Familie Kisling

De etymologie van de naam Kisling blijft onzeker, en elke uitspraak hierover berust eerder op hypothese dan op documentair bewijs. Verschillende sporen, doorgegeven door onomastische naslagwerken, verdienen niettemin aandacht met het nodige voorbehoud.

Een eerste traditie verbindt de naam met de middeleeuwse Germaanse wortel. De familienaam Kisling, zeldzaam maar duurzaam, wordt vaak geassocieerd met een middeleeuwse Germaanse wortel. Deze hypothese zou de oorsprong van de naam in het Duitse taalgebied situeren, wat aansluit bij de verspreiding van de familienaam onder germaanse bevolkingsgroepen, zowel joodse als christelijke.

Een tweede spoor, eigenaardig aan de joodse wereld, stelt een Jiddische afleiding voor. Volgens bepaalde genealogische naslagwerken zou de naam afstammen van het Jiddische woord « kisel », wat « pudding » of « pap » betekent, wat een bijnaam zou kunnen zijn geweest voor degene die zulk voedsel bereidde of verkocht, of zou kunnen verwijzen naar een kenmerk van de persoon. Een dergelijke oorsprong, gebaseerd op een beroep of een eigenschap, is karakteristiek voor veel Asjkenazische familienamen, ontstaan uit bijnamen voordat zij tot erfelijke familienamen werden vastgesteld.

Het is hier nodig de nodige voorzichtigheid te onderstrepen. Deze interpretaties, afkomstig uit commerciële genealogische databases, berusten niet op gearchiveerde stukken die het mogelijk maken tot zekerheid tot een unieke wortel terug te gaan. Het is waarschijnlijker dat de naam Kisling meerdere families zonder onderlinge verbinding dekt, verspreid over de Duitse en joodse ruimte. Wat daarentegen vaststaat, is het algemene historische kader: de Sefardische Joden begonnen pas in de 15de eeuw familienamen aan te nemen, terwijl de Asjkenazim dit veel later deden, in de 18de en 19de eeuw, toen Europese regeringen dit eisten. De Kisling-lijn van Kraków past in deze dynamiek van administratieve naamgeving.

Om de familie Kisling te begrijpen, moeten we ons naar Galicië wenden, en meer bepaald naar Krakau, waar het meest illustere lid ervan werd geboren. Moïse Kisling werd in Krakau geboren, toen onderdeel van Oostenrijk-Hongarije, uit joodse ouders. Deze geografische en politieke precisering is essentieel: Krakau, oude hoofdstad van Polen, was tijdens de achttiende-eeuwse verdelingen onder Oostenrijkse overheersing komen te staan, en vormde aan het begin van de twintigste eeuw een belangrijk centrum van het joodse leven in Midden-Europa.

De familie Kisling behoorde tot een bescheiden milieu. Franse bronnen, waaronder de Encyclopædia Universalis, benadrukken deze omstandigheid: Moïse Kisling werd geboren in een bescheiden joods gezin, en zijn vader was van plan hem aanvankelijk naar een carrière als ingenieur af te stemmen. Dit biografische detail is veelzeggend voor een sociale dynamiek die eigen was aan veel joodse families in Galicië: de aspiratie, door onderwijs en technische beroepen, naar sociale stijging en integratie in de moderniteit van het Habsburgse Rijk. De wijk Kazimierz, historisch hart van de joodse gemeenschap in Krakau, vormde de achtergrond van dit bestaan.

De joodse identiteit van de familie, zoals deze uit de bronnen naar voren komt, is vooral van culturele en sociale aard en niet strikt religieus in het verhaal dat de biografen ervan geven. Maar het gewicht van de traditie bleef voelbaar, zo niet alleen in de keuze van de Hebreeuwse voornaam, Mojżesz — Moïse —, die de toekomstige schilder droeg, en die in Poolse registers wordt bevestigd: Moïse Kisling, geboren als Mojżesz Kisling op 22 januari 1891. Deze voornaam, van nature bijbels, verankerde het kind in het joodse geheugen nog voordat hij zich een Franse identiteit zou vormen.

