Familie Klausner

De familienaam Klausner behoort niet tot de meest talrijke categorie van Joodse namen — die afgeleid van een geboorteplaats, een gewoon beroep of een vadernaam. Het behoort tot een zeldzamere en meer openbaringsvol namengebruik: namen afgeleid van wetenschappelijke instellingen. De Klaus — van het Zuid-Duitse en Jiddische kloyz — was een gesloten studeervertrek, onderscheiden van de gewone synagoge, vaak onderhouden dankzij een liefdadige stichting, zodat een geleerde daar volledige tijd kon studeren zonder zorgen over zijn levensonderhoud. Degene die daar studeerde, of die eraan dienstdeed, werd de Klausner. De grote naslaagwerken over familienamen attesteren de verspreiding van deze geleerde namen door het Russische Rijk, Polen en Galicië [Woordenboeken van Joodse familienamen van Oost-Europa en Jiddisch, Avotaynu].

Men moet meten wat zo'n naam zegt over de waardenladder eigen aan het Asjkenazische jodendom. In een samenleving waar men zich naar een handelszaak of een stuk land kon noemen, zich naar het studeervertrek noemen was het inscrijven in de familienaam zelf van de centraliteit van talmud torah, studie als goddelijke dienst. De Klaus belichaamde ook een concrete maatschappelijke deugd: de liefdadigheid (tsedaka) die haar financierde, openbaarde de diep talmuddische overtuiging dat de gemeenschap haar geleerden moet ondersteunen als een collectief goed. De naam Klausner draagt zo, in potentie, het spoor van een ideaal van kennis ondersteund door solidariteit — deze vervlechting van kennis en weldoendheid die door Israëls geheugen loopt. De Hebreeuwse moraalfilosofische literatuur, grotendeels doorgegeven via dezelfde instellingen, maakte van desinteresseerde studie de top van de plichten van de mens [Dan, 1996].

Het is in de Litouwse en Russische ruimte dat de lineage Klausner een precies historisch gezicht verkrijgt. Joseph Gedaliah Klausner wordt in 1874 geboren in Olkeniki (Valkininkai), in het toen Russische Litouwen, in een familie doordrenkt van religieuze traditie en die het formidabele ferment van de Joodse wereld van het Oosten aan het einde van de eeuw beleefde. Het gezin gaat al snel naar Odessa, de kosmopolitische havenstad aan de Zwarte Zee die in de jaren 1880-1900 een van de grote centra van de Hebreeuwse renaissance en de zionistische beweging werd. Daar groeit de jonge Klausner op in contact met de voornaamste figuren van het Hebreeuwse Odessa : Ahad Ha'am, theoreticus van het cultureel zionisme, en Hayim Nahman Bialik, die de nationale dichter van de Hebreeuwse taal zou worden.

Deze geografie is niet bijzaak. Odessa was het laboratorium waar het Hebreeuws, liturgische en geleerde taal, opnieuw een taal van levende cultuur, journalistiek en schepping werd. Historici van de Joodse culturele renaissance hebben aangetoond hoezeer dit moment — tussen het einde van de 19de eeuw en de jaren 1930 — een moment van bewuste wederopbouw van de taal en literatuur ten dienste van een herrijzende nationale identiteit was [Bechtel, 2002]. De lineage Klausner sluit zich exact aan bij deze breuk : enerzijds het traditionele studiehuisgenaam ingeschreven in zijn naam, anderzijds de Hebreeuwse moderniteit die zich aan het uitvinden was. De overgang van de ene naar de ander — van de Klaus naar het Hebreeuwse journal, van de Talmud naar literaire kritiek — vat een hele generatie van Joden van het Oosten samen die van de trouw aan de heilige taal het instrument zelf van hun intrede in de moderniteit maakten.

Het documentaire hoogtepunt van deze lignée is het werk van Joseph Klausner (1874-1958). Opgeleid aan de universiteiten van Heidelberg, waar hij filosofie en semitische talen studeerde en zijn doctoraat behaalde, wordt hij een van de intellectuele architecten van de Hebreeuwse vernieuwing. Hij leidt het tijdschrift Ha-Shiloah, een literair periodiek opgericht door Ahad Ha'am, centraal forum van de moderne Hebreeuwse hoge cultuur. Maar zijn meesterwerk is monumentaal: zijn Geschiedenis van de moderne Hebreeuwse literatuur, in meerdere delen, die zich ten doel stelt de studie van alles wat de Hebreeuwse taal heeft voortgebracht sinds de Joodse Verlichting (Haskalah) — project waarin de naam zelf van « de man van het studiehuis » zijn volledige vervulling vindt — in een wetenschappelijke discipline om te zetten.

