Familie Krebs

De linguïstische oorsprong van de familienaam Krebs is tegenwoordig goed gedocumenteerd door de onomastische lexicografie. Volgens referentiewerken is Krebs in het Duits en het Zwitsersduits een metonimische beroepsnaam die een visser of verkoper van krabben of kreeften aanduidt, of een bijnaam die aan een persoon werd toegekend die op een krab leek, mogelijk vanwege een bijzondere manier van lopen. Deze dubbele formatieweg — professioneel en beschrijvend — is karakteristiek voor middeleeuwse Germaanse familienamen.

De lexicale afstamming van de naam zelf is traceerbaar tot oude vormen. Onomastici stellen vast dat de naam werd gestandardiseerd vanuit varianten zoals Krevetes of Krebiss, die het Middelnederlands crevet (krab, garnaal) en het Middelhoogduits krebez weerspiegelen. Bovendien treft men in de galáxie van verwante vormen een rijke verscheidenheid aan varianten: Crab, Crabb, Krabbe, Krebb, Krebbes, Krebes, Kreft, Kraft en Krawt. Deze familienaam kan een topografische naam, een middeleeuwse bijnaam of een beroepsaanduiding zijn, wat op zichzelf de polysemische rijkdom van dit soort namen illustreert.

Hier moet de voorzichtigheid die de documentatie opvordert, worden benadrukt: dezelfde familienaam kan afkomstig zijn van afzonderlijke etymologische lijnen afhankelijk van de families. Niet alle geslachten Krebs delen één enkele oorsprong. Voor joodse dragers, zoals zal blijken, spelen aanvullende logica's — symbolisch, vertalend, heraldisch — een rol. De vorm « Krebs » zoals deze is vastgesteld, verwijst echter in haar harde kern naar het waterdier en zijn semantisch veld, gemeenschappelijke basis voor alle latere interpretaties.

Deze transparante lexicale kern is niet zonder betekenis voor het begrip van de relatie van de Ashkenazische joodse traditie tot de naam. Toen in de achttiende en negentiende eeuw de keizerlijke en koninklijke autoriteiten van de Duitse staten de joodse gemeenschappen de aanname van vaste erfelijke familienamen oplegden, haastten families die reeds een identiteit hadden gekoppeld aan het uithangbord van hun huis, een symbolisch dier of een datum van de Hebreeuwse kalender zich vaak om de naam te kiezen die het best bij deze reeds bestaande werkelijkheid aansloot. De Krebs bood dus het voordeel van dubbele begrijpelijkheid: transparant in het Duits, draagster van een Hebreeuws resonantie voor wie de kalender van Tammouz kende. Dit gebaar van stille vertaling, het behoud van een innerlijk geheugen onder een voorkomen dat aan burgerlijke eisen voldoet, illustreert een vorm van praktische bescheidenheid en adaptieve wijsheid die de joodse traditie in alle landen van de Diaspora heeft gekweekt.

De wieg van de achternaam ligt in het Duitstalige gebied. Onomastische bronnen convergeren om de historische concentratie van de patroniem in precieze regio's van het Keizerrijk aan te wijzen: historisch gezien was de achternaam verspreid in de provincies Beieren en Thuringen. Deze vestiging komt overeen met gebieden met oude Joodse aanwezigheid evenals oud-Germaans bevolkingscentra, wat de coëxistentie, onder dezelfde betekenaar, van christelijke en Joodse geslachten verklaart.

De geografische verspreiding van de naam breidde zich vervolgens aanzienlijk uit. De naam Krebs blijft vandaag de dag relatief algemeen in Duitsland, Zwitserland, Oostenrijk en Bohemen, evenals in bepaalde delen van Noord-Italië en Nederland. Hij is ook sinds oudsher in Amerika gedocumenteerd. Deze vermelding van Noord-Italië is van essentieel belang voor ons onderwerp: zij verbindt het Germaanse gebied met de Italiaanse kern die door Schaerf werd vastgelegd, en suggereert transalpijnse migratiestromen — commercieel, religieus, familiaal — waardoor dragers van de naam de Alpen overstaken.

