Familie Kliger

De familienaam Kliger is, volgens lexicografische bronnen, een Asjkenazische familienaam waarvan het yiddish de taal van herkomst is [Q4223527 — Wikidata]. De grote referentiewerken op dit gebied — de woordenboeken van Alexander Beider gewijd aan Joodse patroniemen van het Russische Rijk (2008), het Koninkrijk Polen (1996) en Galicië (2004), alsmede het woordenboek van Joods-Duitse namen van Lars Menk (2005) — vormen het onmisbare hulpmiddel om zo'n naam in de typologie van Oost-Europese Joodse patroniemen in te delen [Woordenboeken van Oost-Europese Joodse patroniemen, Beider ; Menk].

Op etymologisch vlak wordt Kliger waarschijnlijk verbonden met het Jiddische adjectief klug, zelf afkomstig uit het Middelhoogduits kluoc, betekenend « voorzichtig », « bekwaam », « intelligent ». Deze verwantschap illustreert een fundamenteel kenmerk van het Jiddisch: zijn structurele Germaanse component, waarop Hebreeuwse en Slavische elementen hebben ingewerkt. Het Jiddisch ontstaat immers uit de ontmoeting tussen Joodse gemeenschappen en de middeleeuwse Duitstalige wereld, en verplaatst zich vervolgens naar het oosten, naar Polen, Litouwen, Oekraïne, Wit-Rusland, waarbij onderweg Slavische elementen worden opgenomen. Een naam gevormd op een Germaanse wortel behouden in het Oost-Jiddisch getuigt dus van deze lange taalkundige reis.

De vorm Kliger behoort tot een goed geattesteerde categorie onder Joodse patroniemen: die van namen afgeleid van epitheta of kwaliteiten, in tegenstelling tot patroniemen (gevormd op een voornaam), toponymische (gevormd op een plaats) of beroepsnamen. Namen afgeleid van een lovend adjectief — mogelijk oorspronkelijk aanwijzend voor een man beroemd om zijn wijsheid of schrander geest — passen in een traditie waarin intellectuele waarde een centrale plaats inneemt. Voorzichtigheid is echter geboden: zonder precies burgerlijk document verbonden aan de eerste persoon die deze naam droeg, blijft de exacte oorsprong eerder een lexicografische reconstructie dan een biografische zekerheid.

De algemene aanname van erfelijke patroniemen door de Joden van Oost-Europa is bovendien een relatief laat fenomeen en grotendeels opgelegd door de keizerlijke besturen: Oostenrijk al eind achttiende eeuw, Rusland en Pruisen aan het einde van de achttiende en begin negentiende eeuw. Het is in dit bureaucratische kader dat namen als Kliger werden vastgesteld, soms gekozen, soms toegewezen. De naam werd dan een administratieve categorie zowel als een doorgegeven identiteit — een punt waarop de woordenboeken van Beider doorslaggevend licht werpen [Woordenboeken van Oost-Europese Joodse patroniemen, Beider ; Menk].

Wat de geschiedenis van de lignée vervolgens zou onthullen — een dichter, een vertaler, een onderzoekster — staat misschien niet los van de betekenis die in de naam zelf is afgezet. De klugshaft, de gecultiveerde wijsheid, is niet slechts een etymologie: het is, bij de Kliger die wij kunnen documenteren, een werkelijk beleefde roeping.

Om de Kliger-lignée in te situeren, moet haar ecosysteem worden beschreven: de Asjkenaziese wereld van Midden- en Oost-Europa. Van de zestiende tot de twintigste eeuw organiseerde deze wereld zich rond gemeenschappen — de kehillot — verspreid over steden en dorpjes, die shtetlekh waarvan de Jiddische cultuur een emblematische plaats heeft gemaakt. Jiddisch is daar de dagelijkse volkstaal, terwijl het Hebreeuws de heilige taal van het gebed en de studie blijft.