Tegen de vaderlandse wil die hem willen ingenieur, wendde de jonge Mojżesz zich tot de schilderkunst. Zijn opleiding vond plaats in de meest prestigieuze instelling van de stad. Kisling studeerde aan de Academie voor Schone Kunsten. Franse bronnen preciseren de chronologie: hij bezocht de école des beaux-arts van Kraków van ongeveer 1907 tot 1911, en verliet het college al op vijftienjarige leeftijd om zijn roeping na te streven.

De rol van zijn meester was bepalend. Onder zijn professoren bevond zich Jozef Pankiewicz, vurig bewonderaar van Auguste Renoir en de Franse impressionisten, die hem aanmoedigde naar Parijs te gaan, het internationale centrum van artistieke schepping aan het begin van de twintigste eeuw. Pankiewicz was geen gewone pedagoog: hij was een persoonlijke vriend van Renoir en Bonnard, en belichaamde, in de Poolse schilderkunst, openheid voor de meest levendige Franse stromingen.

Deze overdracht was beslissend voor het lot van de jonge man. De liefde voor Frankrijk, die in het hart van Kislings leven zou terugkeren, werd hem al in Kraków ingeprend: Mozes Kisling arriveerde in 1910 in Parijs met als enig bagage een voortijdig talent als schilder en een immense liefde voor Frankrijk die hem door zijn meester Joseph Pankiewicz, persoonlijke vriend van Renoir en Bonnard, was ingeprend. Aldus was de Galizische opleiding van de schilder vanaf het begin gericht op het Westen, voorbereidend op een ontworteling die ook een vervulling zou zijn.

Het jaar 1910 markeert de grote biografische breuk. Kisling vertrok in 1910 naar Parijs op negentienjarige leeftijd. Hij vestigde zich eerst in de kunstenaarswijk par excellence voordat hij naar de linkeroever verhuisde: na zich in Montmartre te hebben gevestigd, werd Kisling lid van de Parijse avant-garde.

Het was vooral in Montparnasse dat zijn legende zich opbouwde. In Montmartre en enkele jaren later in Montparnasse woonde hij gedurende de volgende zevenentwintig jaren en maakte deel uit van een gemeenschap van emigranten die de kunstenaars Amedeo Modigliani en Georges Braque omvatte. Deze cosmopolitische omgeving, waar schilders, dichters en handelaren uit heel Europa elkaar kruisten, vormde de voedingsbodem van wat de kunstgeschiedenis de Parijse School noemde — een onbepaald geheel van kunstenaars, vaak joods en buitenlands, verenigd niet door een stijl maar door een plaats en een periode.

Kisling's singulariteit binnen deze groep ligt in de vakbekwaamheid van zijn ambacht en de sensualiteit van zijn manier. Moïse Kisling neemt een onderscheidende plaats in het landschap van de twintigste-eeuwse Europese kunst: schilder van verfijnde sensualiteit en stille intensiteit, wiens werken een brug sloegen tussen de poetische intimiteit van de Parijse School en een diep persoonlijke visie. Zijn portretten van vrouwen met immense ogen, zijn akten met lumineuze vlees en zijn zuidelijke landschappen gaven hem, al tijdens zijn leven, een erkenning en materieel gemak die veel van zijn onfortuinlijke metgezellen nooit kenden. Zijn atelier werd een van de verzamelpunten van de internationale bohème, en zijn vriendschap met Modigliani, van wie hij een van de naastbetrokkenen was, blijft een van de meest aangehaalde episodes van het Montparnasse-leven.

Kislings gehechtheid aan zijn adoptievaderland bleef niet sentimenteel: het werd bezegeld in bloed. Toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak, engageerde de schilder, een vreemdeling in Frankrijk, zich in de Vreemdelingelegioen. Hij werd in 1915 Frans burger, nadat hij in de Franse Vreemdelingelegioen had gediend en gewond was geraakt tijdens de Eerste Wereldoorlog.

Deze inzet bezegelt de dubbele identiteit van de lignée: joods en Galiëisch van geboorte, Frans door keuze en door offer. De naturalisatie van 1915, verkregen tegen de prijs van een oorlogswond, maakte van de zoon van Krakau een volwaardig burger van de Republiek, vervullend de liefde voor Frankrijk die ooit door Pankiewicz was gezaaid. Voor een Centraal-Europese Jood aan het begin van de twintigste eeuw vormde deze integratie door wapens en door wet een opmerkelijke loopbaan, waarvan de geschiedenis van de École de Paris andere voorbeelden biedt, maar die bij Kisling een bijzondere helderheid kreeg.

