Familie Konti

Het sterkste ankerpunt van de lignee is haar onomastische inschrijving. Schaerf inventariseerde in 1925 methodisch de familienamen van de joden in Italië en voegde er een bijlage aan toe gewijd aan de adellijke israëlische families van het schiereiland [Schaerf, 1925]. De aanwezigheid van de naam Konti in dit corpus getuigt ervan dat het inderdaad een joodse familienaam is die in Italië werd gedragen, en niet een late genealogische uitvinding.

Op etymologisch vlak strijden twee hypothesen om de oorsprong van de naam, en eerlijkheid gebiedt ze zonder kunstmatige keuze uiteen te zetten. De eerste, de meest waarschijnlijke voor een joodse naam, is toponiemisch: Konti zou afkomstig zijn van Comtadin, dat wil zeggen « afkomstig uit het Comtat Venaissin », deze pauselijke enclave rond Avignon, Carpentras, Cavaillon en L'Isle-sur-la-Sorgue, waar de joden — de beroemde Comtadins of joden van de Paus — konden blijven terwijl zij uit het koninkrijk Frankrijk werden verbannen. Veel verdreven of migrerende families brachten naar Italië en Provençe de herinnering aan dit relatieve toevluchtsoord. De tweede hypothese is honorifiek of ironisch: in het Italiaans duidt conte op de graaf, en bepaalde middeleeuwse joodse familienamen ontstonden uit bijnamen, soms uit dérision toebedeeld, soms met verwijzing naar een functie of een vorstelijke woonplaats. Robert Bonfil heeft aangetoond hoe zeer in het Renaissance-Italië de joodse identiteiten zich vormden op het kruispunt van de omringende cultuur en trouw aan de gemeenschap, tot in de keuze en overdracht van namen [Bonfil, 1994].

Deze dubbele wortel — pauselijk of vorstelijk — is niet slechts een filologische curiositeit. Zij plaatst de Konti onmiddellijk in het verhouding tot de vreemde en tot gastvrijheid, een kardinale waarde van het jodendom: de lignee zou in haar naam zelf de herinnering dragen aan een toevluchtsoord, belichamend dit herhaalde gebod uit de Torah om de vreemdeling niet te onderdrukken « want gij zijt vreemdelingen geweest in het land Egypte ». De naam wordt aldus een draagbaar monument van ballingschap en ontvangen gastvrijheid.

Om de Konti te begrijpen, moet men de wereld reconstrueren die hen heeft gevormd: die van de Italiaanse Joodse gemeenschappen, verspreid over de nazioni — Italiaans, Askenazisch, Sefardisch en « Levantijns » — die vaak in dezelfde stad naast elkaar bestonden. Robert Bonfil heeft deze Joodse samenleving van de Renaissance beschreven als een ruimte van vruchtbare spanning, waar de Hebreeuwse cultuur in dialoog stond met het christelijk humanisme zonder erin op te gaan [Bonfil, 1994]. De middenklassefamilies, waarschijnlijk ook de Konti, oefenden er de toegestane beroepen uit: geldlening tegen onderpand, textiel- en stoffenhandel, makelaarij, geneeskunde, en — voor de geletterde — het kopiëren en onderwijzen van teksten.

Het is in dit kader dat zich een van de meest discrete en meest constante deugden van het Italiaanse judaïsme ontplooit: de zorg voor het boek en de verspreiding van kennis. Giulia Tamani heeft de verluchte Hebreeuwse handschriften die in Italië werden vervaardigd bestudeerd, getuigende van een verfijning waarin vroomheid zich tot kunst maakte [Tamani, 2010]. De Italiaanse gemeenschappen onderhielden vóór en na de boekdrukkunst schrijvers, boekbinders en verluchiters; een familie van middelmatig aanzien kon een versierde maḥzor of ketubbah bestellen, een gebaar waarin liefdadigheid (het werk financieren), vroomheid (het ritueel eren) en gehechtheid aan de schoonheid van de Wet samenkwamen. Dat de Konti, als opdrachtgevers of als ambachtslieden, aan deze economie van het heilige hebben deelgenomen, berust eerder op contextuele gevolgtrekking dan op nominatief bewijs; maar de omgeving waarin hun naam verschijnt was, op vastgestelde wijze, die ene.

De Italiaanse geschiedenis was ook die van opsluiting: de instelling van het getto van Venetië in 1516, vervolgens de veralgemening ervan na de bul Cum nimis absurdum van 1555, dwong de joden van het schiereiland tot een ommuurde existentie. Het was in deze beproeving dat zich een intense gemeenschapsbetrokkenheid smeedde — liefdadigheidsbonden (ḥevrot), bruidschat voor arme meisjes, losgeld voor gevangenen, zorg voor zieken — waarvan elke stedelijke Joodse familie deel uitmaakte. De Konti-lijn, ingebed in dit weefsel, droeg onvermijdelijk bij aan deze verplichting en keuze, concrete uitdrukking van de tsedaqa.