De Duitse wortel is oud. De eerste documentaire attestaties van de patroniem in zijn gestandaardiseerde vorm gaan terug tot de vroegmoderniteit, en genealogische repertoria vermelden zijn aanwezigheid al in de parochiale en fiscale registers van de 16de eeuw [Geneanet, Last name KREBS: origin and meaning]. Voor Joodse gezinnen, wier erfelijke patroniemen zich vaak later hebben gestabiliseerd — met name tijdens de grote burgerlijke registratiecampagnes van de 18de en 19de eeuw in de Germaanse gebieden —, past de keuze of toekenning van de naam Krebs in dit reeds gevormde landschap, waar de naam lexicaal doorzichtig en maatschappelijk verbreid was.

Het is nodig om hier in te schatten wat het moment van burgerlijke registratie betekende voor een Joodse gemeenschap in Beieren of Thuringen. Deze administratieve handeling, van buiten opgelegd, kon worden ervaren als een vernederende dwang, een vermindering van Joodse identiteit tot een staatsnomenclatuur. Sommige gezinnen kozen namen van bloemen of edelmetalen, anderen namen van dieren. Degenen die Krebs kozen, maakten een keuze vol betekenis in beide talen: het dier van de snelstromende wateren, geduldig zijwaarts lopend, is ook in de Askenazische verbeelding een figuur van discrete volharding. Deze volharding, dit vermogen om geruisloos vooruit te gaan, om onder een pantser een levende innerlijkheid te beschermen, is een deugd die de Diaspora vaak van haar leden heeft geëist. De geschiedenis van de Joodse gemeenschappen in Duitsland, gekenmerkt door verbanningen, beperkingen en terugkeer, getuigt van deze collectieve veerkracht waarvan de naam Krebs als een onbedoeld symbool kan worden beschouwd.

Dit is waar de specifieke joodse dimensie van de naam alle reliëf krijgt. Waar de germaanse lexicografie het dier krab benadrukt, stelt een joodse traditie van naamkunde de zodiacale dimensie voorop. Het polysemische karakter van de term is expliciet in de bronnen: de familienaam Krebs stamt af van het Duitse en Deense woord voor « krab » en « kanker ». In Duitsland kan het verwijzen naar zowel het sterrenbeeld als de ziekte; in het Deens duidt het specifiek op de ziekte. Deze dubbelzinnigheid wordt bevestigd door de lexicologie: in het Duits kan het woord zowel het sterrenbeeld als de ziekte aanduiden, wat de meervoudige betekenissen weerspiegelt die in de taal ingebed zijn.

Nu correspondeert het sterrenbeeld Kreeft in de Hebreeuwse kalender met de maand Tammoez, waarvan het astrologische symbool (mazal) precies de rivierkreeft of krab is — Sartan (סרטן) in het Hebreeuws. Deze overeenkomst opent de veronderstelling, waarschijnlijk maar niet aantoonbaar voor elke familie, dat bepaalde joodse geslachten die de naam Krebs dragen dit familienaam hebben aangenomen of ontvangen als een Duitse vertaling van een Hebreeuwse naam die verbonden is met het sterrenbeeld, een geboortedatum, of een huismerk. Dit is hier een snijpunt tussen traditie en archief: de lexicale documentatie is vastgesteld, maar het toeschrijven van een zodiacale motivatie aan een bepaalde familie behoort tot de interpretatie, en moet eerder als waarschijnlijk dan als bewezen worden gepresenteerd.

Deze logica van vertaling en symbolisering is niet geïsoleerd in de asjkenazische naamkunde, waar namen afkomstig uit de dieren- en hemelruimen overvloedig aanwezig zijn, soms in navolging van de zegeningen van Jacob of van de mazalot van de kalender [Encyclopaedia Judaica, art. « Names »]. De naam Krebs zou zich dus voor zijn joodse tak kunnen inschrijven in deze uitgebreide verzameling waar het Duitse woord als reservoir van een onderliggende Hebreeuwse herinnering fungeert.

De maand Tammoez neemt bovendien een bijzondere plaats in in de joodse liturgische kalender. Het is de maand van het vasten ter gedachtenis van de breuk in de muren van Jeruzalem, voorafgaande aan de vernietiging van de Tempel die Tichri Aviv beweent. Geboren zijn onder het sterrenbeeld Tammoez, of dit mazal als familiale identiteit kiezen, betekent dus je naam inschrijven in een herinnering aan rouw en geestelijke weerstand. Als deze verbinding voor de Krebs in het bijzonder een hypothese blijft, verlicht zij de diepte die een zodiakale familienaam in het joodse bewustzijn kan hebben: niet een astrologische grilligheid, maar een inscriptie in de liturgische tijd van het volk. Er schuilt in deze mogelijke keuze van de maand Tammoez als identitair anker een vorm van discrete vroomheid — niet de ostentatieuze vroomheid van de rabbijnse titel, maar die, stom en standvastig, van wie de heilige kalender in zijn eigen naam draagt.