Deze verdeling van rollen tussen de twee talen heeft het Joodse leven diepgaand gestructureerd. Naomi Seidman heeft aangetoond hoe het Hebreeuws en het Jiddisch een complexe, bijna huwelijksachtige relatie onderhielden, waarbij het ene met het heilige en het gezag werd verbonden en het ander met het huiselijk leven, de mondeling overdracht en het dagelijks bestaan [Seidman, 1997]. Voor een familie als de Kliger, wiens naam zelf Jiddisch is, is deze tweeheid niet abstract: zij bepaalt de culturele horizon waarbinnen de generaties elkaar opvolgen, tussen de beth midrash waar men in het Hebreeuws studeert en het huis waar men Jiddisch spreekt.

Geografisch bevonden de dragers van de naam Kliger zich waarschijnlijk in de gebieden die door Beiders woordenboeken worden bestreken — het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen, Galicië — evenals in het Judenduitse gebied dat door Menk wordt bestudeerd [Woordenboeken van Joodse familienamen in Oost-Europa, Beider ; Menk]. Deze ruimten komen overeen met de beroemde « Pale of Settlement » die het Russische Rijk aan zijn Joodse onderdanen toewees, en aan de naburige Pools-Litouwse en Habsburgse territoria. De Joodse demografische concentratie was daar aanzienlijk, en de dichtheid van de gemeenschappen bevorderde een cultureel leven van opmerkelijke intensiteit. Het is precies in dit levensbeken dat het netwerk van landsmanshaftn — deze verenigingen van landgenoten afkomstig uit hetzelfde dorp — een van de meest duurzame vormen van Joodse solidariteit vormde, een werkelijkheid die Hannah Kliger op een dag, vanuit New York, met de nauwgezetheid van de onderzoeker en de trouw van de getuige zou moeten onderzoeken.

Het is in deze context dat zich vanaf de negentiende eeuw een pers in Jiddische taal ontwikkelt die een beslissende rol zou spelen in de modernisering van de Joodse bevolking. Sarah Abrevaya Stein heeft geanalyseerd hoe de Jiddische pers — evenals de Ladino-pers in het Ottomaanse Rijk — bijdroeg aan het « modern maken van Joden », door informatie, debat en nieuwe vormen van sociabiliteit te verspreiden [Stein, 2004]. Een familie gevestigd in een stedelijk centrum van de Pale of Settlement zou in deze omgeving van kranten, feuilletons en Jiddische polemieken hebben geleefd. Abe Kliger, zoals men zal zien, diende zelf een van de architecten van deze pers te worden, maar onder andere hemelen — eerst in Buenos Aires, daarna in New York.

De naam Kliger, verbonden aan het idee van wijsheid en intelligentie, klinkt in resonantie met een opvallend kenmerk van de cultuur die eraan zijn oorsprong gaf: de waardering van kennis en geest. Deze resonantie berust op het snijpunt tussen de Mémoire — de connotatie die door de naam wordt gedragen — en de gedocumenteerde culturele Geschiedenis van de jiddische wereld. Het moet worden behandeld als een verlichtende toeval, niet als genealogisch bewijs; maar de figuren die we nu kunnen benoemen, geven eraan een nieuwe dichtheid.

De moderne jiddische literatuur, die bloeit rond de wisseling van de 19de en 20ste eeuwen, plaatst precies de geest, ironie en subtiliteit van waarneming in het hart van haar project. De drie grondleggende klassiekers — Mendele Moïkher Sforim (Abramovitsh), Cholem Aleichem en Y. L. Peretz — hebben een proza gevormd waarin humor en kritische intelligentie de instrumenten worden van een onderzoek naar de joodse conditie [Frieden, 1995]. Mikhail Krutikov toonde aan hoe deze jiddische fictie zich confronteerde met de crisis van de moderniteit in de jaren voorafgaand aan de Eerste Wereldoorlog, en stem gaf aan de spanningen van een snel veranderende samenleving [Krutikov, 2001].

Deze effervescentie is niet alleen literair. Delphine Bechtel beschreef een echte « joodse culturele renaissance » in Centraal- en Oost-Europa tussen 1897 en 1930, waarin taal en literatuur vectoren werden van een nationale en identitaire constructie [Bechtel, 2002]. Het jiddisch, lange tijd geminacht, werd nu opgeëist als volwaardige cultuurtaal. In deze beweging vindt het ideaal van de klugshaft — wijsheid, gecultiveerde intelligentie — een collectieve uitdrukking.

