Familie Kitt

Het documentaire ankerpunt van de Kitt-lineage is één werk, en slechts één: I cognomi degli ebrei d'Italia van Samuele Schaerf, verschenen in Florence in 1925. Dit repertorium, lange tijd het referentieinstrument voor wie zich interesseert in Joodse achternamen op het schiereiland, inventariseert de namen die door de gemeenschappen werden gedragen en schetst, wanneer mogelijk, hun oorsprong — geografisch, beroepsmatig of persoonlijk. In dit corpus figureert de naam Kitt, wat ervan een vastgesteld feit maakt en geen veronderstelling.

Het onderneming van Schaerf behoort tot een benadering die de Joodse traditie in hoog aanzien stelt: die van de nominale herinnering. Noemen, inventariseren, de lijst van families bewaren, betekent een immemoriale gebaar voortzetten, die van de bijbelse genealogieën en de gemeentelijke registers. Yosef Hayim Yerushalmi heeft op meesterlijke wijze aangetoond hoezeer het jodendom een cultuur van de zakhor, van « gedenk », is, waar herinnering niet eenvoudige nostalgie is maar gebod, collectieve verplichting om de namen niet uit te laten wissen [Yerushalmi, Zakhor. Joodse geschiedenis en Joodse herinnering, 1984]. Door de naam Kitt op te nemen in het catalogus van Joodse achternamen in Italië, vervult Schaerf op wetenschappelijke schaal deze bewaringsverplichting. De famiglia Kitt neemt aldus, door zijn enkele aanwezigheid in de catalogus, deel aan een van de grote deugden van Israël: de weigering van de vergetelheid.

Evenwel moet de aard van wat men weet worden gemeten. De catalogus bevestigt de naam; zij vertelt niet het verhaal van de personen die hem droegen. Geen aaneengesloten genealogie, geen vastgestelde stamboom kan hier uit de enkele vermelding worden gereconstrueerd. De eerlijkheid gebiedt dit te zeggen: we hebben een naam, een plaats — Italië —, een inventarisatiedatum — 1925 —, en de brede historische context waarin deze naam betekenis krijgt.

De vorm zelfs van de naam Kitt, kort, met dubbele medeklinker, met Germaanse klanken, nodigt uit tot een hypothese die met de grootste voorzichtigheid moet worden gesteld: die van een Ashkenazische oorsprong, dat wil zeggen van een familie die uit de Duitstalige gebieden naar Noord-Italië kwam. Een dergelijk traject zou niets uitzonderlijks hebben. Reeds vanaf het einde van de Middeleeuwen daalden Joden afkomstig uit de Rijndal, Zwaben of Oostenrijk af naar Lombardije, Piëmont en Venetië, brengende hun rituele tradities, hun Jiddisch en patroniemen voortkomend uit hun steden of beroepen van oorsprong.

Deze hypothese behoort tot de kruising van het linguïstische aanwijzing en historische kennis, maar zij blijft verondersteld: wij beschikken over geen enkele acte die de route van de familie Kitt in het bijzonder bevestigt. Het zou onvoorzichtig zijn daar meer van te maken dan een aanwijzing. Wat geschiedenis daarentegen vaststelt, is de werkelijkheid van het migratief fenomeen zelf: de Italiaanse judaïciteit van de Renaissance, zoals Bonfil heeft beschreven, voegde componenten van Italiërs, Ashkenazim en Sefaradim samen die naast elkaar bestonden, soms zich vermengden, en aanleiding gaven tot gemeenschappen van opmerkelijke rituele pluraliteit [Bonfil, 1994].

In deze ontmoeting van riten en talen speelt zich een discrete maar fundamentele deugd van de Joodse traditie af: de tolerantie en de ontvangst van de vreemdeling. Een gemeenschap in staat om nieuwkomers met nog ruwe namen van Germaanse exotisme in te lijven, hun de synagoge en het register te openen, belichaamt het voorschrift dat zo dikwijls in de Torah wordt herhaald: de vreemdeling lief te hebben « want gij waart vreemdelingen in het land Egypte ». Indien de familie Kitt inderdaad uit deze aankomers bestond, dan getuigt haar geschiedenis zelf — die van een naam van elders die een naam van Italië werd — van deze gastvrijheid die Israël zich tot plicht heeft gesteld uit te oefenen.

Hoe ook haar herkomst was, een Italiaanse joodse familie van de 16de en 17de eeuw leefde in een wereld die goed werd gedefinieerd door archieven. Dit was de tijd van de getto's — Venetië in 1516, Rome in 1555, daarna bijna alle steden — maar ook die van intens intellectueel en economisch leven. Bonfil heeft de nadruk gelegd op deze paradox: de fysieke afsluiting van het getto dempt de creativiteit niet, en men zag in deze muren bloeien talmudische academies, Hebreeuwse drukkerijen, befaamde artsen en slimme handelslieden [Bonfil, 1994].