Voorzichtigheid blijft evenwel geboden: geen enkele bron stelt ons in staat te beweren dat alle joodse families Krebs deze zodiacale motivatie delen. Wat men zeker kan stellen, is dat de naam voor wie haar droeg de mogelijkheid van zo'n lezing bood, en dat deze mogelijkheid, in een gemeenschap die de Hebreeuwse kalender uit het hoofd kende, nooit geheel toevallig was.

De aanwezigheid van de familie Krebs in Italië wordt bevestigd door een primaire bron van eerste rang: het werk van Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, gepubliceerd in Florence in 1925, dat systematisch de achternamen van de Joden op het schiereiland inventariseert [S. Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, Firenze, 1925]. Dit werk blijft een fundamenteel referentiepunt voor de Judeo-Italiaanse onomastiek, en de opname van de naam Krebs in het repertoire bevestigt de inwortelding van Joodse dragers van deze naam in Italië uiterlijk in het begin van de twintigste eeuw.

Deze Italiaanse vestiging is consistent met de gegevens over geografische verspreiding die in het vorige hoofdstuk zijn onderzocht, die de aanwezigheid van de naam in bepaalde delen van Noord-Italië aantonen. Het Italiaanse jodendom, op het kruispunt van de Sefardische, Italiaanse en Askenazische gebieden, heeft van oudsher families uit de Duitse landen ontvangen, met name via de gemeenschappen in Piëmont, Lombardije, Venetië en Friuli, regio's grenzend aan Duitse taalgebieden. Het is daarom historisch aannemelijk dat de Italiaanse tak van de Krebs voortkwam, geheel of gedeeltelijk, uit transalpijnse migratiestromen, wat de Germaanse verspreiding van de naam ondersteunt.

Deze oversteek van de Alpen verdient beschouwing in zijn menselijke dimensie. De Joodse families die de Brennerpas of de defileen van het Aosta-dal overstaken om zich in de gemeenschappen in het noorden van het schiereiland te vestigen, verlieten niet alleen een grondgebied: zij veranderden van dagelijkse taal, soms van ritueel — van de Askenazische minhag naar de Italiaanse minhag — en van juridische status. Deze migratiebeweging, herhaald over verschillende eeuwen, getuigt van openheid naar het buitenland en van integratiecapaciteit die diepe kenmerken van de Joodse beschaving zijn. De ontvangst die de Italiaanse gemeenschappen reserveerden voor deze families uit het Noorden, en de manier waarop deze families zich in het lokale weefsel inleefden terwijl zij hun eigen tradities bewaarden, illustreert deze relatie tot het vreemde die de Torah onmiddellijk gebiedt: « Gij kent de ziel van den vreemde; want gij zijt ook vreemden geweest. » Deze herinnering aan ontvangst en inleving, verweven in het parcours van de Krebs zoals in dat van zoveel andere geïtalianiseerde Askenazische families, is een van de waarden die de naam stil draagt.

De gemeenschappen in Noord-Italië — Triëst, Padua, Ferrara, Mantua, Verona — waren brandpunten van intens Joods intellectueel leven, doorkruist door contact tussen rabbijnse kennis, humanistische Renaissance en vervolgens Verlichting. Een Askenazische achternaam aanwezig in deze milieus had alle kans om, naar gelang de generaties, verweven te zijn in netwerken van handel, geneeskunde, Hebreeuws drukwerk of talmudische studie. Men kan niet met zekerheid stellen dat bepaalde Krebs een van deze gemeenschappen animeerde, maar de documentaire omgeving suggereert dat dragers van de naam verkeerden in milieus waar talmudische kennis, economische werking en wetenschappelijke en filosofische kennis allerminst vreemd voor elkaar waren.