De geschiedenis zou echter een nieuwe ontworteling opleggen. De stijging van gevaren in Europa in de jaren 1930, vervolgens de ineenstorting van 1940, dwongen de joodse schilder te vluchten. Hij emigreerde in 1940 naar de Verenigde Staten, na de val van Frankrijk. Deze Amerikaanse ballingschap, ingegeven zowel door zijn joodsheid als door zijn status van bedreigde kunstenaar, illustreert opnieuw de toestand van de lignée: heen en weer geslingerd door de rampen van de eeuw, gedwongen tot voortdurende beweging. Kisling bleef aan de overzijde van de Atlantische Oceaan gedurende de jaren van de Bezetting, voordat hij naar Frankrijk terugkeerde zodra de vrede was teruggekeerd.

De terugkeer naar Frankrijk na de oorlog sluit de grote migratiecyclus van Moïse Kisling af. Na het einde van de oorlog keerde hij terug. De schilder herontdekte Frankrijk en het Middellandse-Zuidland, waarvan het licht een belangrijk deel van zijn werk had gevoeid, en waar hij zijn carrière voortzette tot aan zijn dood in 1953. Moïse Kisling stierf op 29 april 1953.

De nalatenschappen van de lignée worden gemeten aan twee maten. Enerzijds het werk: een aanzienlijk corpus, geregistreerd en verspreid in openbare en particuliere collecties over de hele wereld, wat Kisling vandaag tot een van de meest gewaardeerde namen van de Ecole de Paris maakt. Anderzijds de familiale afstamming, die over dit erfgoed waakte. De traditie wil dat zijn zonen hebben bijgedragen aan het behoud en de authenticatie van het vaderlijk werk, stellende de geannoteerde katalogus vast die gezag heeft — een aanpak waardoor de naam Kisling, eerst achternaam van een Joods gezin uit Krakau, een verwijzing in de kunstgeschiedenis werd. Hier antwoorden familiale geheugen en wetenschappelijk archief elkaar en bevestigen elkaar onderling: wat de familie van het leven van de schilder doorgeeft, komt in grote lijnen overeen met wat de katalogi en encyclopedische vermeldingen vaststellen.

Aldus biedt de lignée Kisling, in een enkele exemplarische trajectorie, de samenvatting van een Europees-Joods lot: de Galizische inwortelingen, de verplaatsing naar het Westen, de Franse integratie betaald met bloed, de ballingschap voor de barbarij, tenslotte de terugkeer, en de overdracht van een naam die werk is geworden.

Aan het einde van deze weg verschijnt de naam Kisling als een convergentiepunt waar meerdere verhalen samenkomen: dat van een, vermoedelijk, Ashkenazische achternaam met onzekere Germaanse of Jiddische wortels; dat, gedocumenteerd, van het Joodse Galicië en het Krakau van de Habsburgers; en tenslotte dat, schitterend, van een schilder die deze naam tot de hoogtepunten van de twintigste-eeuwse kunst droeg.

De lignée Kisling, zoals de bronnen toelaten deze te reconstrueren, illustreert de Joodse toestand in Midden-Europa in al haar spanning: tussen trouw aan de traditie en verlangen naar emancipatie, tussen lokale verankering en geforceerde mobiliteit, tussen doorgegeven herinnering en verifieerbaar archief. Van de bescheiden familie uit Krakau tot de Franse burger die gewond raakte voor zijn adoptievaterlandit van leerling van Pankiewicz tot meester van Montparnasse, van banneling in 1940 tot schilder die naar huis terugkeerde, het hele lot van het Europese jodendom van de eerste twintigste eeuw weerspiegelt zich in deze unieke levensloop.

Het « Grand Livre » kan niet pretenderen de diepe oorsprong van de naam uitgeput te hebben, die grotendeels in gissing gehuld blijft. Maar het zal in ieder geval de lignée Kisling haar historische diepte hebben terugbezorgd, door aan te tonen dat achter de glorie van een schilder altijd de lange geduld van een familie en een volk staat.