noord-Afrika ontving deze Italiaanse aporten binnen reeds oude gemeenschappen. De werken van Eliahou-Éric Botbol over de joodse gemeenschap van Tlemcen [Botbol, 2000], evenals de Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès, getuigen van de dichtheid van het joodse leven in West-Algerije, waar families van diverse origine elkaar kruisten — autochtonen, Sefardim en « franken » uit Livorno. In deze vermenging kon een familienaam van Italiaanse oorsprong standhouden, zich transformeren, of uit de registraties verdwijnen.

Het moet duidelijk herhaald worden: geen enkele raadpleegde bron verbindt de Kreli formeel aan Livorno, Tunis of West-Algerije. Dit hoofdstuk stelt een kader van waarschijnlijkheid vast — dat van de Middellandse-Zeeeroutes die door Italiaanse joodse families werden bewandeld — zonder te pretenderen de Kreli op een bepaalde route in te schrijven. De circulatie van namen is een vastgesteld historisch feit; het eigen itinerarium van deze lignage dient nog gedocumenteerd te worden.

Een lignée is niet slechts een reeks archiefstukken: het is ook een geheugen, een verhaal dat de generaties elkaar doorgeven en waardoor zij zich herkennen. Yerushalmi heeft aangetoond dat Joods geheugen minder voortvloeit uit historiografie dan uit ritueel, liturgie en familiale overdracht, die aan het verleden zijn levende vorm geven [Yerushalmi, 1984]. Voor een familie als de Kreli, wier archief schaars is, zou dit overgedragen geheugen — mocht het nog bestaan — de meest waardevolle bron vormen.

Joods denken heeft van overdracht een stichtend imperatief gemaakt. Léon Askénazi heeft de articulatie van spraak en geschrift benadrukt als de structuur zelf van trouw aan de traditie, waarbij de overgedragen naam een van de dragers van deze continuïteit is [Askénazi, 1999]. Armand Abécassis, die het traject van Joods denken «van woestijn naar verlangen» heeft uitgezet, heeft aangetoond hoe identiteit zich vormt in de beweging van overdracht van generatie op generatie [Abécassis, 1987]. De familienaam is in dit perspectief geen eenvoudige administratieve etikettering: het is de draad waardoor een familie zich aan haar oorsprong verbindt.

Maurice-Ruben Hayoun, in zijn overzicht van Joods filosofie, herinnert eraan dat deze intellectuele traditie zich steeds heeft gevoeid door de spanning tussen het universele en de trouw aan het bijzondere — aan de gemeenschap, aan de familie, aan de naam [Hayoun, 2023]. Isaiah Berlin, in zijn essays over de Joodse conditie, heeft dezelfde spanning onderzocht, die van een identiteit gevangen tussen erfde toebehoren en inschakeling in de wereld [Berlin, 1973]. Een Kreli-lignée, als elke Joodse familie, leeft van deze dialectiek.

Dit hoofdstuk behoort zich bewust tot het register van geheugen en van overgedragen status: het pretendeerde niet vastgestelde feiten over de Kreli vast te stellen, maar het geestelijke en gedenkwaardige kader op te helderen waarbinnen een dergelijke lignée zichzelf begrijpt. Waar het archief tekort schiet, zou het geheugen — mits verzameld bij de levende dragers van de naam — deze nog open geschiedenis leven kunnen inblazen.

Aan het einde van dit onderzoek moet de balans worden opgesteld met dezelfde eerlijkheid die het heeft geleid. De familie Kreli is vastgesteld als Joodse lignée van Italië door één referentiedocument: de catalogus van Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, Firenze, 1925 [Schaerf, 1925]. Voorbij deze attestatie berust alles op waarschijnlijke gronden of hypothese: het communautaire milieu van de Italiaanse getto's beschreven door Bonfil [Bonfil, 1994], de manuscriptcultuur bestudeerd door Tamani [Tamani, 2010], de Middellandse-Zeeën routes gereconstrueerd door Lévy [Lévy, 1999] [Lévy, 1996], en de Noord-Afrikaanse horizon gedocumenteerd door Botbol [Botbol, 2000] en de archieven van Sidi Bel Abbès.

Deze bescheidenheid is geen mislukking van het onderzoek: zij is zijn integriteit. Volgend de les van Yerushalmi [Yerushalmi, 1984], hebben wij geweigerd de archieflacunes door fictie in te vullen, stellende voor scherp onderscheid tussen het vastgestelde, het waarschijnlijke, het overgeleverde en het gevermoede. De naam Kreli blijft dus een uitgangspunt eerder dan een afgesloten verhaal.

De wegen voor verdieping zijn duidelijk. Men zou de registers van Italiaanse Joodse gemeenschappen moeten doornemen, colofons van manuscripten onderzoeken die de naam zouden kunnen dragen, en waar zij nog bestaat, de levende familiale memorie verzamelen. Slechts tegen deze prijs — samenvoeging van archief en memorie, in de geest van de Joodse gedachte van de transmissie die dierbaar is aan Askénazi [Askénazi, 1999] en Abécassis [Abécassis, 1987] — zal de lignée Kreli ooit het volledige verhaal kunnen ontvangen dat dit Groot Boek, eerlijk gezegd, slechts kon schetsen.