Het is echter van belang de grenzen van de documentatie in te zien. De notitie van Schaerf stelt het bestaan van de naam onder de Joden van Italië vast, maar reconstrueert op zichzelf geen ononderbroken genealogie en identificeert niet de volledige reeks vestigingsplaatsen. Aanvullend onderzoek zou steun moeten vinden in gemeenschappelijke registers (pinkassim), naunitaire civiele akten en archieven van noordelijke gemeenschappen om de ouderdom en vertakkingen van de lineage nauwkeuriger vast te stellen. Momenteel is wat het archief met zekerheid vaststelt, de erkenning van de naam Krebs als Joodse Italiaanse achternaam in het grote inventaris van 1925.

De studie van de geslacht Krebs vereist bijzondere methodologische waakzaamheid, want de naam illustreert op exemplarische wijze het fenomeen van de patronymische convergentie: families van verschillende oorsprong kunnen dezelfde naam dragen zonder genealogische verbinding. De repertoria onderstrepen dus dat de naam uit meervoudige motivaties voortvloeit — topografisch, beroepsmatig of beschrijvend [SurnameDB, Krebs Surname]. Dezelfde vorm kon onafhankelijk ontstaan in verschillende streken en gemeenschappen.

Bovendien moet men zich wachten voor valse etymologische sporen. Een traditie die door bepaalde repertoria wordt overgebracht, stelt een alternatieve afleiding voor: volgens een interpretatie zou de Germaanse patroniem Krebs teruggaan op een verkorte vorm van de voornaam Kristopher, betekenend « drager van Christus ». Deze hypothese, duidelijk niet toepasselijk op de Joodse dragers van de naam, herinnert eraan dat dezelfde patroniem volgens verschillende bronnen en families tegenstrijdige verklaringen kan ontvangen, en dat geen enkele daarvan kan worden veralgemeniseerd. Voor het Joodse geslacht moet het semantische veld van de krab en de Kanker worden behouden, en niet een christoforische etymologie.

De verzameling varianten — Krabbe, Krebb, Krebbes, Krebes, en verwante vormen — bemoeilijkt de identificatie van de takken nog verder [SurnameDB, Krebs Surname]. De genealoog moet daarom geval per geval te werk gaan, door documentaire bronnen met elkaar te confronteren in plaats van de eenheid van een geslacht op grond van alleen de naamidentiteit aan te nemen. Deze voorzichtigheid vermindert het historische belang van de familie Krebs niet; zij garandeert integendeel een rigoureuze aanpak, trouw aan de eisen van de bronkritiek.

Deze nauwgezetheid zelf heeft resonantie met een diep principe van de Joodse traditie: dat van de nauwkeurigheid in de overdracht. De Halakha, de Joodse Wet, heeft altijd uiterste aandacht gevergd voor de keten van overdragende personen — de shalshelet ha-qabbalah, de keten der traditie — omdat de vervorming van één schakel het geheel kan bederven. Evenzo begaat de genealoog die twee takken Krebs verwarrt onder het voorwendsel van naamidentiteit een fout vergelijkbaar met die van de schrijver die in een heilig tekst één woord door een ander vervangt: hij verbreekt de draad. De methode van rigoureuze onomastiek neemt dus op haar manier deel aan een ethiek van rechtvaardigheid tegenover de doden: elk zijn naam, zijn plaats, zijn datum geven, zonder de lotgevallen samen te voegen.

Buiten het archief draagt de naam Krebs een symbolische lading die familiale tradities hebben kunnen cultiveren en doorgeven. De krab, een dier van drempels — tussen water en land, zijwaarts vooruitgaand, beschermd door zijn schaal — heeft in de verbeelding een rijke oogst van betekenissen voedsel gegeven. In de zodiacale interpretatie wordt Cancer geassocieerd met de zomermaand Tammouz, met het waterelement, en symbolisch met het huis, de herinnering en het haardvuur: zovele thema's die de familiale herinnering aan de naam heeft kunnen verbinden.

Deze dimensie behoort tot de overgedragen herinnering meer dan tot de vastgestelde geschiedenis: er bestaat geen documentaire bron die bewijst dat een bepaalde familie Krebs bewust het embleem van de krab voor deze deugden zou hebben geclaimd. Maar men weet dat de joodse naamkunde vaak een levend verband heeft onderhouden tussen de naam, de mazal en de identiteit, en dat dierennamen frequent aanleiding hebben gegeven tot familiewapens, zegels en huiselijke verhalen [Encyclopaedia Judaica, art. « Names »]. Het is dus gerechtvaardigd, in het kader van een Groot Boek, om deze mogelijke herinnering als een volledige laag van de geschiedenis van de naam te verzamelen, op voorwaarde dat men haar duidelijk markeert voor wat zij is.