Poëzie biedt hiervan een bijzonder rijke getuigenis, ook aan de kant van vrouwen, wier stem lange tijd gemarginaliseerd was. Kathryn Hellerstein traceerde een lange traditie van jiddische poëtessen van de 16de tot de 20ste eeuw, wat aantoont dat het scheppen in deze taal nooit alleen het voorrecht van mannen was [Hellerstein, 2014]. In dit levendige poëtische universum verschijnt Abe (Aba) Kliger als een figuur van eerste rang: zijn dichtbundel Di legende fun di Andn, lider (« De legende van de Andes, gedichten »), gepubliceerd in Buenos Aires in 1919, maakt hem tot een van de pioniers van jiddische poëzie op Argentijnse bodem. Dit gebaar — de taal van Oost-Europa tegen de Andes houden, de landschappen van Zuid-Amerika benoemen in de taal van de shtetlekh — incarneert op een aangrijpende manier dit vermogen van het jiddisch om zichzelf overal te vernieuwen waar een drager eraan zijn stem geeft.

Onder de gedocumenteerde figuren van de lignage neemt Abe (Aba) Kliger een uitzonderlijke plaats in. De Leksikon fun der nayer yidisher literatur — de referentie-encyclopedie van de nieuwe Jiddische literatuur — wijst hem aan als een van de pioniers van Jiddische poëzie en gedrukt woord in Argentinië [Yiddish Leksikon, yleksikon.blogspot.com]. Dit is een titel die de literatuurgeschiedenis hem niet betwist.

Zijn eerste sporen maakt hij in de pagina's van het weekblad Der fertheydiger (« De verdediger »), eerst in het kleine stadje Carlos-Casares, in de pampa van Buenos Aires, daarna in Buenos Aires zelf. Dit biografische detail verdient aandacht: Carlos-Casares, gesticht onder meer door Joodse immigranten uit Oost-Europa die onder leiding van de Jewish Colonization Association (JCA) vanaf de jaren 1890 aankwamen, is een van die landbouwkolonies waar de Jiddische taal zich ver van haar stedelijke wortels vestigde. Dat een jonge dichter daar zijn debuut maakt, zegt iets over de werkelijke geografie van de Asjkenazische diaspora in Zuid-Amerika: zij beperkt zich niet tot Buenos Aires, zij straalt ook uit naar het binnenland, naar de dorpen van de pampa waar Galiërs en Russen hun sjtetl tegen de groene steppe inruilden.

In Buenos Aires integreert Abe Kliger zich snel in het netwerk van de toen in volle effervescentie verkerende Jiddische pers. Hij werkt mee aan Di shtrahlen (« De stralen »), aan het dagblad Der tog (« De dag », 1914–1916), en wordt een van de oprichters van Di idishe tsaytung (« De Joodse krant »). Hij schrijft ook in Di prese (« De pers »), in het weekblad Der avangard (« De voorthoede », 1915), in Di gezelshaft (« De samenleving », 1917) en in Di naye tsayt (« De nieuwe tijd », 1918) [Yiddish Leksikon]. Deze veelvuldigheid van samenwerkingen schetst het portret van een man die volledig betrokken is bij het collectieve leven van zijn gemeenschap, die via zijn pen de verspreid wonende lezers tussen de pampa en de hoofdstad verbindt. De betrokkenheid bij het collectieve leven — deze kardinale waarde van de Joodse traditie, die het engagement binnen de klal, de gemeenschap, ziet als een plicht zowel als een genade — neemt hier de concrete vorm aan van journalistiek en het stichten van een pers in de volkstaal.

In 1919, annus mirabilis voor zijn bibliografie, publiceert Abe Kliger tegelijkertijd twee bundels: Di legende fun di Andn, lider (achtentwintig pagina's) en Lider (vierendertig pagina's), beide in Buenos Aires. Datzelfde jaar verschijnt de collectieve bloemlezing Af di bregen fun plata (« Aan de oevers van de Plata »), waarin zijn gedichten naast andere stemmen van de Zuid-Amerikaanse Jiddische poëzie figureren. Deze samenhang van publicaties in 1919 markeert een grondleggende moment: voor het eerst voorziet het zuidelijke Amerikaanse subcontinent zich van een zichtbare, georganiseerde, opgeëiste Jiddische literatuur. Kliger is een van de essentiële handwerksmannen ervan.