Indien een plaats de openheid van het Italiaanse judaïsme naar de wereld samenvat, is het Livorno. Als vrije haven door de Medici gesticht, voorzien van de privileges der Livornine (1591-1593), trok de stad een machtige en geleerde « Portugese Joodse Natie » aan, kruispunt tussen Amsterdam, Italië en Noord-Afrika. Lionel Lévy heeft meesterlijk dit netwerk gereconstrueerd dat Livorno, Amsterdam en Tunis verbond, deze handelaar- en geleerdwereld die van de Toscaanse stad de spirituele hoofdstad van een mediterrane diaspora maakte [Lévy, 1999] [Lévy, 1996].

Het is waarschijnlijk — zonder echter nader gedocumenteerd te zijn in de details — dat een tak van de Konti deze stroom volgde die zo veel Italiaanse Joodse families naar Livorno droeg, en vandaar naar de Berberkusten. De Toscaanse haven bood wat het getto weigerde : de vrijheid om handel te drijven, te bezitten, uit te geven. Livorno werd een der grote centra van de Hebreeuwse drukkerij, en zijn Joodse Natie oefende een economische werking uit — handel in koraal, textiel, specerijen — onlosmakelijk verbonden met een intens religieus en liefdadig leven. Hier antwoorden de familiale traditie (de overgedragen herinnering aan een « Italiaanse » of « Livornese » oorsprong) en het archief (de registers van de gemeenschap) elkaar zonder altijd samen te vallen : vandaar de status van waarschijnlijke kruising van dit hoofdstuk.

Deze Livornese stap werpt licht op een ander deugd : de tolerantie en verhouding tot de vreemdeling belefd niet als abstractie maar als dagelijkse praktijk. De Portugese Natie van Livorno ontving marranen die tot het judaïsme waren teruggekeerd, verbannen uit Spanje en Portugal, Joden uit het Levant — een microkosmos van de eenheid van Israël voorbij de rituelen. Een familie als de Konti, daarheen overgaand, nam deel aan deze hersamenstelling waarin de ballingschap van gisteren de gast van vandaag werd.

Vanuit Livorno liep de route natuurlijk naar Tunis, Algerije en de Maghreb. De Grana — Livornese joden gevestigd in Tunesië — vormden een handelselite en rabbijnse elite die lang haar Italiaanse namen, haar liturgie en haar Toscaanse banden bewaarde [Lévy, 1999]. Het is in deze context dat achternamen van Italiaanse oorsprong, zoals Konti, zich konden verspreiden langs de Afrikaanse kust, gedragen door families van handelaren of geleerden.

Verder westelijk bood Frans-Algerije een ander lot. De gemeenschappen van Tlemcen en Sidi Bel Abbès behouden in hun registers en hun herinneringen het spoor van joodse families van samengestelde oorsprongen — autochtoon, Sefardisch, Livornees. Eliahou-Éric Botbol heeft het leven en het lot van de gemeenschap van Tlemcen uitgewerkt, een stad waar vroom­heid en talmudische geleerdheid van generatie op generatie werden overgedragen [Botbol, 2000]; de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès getuigen van de vitaliteit van een religieus leven dat gestructureerd was rond het rabbinaat, de huwelijken en de begrafenissen [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès]. Dat Konti's zich bij een van deze brandhaarden zouden hebben gevoegd, berust vooralsnog meer op doorgegeven herinnering dan op bewijs: ik wijs er eerlijk op als een waarschijnlijke mogelijkheid gezien de migratierutes, niet als een vastgesteld feit.

Dit Noord-Afrikaanse hoofdstuk toont de deugd van de talmudische kennis en van de vroomheid die in tegenspoed werden overgedragen. De gemeenschappen in het binnenland van Algerije, vaak bescheiden, onderhielden scholen, rabbijnse rechtbanken (batei din) en onderlinge hulpmaatschappijen, houdend de halaka levend ver van de grote centra. Een geslacht ingebed in deze wereld nam deel aan deze koppige getrouwheid — die, volgens Yerushalmi, van herinnering een religieuze plicht maakt voor het een wetenschappelijke discipline wordt [Yerushalmi, 1984].

Buiten de geografische verplaatsingen behoort de lignée Konti tot een beschaving van de gedachte. Italië en zijn livornese voortzetting waren intellectuele laboratoria waar filosofie, kabbala en talmoedische studie samenkwamen. Colette Sirat heeft de rijkdom van de middeleeuwse Joodse filosofie aangetoond, zoals die zich leest in manuscripten die met name in Italië werden geproduceerd en gekopieerd [Sirat, 1983] ; Maurice-Ruben Hayoun heeft de continuïteit ervan tot de moderne tijd getraceerd [Hayoun, 2023]. Elke Italiaanse Joodse familie was, in verschillende mate, erfgenaam van deze cultuur van commentaar en vraag.