Deze zorg voor de familiale herinnering — haar doorgave van generatie op generatie, zelfs wanneer documentaire bewijzen dunner worden — is zelf een vorm van betrokkenheid in het collectieve leven. In de joodse traditie is herinnering geen privéaangelegenheid: zij is de bindmiddel van de gemeenschap. Het gebod van Zachor — « Gedenk » — wordt tot het gehele volk gericht. Een familie die de herinnering aan haar naam, haar migraties, haar rouwperiodes en haar feesten bewaart, vervult op haar schaal de gedachtenisplichting die de collectieve identiteit van Israël structureert. De Krebs, door een naam te dragen die verband houdt met de hebreeuwse kalender en een kosmologie voortkomend uit antieke wijsheid, nemen, al is het op een onwaarschijnlijke en voor elke tak niet aantoonbare manier, deel aan deze gedachtenisketen.

Het lexicale lot van de naam bevat ten slotte een schaduw: de samenvalling van het Duitse woord met dat van de ziekte. Deze homonymie, toevallig en later dan de logica's van naamvorming, speelt geen rol in de oorsprong van de naam, die verwijst naar het dier en het teken. De familiale herinnering moet hier worden beschermd tegen enige misbruikende retroactieve lezing. De krab van de Krebs is die van rivieren, sterren en kalender — niet die van moderne medische woordenboeken. In deze noodzakelijke tegenspraak ligt een les van bescheidenheid en eerlijkheid: weigeren een taalongeval een identiteit te laten besmetten, is erkennen dat woorden niet dezelfde zijn als dingen, en dat de naam van een familie aan haar toebehoort in zijn oorspronkelijke betekenis, niet in de verschuivingen die de eeuwen hem hebben opgelegd.

Het is tijd, na dit traject door de archieven en de symboliek, om de geslacht Krebs in de bredere beweging van de Joodse herinnering te situeren — niet om haar singulariteit erin op te lossen, maar om te tonen op welke wijze het lot van een familie, zelfs onbewust, waarden kan belichamen die de traditie door eeuwen en continenten heen heeft gedragen.

De eerste van deze waarden, die de naam zelf suggereert, is een vorm van persoonlijke bescheidenheid verbonden met stille volharding. De krab beweegt zijwaarts: hij pretendeert niet rechtstreeks naar zijn doel te gaan, hij schikt zich naar de stromingen, hij past zich aan zonder zich op te lossen. Deze figuur, gelezen in de sleutel van de Diaspora, roept de Joodse families op die de grenzen oversteken, van taal veranderden, zich in de gastmaatschappijen integreerden zonder ooit de substantie van hun identiteit op te geven. De transalpijnse migratie van de Krebs, gezien de geografie van de naam aannemelijk, zou daarvan een concreet bewijs zijn: Beieren of Thuringe verlaten om zich in Triëst of Padua te vestigen, dat is accepteren zijwaarts te gaan, als de krab, maar met de zekerheid dat het wezenlijke — de Wet, de herinnering, het gebed — met je meereist.

De tweede waarde die dit traject opbloeit, is de verhouding tot de vreemdeling. Elke migrerende familie ondervindt van binnenuit wat het betekent gastvrij ontvangen, geduld, geïntegreerd of verworpen te worden. De Joodse gemeenten in Noord-Italië, die de Asjkenazische immigranten ontvingen, oefenden jegens hen een vorm van verdraagzaamheid en gemeenschappelijke goedheid uit die niet vanzelfsprekend was in samenlevingen waar rituelen en minhagim diep kunnen verschillen. Dat families als de Krebs zich in deze milieus konden vestigen, daar konden huwen, kinderen konden krijgen die hun naam dragen, getuigt van een gemeenschappeliijk weefsel dat solide genoeg is om verschil op te nemen zonder het uit te wissen.