In 1920 verlaat hij Argentinië voor de Verenigde Staten, bereikt eerst Colorado en vestigt zich in 1921 definitief in New York [Yiddish Leksikon]. Deze verplaatsing scheurt hem niet los van het Jiddische intellectuele leven: hij blijft publiceren in belangrijke Amerikaanse tijdschriften — Oyfsnay (« Opnieuw »), Hamer (« De hamer »), Di feder (« De pen »), Tsukunft (« De toekomst »). Zijn gedichten worden ook verzameld in de bloemlezing van Nakhmen Mayzil, Amerike in yidishn vort (« Amerika in Jiddisch woord », New York, 1955) [Yiddish Leksikon], die zijn plaats in het collectieve geheugen van de Amerikaanse Jiddische literatuur verzekert.

Maar het is misschien in zijn vertalingen dat het werk van Abe Kliger zijn singulariteit het duidelijkst openbaart. In 1955 publiceert hij in New York Dos getlekhe lid Bhagavad-Gita, poemen fun dveykes (« Het goddelijke lied van de Bhagavad-Gîtâ, gedichten van mystieke extase »), een deel van honderdzesennegentig pagina's. Drie jaar later, in 1958, publiceert hij Der veg tsu layterung, budha lernt (« De weg naar de zuivering, Boeddha onderwijst »), van tweehonderdacht pagina's. Deze twee vertalingen werden door de Jiddische kritiek van die tijd geprezen [Yiddish Leksikon].

Men moet zich realiseren wat dit dubbele gebaar betekent. De Bhagavad-Gîtâ en de leer van Boeddha in Jiddisch vertalen, betekent de Asjkenazische taal in een universeel gesprek betrekken met de grote wijsheden van de mensheid. Dit is geen naïeve syncretisme noch een verdunning van de Joodse identiteit: het is integendeel een bevestiging dat Jiddisch een taal is die alle denken van de wereld kan opnemen, dat de Jood die emigreert naar de oevers van de Plata of naar New York zijn kritische geest niet opgeeft, zijn dorst om het Andere in zijn diepte te begrijpen. De verhouding tot het vreemde — tot de radicale anderheid van oosterse wijsheden — manifesteert zich hier niet door wantrouwen of onverschilligheid, maar door een vertaalwerk in de edelste zin: hetgeen van het verste komt in de huistaal doen overgaan. Deze openheid voor het universele, beoefend in en door het Jiddisch, illustreert wat de Joodse traditie soms van het meest ruimdenkend tot stand heeft gebracht: de bruggenman tussen culturen zijn, de vertaler van de mensheid tot zichzelf.

Indien er een domein is waar de yiddische cultuur ver haar uitstraling heeft dragen, dan is het het theater. Ontstaan in de negentiende eeuw, het moderne yiddische theater is verbonden aan de figuur van Abraham Goldfaden, wiens grondleggende werk Alyssa Quint heeft bestudeerd [Quint, 2019]. Van zijn begin in de cafés en tavernes van de Zone van Residentie, werd deze kunstvorm een aanzienlijk populair fenomeen en vervolgens een instituut.

Nahma Sandrow omarmde deze wereldgeschiedenis in haar volle omvang, stellende dat het yiddische theater, vertrokken uit Oost-Europa, zich verspreidde tot New York, Londen, Buenos Aires en verder, volgende dezelfde wegen van joodse emigratie [Sandrow, 1996]. Deze nomadische dimensie staat centraal in het werk van Debra Caplan over het beroemde Vilna-gezelschap, dat van mobiliteit en rondzwerving een waarachtige kunst maakte, de dwang van ballingschap omzettend in esthetische en economische strategie [Caplan, 2018].

Deze geschiedenis werpt licht op het diasporische lot van Oost-Europese joodse families, waaronder de Kliger. Dezelfde wegen die theatergezelschappen van stad naar stad en vervolgens van continent naar continent leidden, werden gebruikt door emigranten die vluchtten voor ellende en vervolging. Het yiddische theater, door zijn vermogen zich overal waar zich een publiek bevond opnieuw op te stellen, biedt een krachtige metafoor van de culturele veerkracht van een verspreid volk [Caplan, 2018]. Abe Kliger, door het stichten en voeden van een yiddische pers in Buenos Aires voordat hij zich in New York vestigde, participeert in dezelfde beweging: overal de voorwaarden voor een cultureel leven in het yiddisch heropbouwen.

