Familie Kende

Voordat Kende een Joodse familienaam werd, was het een titel. In de tijd toen de Hongaarse stammen nog niet over de Karpaten waren getrokken, steunde de Hongaarse koninkrijksmacht, volgens de bronnen, op een dualiteit. De kende (of kündü) was een van de twee koningen van de dubbele monarchie van de vroege Hongaren, naast de gyula, de krijgsheer. Bij deze taakverdeling hoorde een verdeling van functies: de functie van de kende werd geacht religieus van aard te zijn — die van een « heilige vorst ».

Het woord zelf wortelt in de talen van de volkeren van de steppe. De moderne Hongaarse doopnaam Kende, heraangewakt in de nationale beweging, is afkomstig van de Hongaarse koningstitel kende of kündü, die de ceremoniële Magyar-koning aanduidt — hij die regeerde naast de militaire leider, de gyula, in de tijd voorafgaand aan de vestiging van de Magyaren in Hongarije. Naamkundig onderzoek brengt de oorsprong van de term in verband met de Turkse wereld: de naam Kende heeft Hongaarse oorsprong, dienende als titel voor de stammeleider uit de oudheid, meer bepaald voor de spirituele leider of opperpriester van het duale leiderssysteem van de vroege Magyaren voordat zij zich in het Karpaten-bekken vestigden; de oorsprong van het woord komt zeer waarschijnlijk voort uit de Turkse titel *kündä, betekenend « geëerd, vereerd ».

De Hongaarse kroniektraditie heeft overigens de herinnering aan een leider genaamd Kond bewaard. Kond (Könd, Künd, Kund, Kend, Kende of Kurszán) was, volgens kroniekschrijver Anonymus, een van de zeven leiders van de Magyaren die de Hongaren naar het Karpaten-bekken leidden. Deze verre echo — die van een naam verbonden aan de stichting zelf van de natie — is niet zonder betekenis: toen Joodse Hongaarse families, aan de wending van de 19de en 20ste eeuw, kozen voor de familienaam Kende, claimden zij, bewust of onbewust, de oudste van alle Magyar-namen, die van een heilige soevereiniteit. Hier ligt van het begin af aan een les van gemengde bescheidenheid en durf: het kiezen als familienaam van een woord dat « de vereerde » betekende, was het rechtstreeks betuigen van een eigendom van het Hongaarse land.

Dat Joden de naam Kende hebben gedragen, is geen toeval, maar het gevolg van een massief historisch fenomeen: de transformatie van Joodse familienamen in Hongarije in de negentiende eeuw. Wikidata registreert Kende als een asjkenazische familienaam van Hongaarse oorsprong, gedragen door Joodse persoonlijkheden [Q62619402 — Wikidata]. De grote naslagwerken over namen van Centraal- en Oost-Europese Joden — die van Alexander Beider en Lars Menk — stellen ons in staat deze familienamen in het uitgebreide corpus van asjkenazische Joodse namen in te plaatsen, tussen Germaanse erfenis, Slavische aanpassingen en hier Hongaarse adoptie [A. Beider ; L. Menk, Woordenboeken van Joodse familienamen in Oost-Europa en Judeo-Duits, Avotaynu].

De achtergrondgeschiedenis is er een van emancipatie. Na de vorming van het Austro-Hongaarse Rijk opende de Hongaarse wet de Joden de deuren van het burgerschap. In 1867, naar aanleiding van de oprichting van het Austro-Hongaarse Rijk, emancipeerden de nieuwe Hongaarse regering alle Joden op het grondgebied, die vrijwel gelijke rechten met Hongaren verkregen — een systeem dat alleen Frankrijk op dat moment evenaard. Deze emancipatie had een beslissend gevolg voor de identiteit: veel Joden kozen ervoor zich als Magyaren in te schrijven, uit patriottische overtuiging.

Een Hongaarse naam aannemen — een Duitse of ghebraiseerde familienaam vervangen door een naam als Kende — was deel van deze beweging. Het betekende in de burgerlijke stand vastleggen een verlangen naar toebehoren, een wil om het lot van een in oprichting zijnde natie te delen. Dit gebaar roept één van de meest gevoelige dimensies van de moderne Joodse ervaring op: de verhouding tot de gemeenschap en tot het gastland. De Hongaarse Joodse families die zich magyariseerden, geloofden met oprechte loyaliteit dat zij volledig Joods en volledig Hongaars konden zijn. De naam Kende, ontleend aan de stichtende koningen, is het welsprekendste embleem hiervan.