De derde waarde, moeilijker met precisie voor deze geslacht in het bijzonder te documenteren, is die van de kennis — talmudische, filosofische, wetenschappelijke. In de gemeenten waar de naam is geattesteerd — de Germaanse wereld en Noord-Italië — stond studie centraal in het Joodse leven. De Talmud-Torahs van Beieren, de yeshivot van Thuringe, de rabbijnse academies van Padua en Mantua vormden een netwerk waar kennis met de mensen circuleerde. Het is niet mogelijk te stellen dat deze of gene Krebs in het bijzonder een geleerde of een rechter (posek) was, maar het feit dat de geslacht in deze culturele ruimten is geattesteerd betekent dat zij in milieus verkeerde waar studie een moreel gebod zowel als een dagelijkse praktijk was — waar betrokkenheid bij het gemeenschappelijk leven, in alle vormen, van elk lid werd verwacht.

Tot slot dient men een woord te zeggen over de verhouding tot oorlog en vernietiging. De maand Tammouz, waaraan het teken van de Kreeft is verbonden in de Hebreeuwse kalender, is de maand van de breuk in de muren van Jeruzalem. De Joodse families van Duitsland en Italië ondervonden in de twintigste eeuw de meest radicale vernietiging die het Joodse volk ooit heeft geleden. De Holocaust trof volop de gemeenten waarin Krebs' zich konden bevinden. Het archief stelt hier niet in staat individuele lotgevallen onderscheiden te maken, en voorzichtigheid gebiedt dit volstrekt. Maar het collectieve geheugen stelt voor niet zwijgend voorbij te gaan dat de Joodse families met Germaanse achternamen, aanwezig in Italië en in het Duitse gebied, onder de meest blootgestelde waren aan nazi-vervolgingen vanaf 1933 en nog meer na 1938, toen de raciale wetten van Mussolini zich bij de wetten van Neurenberg voegden in hun streven naar uitsluiting en vervolgens tot uitroeiing. Het stilzwijgen van het archief over bepaalde takken kan zelf het teken van een vernietiging zijn. De eerlijkheid van het verhaal eist het: de schaduwen maken deel uit van het boek.

De familie Krebs biedt een schoolvoorbeeld van Joodse naamkunde aan de grenzen van de Germaanse wereld en Italië. De lexicale kern ervan staat met zekerheid vast: de naam komt van het Duitse woord dat de krab aanduidt, de kreeft, en bij uitbreiding het sterrenbeeld Kreeft, via oude vormen uit het Middelhoogduits en Middelnederlands [Geneanet; SurnameDB]. Het historische verspreidingsgebied — Beieren, Thuringen, vervolgens de gehele Germaanse ruimte en Noord-Italië — omgrenst geografisch het verschijnen van de Italiaanse Joodse tak die door Schaerf in 1925 werd geregistreerd [S. Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, Firenze, 1925].

Wat waarschijnlijk blijft, en niet voor elke familie is aangetoond, is de hypothese van een zodiacale motivatie eigen aan de Joodse naamdragers, waarbij het Duitse woord de mazal van Tammouz zou hebben vertaald of gesymboliseerd. Dit snijpunt tussen Germaanse lexicale transparantie en Hebreeuws geheugen vormt de meest interessante handtekening van de naam. De historicus zal opmerken dat de familie Krebs, vastgesteld onder de Joden van Italië terwijl zij zich wortelden in de Germaanse wereld, de circulatie van mensen, namen en symbolen over de Alpen illustreert — en de noodzaak, voor elke ernstige genealogie, onderscheid te maken tussen wat vastgesteld en wat waarschijnlijk is, tussen archief en geheugen.

Wat deze familie, boven allen, het beste heeft uitgedrukt — voor zover de gedocumenteerde feiten en de naamgeschiedenis het mogelijk maken te stellen — is een vorm van volhardende bescheidenheid: dat vermogen om zijwaarts op te gaan, zonder tumult, onder een discrete schaal een levend geheugen, een onherleidbare identiteit en een draad naar de heilige kalender van Israël meerdragende. Net als de krab die voorwaarts gaat zonder ooit zijn schaal op te geven, gingen de Joodse families die deze naam droegen de grenzen, talen en eeuwen door terwijl zij, in elke naam gegeven aan een kind, een geheim verband met de mazal van Tammouz en met het collectieve geheugen van het volk van Israël handhaafden. Dit is geen hagiografie: dit is wat het archief, de geografie en de taal samen waarschijnlijk maken.