Men kan de Kitt redelijk in dit kader plaatsen, zonder hen daden toe te schrijven die geen enkele bron rapporteert. De beroepen die voor Joden openstonden — geldlening op pand, textiel- en tweedehandshandel, geneeskunde, soms het kopiëren en versieren van manuscripten — bepaalden de economische horizon van zo'n lignée. Maar economische activiteit is in het joodse denken geen verachtelijke bezigheid: eerlijk je brood verdienen, voor je gezin zorgen en bijdragen aan de gemeenschapskassa (de tsedaka) behoren tot een ethiek van arbeid en solidariteit. De Italiaanse gemeenten organiseerden weldadigheidsgilde — bruidsschat voor arme meisjes, zorg voor zieken, vrijkoop van gevangenen — die liefdadigheid en zorg voor de ander als pijlers van het collectieve leven belichaamden.

De materiële schoonheid van deze cultuur is ons overgeleverd door haar boeken. Giulia Tamani heeft de verlichte Hebreeuwse manuscripten bestudeerd die in Italië zijn geproduceerd, getuigen van een verfijning waar vroomheid kunst werd [Tamani, Manoscritti ebraici decorati in Italia, 2010]. Niets stelt ons in staat een dergelijk manuscript aan een Kitt toe te schrijven; maar het bestaan van dit ambacht herinnert eraan dat in de wereld waar deze naam werd gedragen, bijdrage aan het joodse denken en zorg voor schriftelijke overdracht onder de meest gezochte eerbewijzen behoorden.

Er zijn geslachten waarvan de geschiedenis minder in akten ligt dan in de hardnekkigheid van een naam op de lippen en in de registers. De Kitt behoren, naar huidige stand van onze kennis, tot deze categorie. Het is hier dat het register verschuift van Geschiedenis naar Herinnering: wat wij doorgeven is geen gedocumenteerde kroniek maar het spoor van een aanwezigheid, ontvangen en bewaard.

De joodse traditie heeft van deze overdracht een kardinale waarde gemaakt. Léon Askénazi herinnerde eraan dat het denken van de joodse traditie eerst en vooral betekent zich erkend voelen als erfgenaam, schakel in een keten (chalchèlet ha-kabbala) waarin elke generatie ontvangt om door te geven [Askénazi, La parole et l'écrit, 1999]. Armand Abécassis heeft op zijn beurt aangetoond hoe sterk het jodendom zich denkt als een beweging van de woestijn naar het verlangen, een weg waarop gebrek en verwachting vruchtbaar zijn [Abécassis, La pensée juive. 1. Du désert au désir, 1987]. De relatieve stilte van de archieven rond de Kitt is dus niet een nihil: het is deze ruimte waar de familiale herinnering, zonder documenten, blijft zeggen « wij waren daar ».

De eerlijkheid van dit Grote Boek vereist dat wij deze stiltes aanvaarden in plaats van ze door uitvinding in te vullen. Wij zullen de Kitt niet toekennen van een beroemde rabbijn noch van een martelaar wiens naam geen enkele bron bewaart. Deze terughoudendheid is zelf een vorm van respect — de bescheidenheid tegenover wat men niet weet, een deugd die de wijzen voor superieur hielden aan vermetel geleerde kundigheid.

De geschiedenis van een Joodse familienaam houdt nooit halt aan de grenzen van een land. De grote herstructureringen van de moderniteit — expulsies, migraties, emancipatie — verspreidden Italiaanse families naar andere kusten. Het is vastgesteld dat de Sefardische en mediterrane wereld intense uitwisselingen tussen Italië en Noord-Afrika kende. Lionel Lévy heeft de geschiedenis van de « Portugese Joodse Natie » getraceerd die Livorno, Amsterdam en Tunis verbond, een netwerk van handelaren en geleerden waar het Italiaanse Livorno als draaischijf tussen Europa en de Maghreb fungeerde [Lévy, La Nation juive portugaise, 1999], [Lévy, La Communauté juive de Livourne, 1996].

Aan de andere kant van de Middellandse Zee behielden oude Algerijnse gemeenschappen — Tlemcen, Sidi Bel Abbès — ook familienamen en rabbijnse tradities in hun archieven [Botbol, Vie et destin de la communauté juive de Tlemcen, 2000], [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès]. Deze bronnen illustreren een principe: overal waar Joden zich vestigden, hielden zij registers bij van geboorten, huwelijken, sterfgevallen en namen. Het behoud van familienamen was een daad van collectieve trouw. We stellen niet dat de Kitt zich naar deze landen hebben verspreid — geen bron stelt dit vast —, maar hun naam past in deze diasporische logica waarin een familienaam, getransformeerd, duizenden kilometers van zijn wieg kan heropduiken.