Deze onderneming raakt aan een kardinale deugd van de Joodse traditie: de overdracht (masoret), de zorg om het schriftelijke erfgoed van een volk te verzamelen, in orde te brengen en aan de vergetelheid te ontrukken. Door de geschiedenis van de Hebreeuwse literatuur te schrijven, deed Klausner meer dan alleen kennis vestigen: hij voltooide een daad van collectief geheugen, voortzettend op wetenschappelijke wijze wat middeleeuwse kopiisten en compilators hadden gedaan voor ethische en poëtische literatuur. De historiografie van de middeleeuwse Hebreeuwse poëzie uit Spanje en van de Hispano-Hebreeuwse romaanse literatuur, evenals die van de liturgische piyyutim uit Maghreb, behoort tot dezelfde uitgebreide werkplaats van behoud van een tussen continenten verspreide literaire traditie [Wacks, 2010] ; [Zafrani, 1970]. Klausner was als historicus een van de grote architecten ervan voor het moderne Hebreeuwse gebied.

Zijn trouw aan het Hebreeuws en zijn betrokkenheid bij het collectieve leven bleven niet theoretisch: als professor in Hebreeuwse literatuur aan de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem vanaf haar oprichting, vormde hij generaties studenten en was laureaat van de Israëlprijs. In 1949 werd hij zelfs naar voren gebracht als kandidaat voor het voorzitterschap van de nieuw opgerichte Staat Israël. De inmenging in de burgermaatschappij verlengt hier de kennis: de geleerde wordt openbare figuur, belichaming van het Joodse idee dat studie alleen zin heeft wanneer het aan de gemeenschap wordt teruggegeven.

Een van de meest gedurfde intellectuele gebaren van Joseph Klausner was zijn werk gewijd aan Jezus, Yeshu ha-Notzri (« Jezus van Nazareth »), gepubliceerd in het Hebreeuws in 1922. Hierin ondernaam hij, in de Hebreeuwse taal en voor een joods publiek, een historische studie van Jezus geplaatst in zijn Tweede-Tempel-Joodse omgeving. Het werk veroorzaakte schandaal in bepaalde kringen — dat een Joodse geleerde over Jezus schreef, en in het Hebreeuws, leek grensoverschrijdend — maar het was baanbrekend: het opende de weg voor een hele traditie van Joodse studies over het Jodendom van Jezus, waarvan Geza Vermes later één van de strengste vervolgers zou zijn [Vermes, 1978].

Dit gebaar openbaart een deugd die de Joodse traditie soms emet noemt, de eis van waarheid, en die aansluit bij intellectuele tolerantie: de moed om een figuur die door eeuwen van polemiek vreemd geworden is rechtstreeks onder ogen te zien en hem aan zijn Joodse wortels terug te geven, zonder toegeeflijkheid noch vijandigheid. Door Jezus als object van Joodse geschiedenis te behandelen in plaats van als taboe, oefende Klausner precies het « historiekersvak » uit: wat het collectieve geheugen had vastgelegd aan de kritische toetsing onderwerpen [Bloch, 1949]. Hij raakte ook de verschrikkelijke vraag aan van de relatie tot de vreemdeling en de andere religie — niet om die op te lossen, maar om haar te begrijpen, wat een ander vorm van respect is. Deze onderneming past in een lange Joodse reflectie op de grens tussen het eigen en het vreemde, tussen de Wet van Israël en de volken, reflectie die het Joodse denken sinds de Oudheid structureert [Hayes, 2015].

De Klausner-linie eindigt niet met de historicus. Joseph Klausner was de groot-oom van de schrijver Amos Oz (1939-2018), geboren als Amos Klausner in Jérusalem, een van de grootste schrijvers in het Hebreeuws van de twintigste eeuw. In zijn uitgebreide autobiografisch verhaal Een verhaal van liefde en duisternis (2002) gaf Oz een portret dat zowel bewonderend als helder was van zijn geleerde groot-oom en het familiehuishouding in Talpiot, in Jérusalem, waar geleerdheid en cultureel zionisme heersten. Dit boek is een exemplarisch geval van doorsnijding: de familiale mémoire overgedragen door de klein-neef komt verhelderen, nuanceren en soms humaniseren de publieke figuur vastgesteld door het archief.