Deze dimensie werpt licht op de opvatting van de Joodse Wet eigen aan de wereld waaruit de Konti afkomstig zijn : een halakha die niet als keurslijf maar als zinstructuur wordt beleefd, gekoppeld aan filosofische reflectie en gemeenschappelijke ervaring. Léon Askénazi herinnerde eraan dat het denken van de Joodse traditie niet betekent dat je haar herhaalt, maar dat je haar het heden laat spreken [Askénazi, 1999] ; Armand Abécassis heeft van zijn kant aangetoond hoe verlangen en Wet zich concentreren in het hart van het Hebreeuwse denken, van woestijn tot wereld [Abécassis, 1987]. Een lignée hoeft geen illustere meester voortgebracht te hebben om deze erfenis te dragen : zij geeft haar door in dagelijkse naleving, in de opvoeding van kinderen, in het eerbiedigen van de Sjabbat en de feesten.

Het is hier dat zich manifesteert, discreet maar werkelijk, de deugd van de individuele bescheidenheid gekoppeld aan de collectieve bijdrage. De middenklassefamilies, waarvan de Konti een voorbeeld vormen, zijn de grondslag zonder welke grote figuren niet hadden kunnen opduiken : zij betalen de gemeenschapsbijdrage, vullen de synagogen, financieren scholen, verzekeren de anonieme continuïteit van Israël. Hun grootheid is die van het getrouwe getal.

Toen Schaerf zijn repertorium in 1925 publiceert, volbrengt hij een reddingsgebaar op de vooravond van de ramp [Schaerf, 1925]. De namen inventariseren betekende al voelen aankomen van de dreiging die op degenen rustte die ze droegen. De fascistische rassenratten van 1938, vervolgens de deportaties van 1943-1944, troffen het Italiaanse jodendom met een geweld waarvan de onymische repertoria, tragisch genoeg, instrumenten van herinnering aan de omgekomenen zouden worden.

Dominique Natanson heeft door zijn werk over joods geheugen en onderwijs eraan herinnerd hoe zeer de overdracht van de herinnering aan families — zelfs de bescheidenste, zelfs aan degenen waarvan slechts een naam overblijft — een pedagogisch en moreel imperatief is [Natanson, 1997]. In deze geest schrijft het onderhavige Groot Boek de Konti in: niet om hun denkbeeldige glorie toe te dichten, maar om hun naam uit de vergetelheid te redden en hem terug te plaatsen in de grote stroom van de herinnering van Israël. De naam die in een catalogus voortbestaat is, volgens de schone formule van de traditie, een zikkaron — een levend gedenkteken.

Dit hoofdstuk is van zuivere doorsnijding: de traditie (de naam van generatie op generatie doorgegeven) en het archief (het repertorium van 1925, de gemeentelijke registers) komen samen om een bestaan te bevestigen, terwijl tegelijk de donkere zones openstaan die de historische eerlijkheid weigert in te vullen door uitvinding.

Aan het einde van deze reis openbaart de Konti-lignée zich minder door opvallende feiten dan door de stille trouw van een Joods gezin uit Italië, vastgelegd in het repertorium van Schaerf [Schaerf, 1925], waarschijnlijk geworteld in de herinnering van de Comtat Venaissin of in het stedelijke weefsel van Italië, en waarschijnlijk verspreid via de Livornese en mediterrane wegen tot aan de kusten van Noord-Afrika [Lévy, 1999] [Bonfil, 1994].

Onder alle deugden die de Joodse traditie door de eeuwen heen heeft voortgedragen, is het die welke deze lignée bovenal het best heeft uitgedrukt de relatie tot de vreemdeling en tot ballingschap omgezet in trouw : een naam die in zich de herinnering draagt aan een vluchtland, een gezin dat grenzen overschrijdt zonder de overdracht ketens te verbreken. De Konti's belichamen deze deugd van de trouwe migrant die, van Avignon naar Italië, van Livorno naar de Maghreb, zijn Wet als onvervreemdbaar bagage draagt. Daarin sluit hun bijzondere lot aan bij de collectieve herinnering van Israël, dit volk waarvan Yerushalmi zei dat het herdenking tot een gebod heeft gemaakt [Yerushalmi, 1984]. Het Grote Boek van de Konti is dus niet alleen de geschiedenis van een gezin : het is een fragment van de geschiedenis van de gehele diaspora, waar elke naam gered uit de vergetelheid een overwinning van de herinnering op de stilte is.