Deze dimensie raakt de betrokkenheid in het collectieve leven. Of het nu in Livorno, Tunis of Tlemcen was, het voortbestaan van een gemeenschap berustte op instellingen — rabbijnse tribunalen, scholen, broederschappen — die door gewone families werden ondersteund door hun bijdragen, hun aanwezigheid en hun nauwkeurigheid. De naam Kitt, hoewel hij geen grote man voortbracht die kan worden geïdentificeerd, werd evenwel gedragen door mensen die, als leden van een kehila, deelnamen aan dat solidaire weefsel zonder welk geen gemeenschap kan voortbestaan.

Dat de naam Kitt in een werk uit 1925 voorkomt, is niet zonder betekenis: deze datum plaatst hem aan de vooravond van de donkerste uren van de Italiaanse Joodse gemeenschap. De gemeenschap die de Renaissance en de getto's beleefde, zou vanaf 1938 geconfronteerd worden met de fascistische rassenbepalingen, en na 1943 met deportatie. Een aanzienlijk deel van de Joden in Italië werd in de Holocaust vermoord; anderen overleefden, verborgen, in ballingschap of onder bescherming. Het geheugen van deze gebeurtenissen is onderwerp geweest van enorm behouds- en onderwijswerk, met name door Dominique Natanson in zijn werk over Joods geheugen en onderwijs [Natanson, Mémoire Juive & Éducation, 1997].

We beschikken over geen enkele namengeving gegeven die het bijzondere lot van dragers van de naam Kitt in deze periode vaststelt, en we zullen ons ervan onthouden dit te verbeelden. Maar het feit dat de naam in 1925 werd geregistreerd — net voor de ramp — geeft de bron van Schaerf een aanvullende herinneringwaarde: het is een van die inventarissen van vroeger, die een herinnering bewaren aan een wereld die de Holocaust gedeeltelijk heeft verzwolgen. Hier is het waar Geheugen en Geschiedenis elkaar beantwoorden, elk het ander verlichtend zonder samen te vallen.

Het eigentijds Joods denken heeft van deze beproeving een meditatie over trouw gemaakt. Maurice-Ruben Hayoun heeft aangetoond hoe de Joodse filosofie, van haar middeleeuwse oorsprong tot de moderne tijd, voortdurend de betekenis van de volharding van Israël door ballingschap en lijden heeft herinterpreteerd [Hayoun, La philosophie juive, 2023]; Colette Sirat, door de handgeschreven teksten te bestuderen, heeft eraan herinnerd dat dit denken zich altijd via kwetsbare voorwerpen heeft voortgeplant, boeken die steeds opnieuw met de hand zijn afgeschreven, soms op het risico van het leven gered [Sirat, La philosophie juive au Moyen Âge, 1983]. De naam Kitt, bewaard in een gedrukte catalogus, behoort tot deze lange keten van behoudsmaatregelen waar elke bewaarde spoor een overwinning op uitwissing is.

Na afloop van deze reis dient gezegd te worden met precisie wat wij weten en wat wij niet weten. Wij weten dat de naam Kitt door Joden in Italië werd gedragen en dat hij in 1925 door Samuele Schaerf in zijn referentieverklarend onomastisch repertorium werd opgetekend. Wij weten niet de precieze genealogie van de lignée, haar nauwkeurige vestigingsplaatsen, de namen van haar leden en hun individuele bestemmingen. Tussen wat het archief waarborgt en de uitgebreide context die de geschiedenis verheldert, heeft dit Grote Boek gekozen niets uit te vinden en alles opnieuw te plaatsen.

Van alle deugden die de joodse traditie door de eeuwen heen heeft voortgedragen, is het de mémoire — de zakhor — die de lignée Kitt boven alles het best zal hebben uitgedrukt, niet door een glorieus feit, maar door het enkele feit van voortbestaan als geconserveerde naam, doorgegeven, gered uit de vergetelheid [Yerushalmi, 1984]. In een volk dat van herdenking een gebod heeft gemaakt, een naam zijn die men niet heeft laten verdwijnen is geen gering verschil: het is bescheiden deelnemen aan de collectieve trouw van Israël aan zijn eigen geschiedenis. Tot deze eerste deugd voegen zich, in filigrain van gedocumenteerde contexten, de ontvangst van de vreemdeling waarvan de migratie van namen het spoor draagt, de gemeenschapsolidariteit die de instellingen ondersteunde, en de nederigheid om de grenzen van kennis te erkennen. De familie Kitt zal, zoals zoveel gewone lignées, een van deze discrete draden zijn waarvan het weefsel, op elkaar gestapeld, het grote weefsel van de joodse mémoire vormt.