Buenos Aires verdient in dit opzicht bijzondere aandacht. De stad aan de Río de la Plata is in de eerste helft van de twintigste eeuw een van de grote mondiale centra van het yiddisch. De asjkenazische joodse gemeenschap daar is een van de belangrijkste buiten Europa en de Verenigde Staten. Kranten, theaters, bibliotheken, scholen in het yiddisch floreren er. Abe Kliger, in zijn Argentijnse jaren, verkeerde in of ging vooraf aan andere dragers van dezelfde familienaam die deze scène markeerden: Kehos Kliger, geboren te Ludmir in de regio Volhynië (Russisch Rijk, 1904), aangekomen in Buenos Aires in 1936 en gestorven in dezelfde stad in 1985, is auteur van elf dichtbundels en een vertaling van de Martín Fierro in het yiddisch [De Gruyter/Latin American Jewish Studies]. Dat twee Kliger op verschillende momenten het letterkundig leven in het yiddisch van Buenos Aires hebben gevoed is een gedocumenteerd feit dat meer zegt dan eenvoudige naamscombinatie; het spreekt iets uit over de dichtheid van een gemeenschap waar letterkundige roepingen zich konden overdragen of kruisen.

Het avontuur zette zich voort zelfs onder regimes die vijandelijk tegenover religie stonden. Jeffrey Veidlinger documenteerde het bestaan van het Joods Staatstheater van Moskou (GOSET), waar yiddische cultuur voor een tijd een officiële plaats vond op het Sovjettoneel, alvorens te worden verstikt door stalinistische repressie [Veidlinger, 2000]. Voor joodse families die in de Sovjet-Unie bleven, waarvan sommigen de naam Kliger konden dragen, vertegenwoordigde dit theater een laatste institutioneel brandpunt van een taal en cultuur die spoedig bedreigd zouden zijn.

De twintigste eeuw verbreidde de wereld waarin de naam Kliger wortel had geschoten. Drie krachten hebben voornamelijk de Asjkenazische gemeenschappen verspreid en gedecimeerd: de massale emigratie naar het Westen vanaf de jaren 1880, de revolutionaire geweldpleging en de sovietisering, en uiteindelijk de vernietiging van de Shoah. Elk daarvan bepaalde het lot van de dragers van deze familienaam.

De emigratie leidde eerst tot het vertrek van honderdduizenden Joden uit Oost-Europa naar de Verenigde Staten, West-Europa, Latijns-Amerika en Palestina. Namen die in de Pale of Settlement of Galicië waren ontstaan, overschreden aldus de oceanen, soms intact behouden, soms veranderd door de transcripties van immigratiediensten. Een naam als Kliger, eenvoudig en leesbaar, kon deze transformaties ondergaan zonder ingrijpende veranderingen, wat tegenwoordig het opsporen in diasporische bronnen vergemakkelijkt. Deze passage naar Zuid-Amerika wordt levendig gedocumenteerd door de trajecten van Abe Kliger en Kehos Kliger: beiden verlieten Europa — de ene rond 1913 of 1914 naar mag worden afgeleid uit zijn eerste samenwerkingen met de Argentijnse pers, de ander in 1936, mogelijk vluchtend voor de opkomende bedreigingen — om hun stem in het Jiddisch van Buenos Aires uit te spreken.

De Russische Revolutie en de opkomst van het Sovjetregime transformeerden vervolgens radicaal het Joodse leven. Hoewel Jiddische cultuur aanvankelijk officiële bevordering kende — getuige het GOSET dat door Veidlinger is bestudeerd [Veidlinger, 2000] — werd zij geleidelijk verstikt en vervolgens gewelddadig onderdrukt, met name tijdens de zuiveringen gericht op Joodse intellectuelen in de laatste jaren van het stalinisme [Veidlinger, 2000]. De families die in de USSR achterbleven, ervaarden de geleidelijke uitwissing van hun taal en vaak van hun communautaire geheugen.