De overgang van de naam Klausner naar de schuilnaam Oz — een Hebreeuws woord dat « kracht », « moed » betekent — is zelf vol betekenis: de schrijver klein-neef erft de Hebreeuwse roeping van de linie terwijl hij zich bevrijdt van het gewicht van een illustere familienaam. De continuïteit is opvallend: van geslacht op geslacht zal de familie Klausner-Oz haar bestaan gewijd hebben aan de Hebreeuwse taal — de ene om er geleerdelijk de geschiedenis van te schrijven, de ander om er een wereldwijd literair werk van te maken. Deze overdracht van de passie voor de taal, van de groot-oom historicus naar de klein-neef romanschrijver, belichaamt op het meest nabije de oude ideaal vervat in de naam: het studiehuishouding geworden creatief thuis. De wedergeboorte van de Hebreeuwse literatuur, waarvan Joseph Klausner de historicus was, vindt in Amos Oz een van zijn levende vervullingen [Bechtel, 2002].

Beyond de twee grote figuren nemen de Klausner lineage deel aan een veel breder beweging van hedendaags joods denken: dat welke, na de emancipatie en ondanks de catastrofes van de twintigste eeuw, heeft geprobeerd de hebreeuwse bron opnieuw te formuleren in de talen van de moderniteit. Deze beweging verenigt schijnbaar verschillende trajecten — de historicus die een literatuur reconstrueert, de romanschrijver die deze opnieuw uitvindt, de filosoof die tot de bijbelse en talmoedische bron van de ethiek terugkeert. Het denken van Emmanuel Levinas, die van de spoor van het oneindige en de verantwoordelijkheid tegenover de ander het hart van de hebreeuwse bron maakte, tekent de spirituele horizon uit waarin deze vocaties zin krijgen [Chalier, 2002].

De aandacht voor de taal, bij de Klausners, is nooit los te maken van een ethiek. Een literatuurgeschiedenis schrijven is een daad van trouw aan de doden en vermisten, een weigering de vergetelheid de overhand te laten krijgen — de deugd van zorg voor wat was. Men moet ook de schaduwen aanvaarden: Joseph Klausner was een overtuigd hebreeuwse nationalist, wiens politieke standpunten, gekenmerkt door zionistisch maximalisme, debatten konden oproepen, en zijn achterneef Amos Oz koos daarentegen voor de weg van compromis en vrede. Deze spanning verzwakt de lineage niet, maar onthult juist haar vitaliteit: dezelfde familie zal, over de meest brandende kwestie van haar tijd — de verhouding tot oorlog en tot de vreemde — bewustzijnen in dialoog hebben gedragen. Dit is wederom een joodse manier om de geschiedenis in te wonen: door loyale controverse, de mahloket le-shem shamayim, de twist voor de liefde van de hemel. De oude jiddische en hebreeuwse literatuur, waarin deze familiale cultuur zich verdiept, had van woord en debat reeds een levenskunst gemaakt [Baumgarten, 1993].

Van het gesloten leerhuisje van de gemeenschappen van Oost-Europa tot de leerstoel van de Hebreeuws-Universiteit in Jeruzalem, van de Klaus tot de roman vertaald in heel de wereld, zou de lignée Klausner één enkele draad hebben gevolgd: de trouw aan de Hebreeuwse taal als plaats van de geest. De naam zei al wie de man van de studie was; de geschiedenis heeft het bevestigd verder dan wat etymologie kon voorzien.

Indien men één deugd moet aanduiden die deze lignée het beste heeft uitgedrkt, is het de bijdrage aan het Joodse denken en weten door de overdracht van de taal: de bijna priesterlijke zorg besteed aan het verzamelen, schrijven en tot leven brengen van het literaire erfgoed van Israël. Joseph Klausner maakte er een wetenschap van; Amos Oz maakte er een werk van. Beiden, door aan de Hebreeuwse taal te werken, verlengden zij het immemoriaal gebaar van kopiisten, dichters en meesters van het leerhuisje, bindend het lot van een familie aan het collectieve geheugen van een volk dat zich altijd in zijn boeken heeft herkend. Aan deze centrale deugd voegen zich intellectuele moed toe — die van het schrijven over Jezus in het Hebreeuws, van het zeggen van waarheid tegen taboes — en betrokkenheid in de stad, tot de openbare scène van de hergeboren staat. De lignée Klausner illustreert dus deze overtuiging die de ambachtsman van de geschiedenis voor eerste hield: het verleden begrijpen om het heden te verlichten [Bloch, 1949]. Daarin zal « de man van het leerhuisje » zijn woning nooit verlaten hebben; hij zal haar slechts vergroot hebben tot de afmetingen van een literatuur en een volk.