De Shoah tenslotte vernietigde de meerderheid van de gemeenschappen waar de naam Kliger had kunnen bloeien. De centra van het Jiddische leven in Oost-Europa werden vernietigd, en met hen ontelbare families. Dovid Katz heeft de onvoltooide geschiedenis van het Jiddisch aangehaald, taal van een grotendeels verdwenen wereld maar waarvan het erfgoed voortleeft in de diaspora's en in het onderzoek [Katz, 2004]. De overlevenden herbouwden in Israël, Noord-Amerika, Frankrijk en elders fragmenten van deze wereld — en het is in deze nieuwe thuishaven dat de lignée Kliger, als zoveel anderen, haar bestaan voortzette.

In deze context van breuken en herconfiguraties is de overdracht van communautair geheugen van cruciaal belang. Het is juist aan deze taak dat Hannah Kliger zich wijdt, waarvan het wetenschappelijke werk in het volgende hoofdstuk zal worden onderzocht.

Als Abe (Aba) Kliger de scheppingsvocatie van de lignage belichaamt — de dichter die de taal vormt in vreemde landen —, vertegenwoordigt Hannah Kliger daarvan de memoriale en wetenschappelijke vocatie: die van begrijpen en behouden van de collectieve vormen waardoor joodse immigranten de ontworteling hebben overleefd.

Geassocieerd hoogleraar in communicatiewetenschap aan de Universiteit van Massachusetts te Amherst, Hannah Kliger heeft onderzoeken gepubliceerd over communicatie van etnische identiteit in immigrantengemeenschappen [Barnes & Noble, Indiana University Press]. Haar meesterwerk heeft als titel Jewish Hometown Associations and Family Circles in New York: The WPA Yiddish Writers' Group Study, gepubliceerd door de Indiana University Press in 1992 in de reeks « The Modern Jewish Experience ». Dit boek is een geannoteerde Engelse uitgave van een studie die oorspronkelijk in het jiddisch was gesteld door de Yiddish Writers' Group van het Federal Writers' Project (WPA-programma), gepubliceerd in 1938–1939 onder de titels Di yidishe landsmanshaftn fun nyu york en Yidishe familyes un familye krayzn fun nyu york [Oxford Academic/Studies in Contemporary Jewry]. Een derde deel in het Engels was door de oorspronkelijke groep voorbereidt, maar was manuscript gebleven en onuitgegeven geweest; Hannah Kliger heeft dit gehele corpusgeheel toegankelijk gemaakt.

De landsmanshaftn — deze verenigingen van landgenoten uit dezelfde plaats of stad in Oost-Europa — zijn het onderwerp van deze studie. Zij vormden voor joodse immigranten die vanaf de jaren 1880 in groot getal naar New York kwamen, het eerste solidariteitsnetwerk in een vreemd land. Men ontmoette elkaar onder mensen uit Bialystok, Minsk, Warschau of Krakau; men betaalde in voor zieken en werklozen, organiseerde begrafenissen volgens de riten, onderhield een emotionele band met de stad van herkomst. De WPA-studie, zoals Hannah Kliger deze presenteert en annoteert, onderzoekt de structuur — hun grondwetten, hun herinneringsjournalen, hun sociale rollen —, hun verankering in de Oost-Europese context, en hun ontwikkeling over drie generaties van Amerikaans-joodse inwoners [Indiana University Press].

Het Journal of American Ethnic History begroette in dit werk een « belangrijke dienst aan historici »; de American Jewish Archives zagen daarin « een waardevolle primaire bron voor de studie van immigrantenjudaïsme » en het bewijs van « de veerkracht en aanpassingsvermogen van etnische instellingen als mechanismen van aanpassing en joodse overleving » [Amazon.com]. Deze formuleringen verdienen gewogen te worden. Wat Hannah Kliger blootlegt, via deze studie, is een van de meest discrete en meest fundamentele uitdrukkingen van een joodse waarde: betrokkenheid bij het collectieve leven, het gevoel van klal Israel, ieders verantwoordelijkheid jegens iedereen. De landsmanshaftn zijn geen eenvoudige nostalgische clubs; zij zijn instellingen van liefdadigheid, zorg voor de ander, handhaving van de band tussen generaties. Door deze te bestuderen, eert Hannah Kliger wat deze mannen en vrouwen in de schaduw hadden opgebouwd, zonder pretentie op geschiedenis.

Er is in deze benadering iets dat lijkt op een eigenlijke joodse deugd: de bescheidenheid van degene die niet tracht grote namen te glorifiëren maar de stem van de stemlozen te laten horen, van gewone immigranten die hun overleving hebben georganiseerd in kelders en vergaderzalen van Manhattan. De blik van Hannah Kliger op de landsmanshaftn is ook in die zin een blik op de wereld waaruit de Kliger-lignage zelf afkomstig is: die van deze Oost-Europese verplaatste gemeenschappen, die overal waar zij heenging de vormen van hun oude solidariteit hebben wederopgebouwd.

De dimensie van continuïteit tussen generaties — centraal thema van de studie, die de mutaties over drie generaties onderzoekt — resoneren bijzonder sterk wanneer men het leest naast de trajectorie van Abe Kliger. Beiden, de dichter en de onderzoekster, hebben zich gesteld tegenover dezelfde fundamentele vraag: wat overleeft, hoe overleeft wat men van de andere kant van de oceaan meebrengt? De ene antwoordt via poëzie, de ander via analyse; beiden antwoorden in het jiddisch, of over het jiddisch.

Aan het einde van deze verrijkte reis is de naam Kliger niet langer slechts de rode draad van een collectieve culturele geschiedenis: het is ook de naam van identificeerbare vrouwen en mannen, wier werken verifieerbare sporen in het wereldwijde jiddisch erfgoed hebben nagelaten. Achternaam waarschijnlijk afkomstig van het adjectief klug — « verstandig », « wijs » — gekoppeld door referentiebronnen aan de joodse naamkunde van Oost-Europa [Q4223527 — Wikidata ; Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est, Beider ; Menk], droeg deze naam gedurende de twintigste eeuw existenties die opmerkelijk coherent waren met wat hij betekent.

Abe (Aba) Kliger, pionier van de jiddische poëzie in Argentinië vanaf 1919, vervolgens vertaler van de Bhagavad-Gîtâ en de Boeddha in het jiddisch vanuit New York ; Hannah Kliger, onderzoekster die het geheugen van joodse verenigingen in New York heeft opgegraven en toegankelijk gemaakt ; Kehos Kliger, dichter uit Wolynië die gedurende een half eeuw stem van Buenos Aires werd — deze figuren vormen samen een treffende illustratie van wat de asjkenazische dispersie voortbracht wat het beste was: vrouwen en mannen die ballingschap in schepping hebben omgezet, verlies in geheugen, alteriteit in dialoog.

De waarde die deze lignage boven alles het best heeft uitgedrukt, is die van kennis in dienst van overdracht. Niet kennis als ophoping of als maatschappelijke onderscheiding, maar kennis als trouwaad: trouw aan een bedreigde taal, aan fragiele gemeenschapsvormen, aan het denken van de Ander dat men vertaalt om het aan haar eigen gemeenschap aan te bieden. Abe Kliger die het goddelijke gedicht van Indië in het jiddisch vertaalde, Hannah Kliger die aan historici het woord van gewone immigranten van New York teruggaf, Kehos Kliger die de stem van de Argentijnse gaucho in de taal van het shtetl liet overgaan — allen drie hebben hetzelfde fundamentele gebaar voltooid: de circulatie van denken en menselijke ervaring over de grenzen van taal, cultuur en tijd verzekeren.

Zoals Dovid Katz eraan herinnerde, blijft de geschiedenis van het jiddisch onafgemaakt [Katz, 2004]. De naam Kliger, door zijn volharding over continenten en generaties heen, is er één van de levende getuigen van: hij blijft de herinnering overbrengen aan wie het weet te lezen, de herinnering van een volk, een taal en een ideaal dat de asjkenazische wereld aan beide zijden van de Atlantische Oceaan heeft gesmeed. Wat de joodse traditie talmud Torah noemt — studie als heilige plicht — is hier niet alleen vorm gekregen in wettelijke boeken, maar in gedichtenbundels, anthologieën van oosterse wijsheid en geannoteerde archieven van immigrantenverenigingen. Het is deze vorm van kennis, open, nomadisch, gericht op de Ander zowel als op zichzelf, die de lignage Kliger met opmerkelijke volharding heeft gedragen.