Maar de geschiedenis zou de broosheid van deze gok onthullen, en de stiltes die daaruit voortkwamen, spoken nog steeds door onder de nakomelingen. Onder Hongaarse Joodse families zijn dergelijke zwijgens veel voorkomend. Eerlijkheid van het verhaal vereist dit in herinnering te brengen: de magyarisering van namen was zowel een daad van vertrouwen als, achteraf gezien, een wonde — want de natie waaraan men zich had gegeven, keerde zich in de donkere jaren tegen de haren.

Als de lignée Kende een gedocumenteerd gezicht heeft, is het die van Péter Kende, in het Frans Pierre Kende, wiens levensloop een eeuw Hongaarse joodse geschiedenis samenvat. Péter Kende — volgens de gebruikelijke naamvolgorde in het Hongaars, Kende Péter — is een Hongaars-Franse journalist, pedagoog en socioloog, lid van de Hongaarse Academie van Wetenschappen sinds 1989. Zijn geboorte is grondig vastgesteld: Péter Kende werd geboren op 26 december 1927 in Boedapest.

De Hongaarse hoofdstad van het Interbellum, waar de jonge Kende opgroeide, was een van de grote centra van het Europese joodse leven — een briljante gemeenschap, sterk geassimileerd, diep betrokken bij de pers, wetenschap en nationale cultuur. In deze voedingsbodem vormde zich de geest van de toekomstige socioloog. Hij studeerde tussen 1946 en 1948 aan de universiteit in Boedapest en begon vervolgens te werken bij de redactie van een krant.

De jonge man trad in het vak van woorden op het gevaarlijkste moment: dat van de communistische greep op Hongarije in de naoorlogse periode. In maart 1947 sloot hij zich aan bij het team van het centrale dagblad van de partij, Szabad Nép (« Vrij Volk »), en werd vervolgens buitenlandredacteur. Deze trajectorie in het hart van het zogenaamde persapparaat zegt veel over de hoop van een joodse generatie die, na de Shoah te hebben overleefd, haar verwachtingen enige tijd stelde in de gelijkmatige belofte van het nieuwe regime. De ontgoocheling zou snel volgen, en daarmee een eis die zich door heel Kendes werk uitstrekt: de zoektocht naar waarheid, deze deugd die het jodendom in de grondslag van de wereld plaatst, en die de journalist, en vervolgens de geleerde, niet naliet boven de trouw aan apparaten te stellen.

Das Jahr 1956 als Wendepunkt

Das Jahr 1956 war für Péter Kende wie für Ungarn eine Trennlinie. Der Bruch mit der Orthodoxie der Partei war bereits eingeleitet. Er wurde 1953 zum Anhänger der Linie von Imre Nagy; im Oktober 1954 griff er die Führungspersonen und die Politik der Parteiführung auf einer Sitzung einer rebellischen Ortsgruppe an. Diese Stellungnahme kostete ihn teuer: Aus seiner Zeitung vertrieben, musste er seine Arbeit anderswo fortsetzen. 1955 wurde er beiseitegeschoben und fand eine neue Redaktion in Szeged.

Dann kam der Aufstand des Herbstes 1956. 1956 nahm er als Journalist an der Revolution teil, weshalb er sich danach nach Paris flüchtete, wo er sein Studium fortsetzte. Die Niederwalzung des Aufstands durch sowjetische Panzer beschleunigte seine Abreise. Um der Welle von Verhaftungen zu entgehen, ging er 1957 nach Paris, wo er einen Doktortitel in Soziologie erwarb und mehrere Bücher und Artikel zum osteuropäischen Sozialismus veröffentlichte.

Dieses Exil macht Péter Kende zu einem Glied einer urälten Kette: jener der Juden, die gezwungen waren, ihr Leben in der Ferne neu aufzubauen, wobei sie das Wissen als einziges unveräußerliches Vaterland mit sich trugen. Die Bedingung des Exilierten — der ger, der Fremde, den das jüdische Gesetz zu schützen gebietet — wurde zu seiner Bedingung. In Frankreich, dem Aufnahmeland, erfand er sich als Intellektueller neu und machte aus dem Bruch ein Werk. Sein Pariser Leben ließ sich dauerhaft nieder und fand Anerkennung: Nach den ihm gewidmeten Notizen ist er ein Politologe und Soziologe, der seit 1957 in Frankreich lebt, Spezialist für wirtschaftliche und politische Fragen [Les libraires d'en haut; rev.hu]. Das Engagement im Leben der Stadt, sowohl der ungarischen als auch der französischen, verließ ihn nie.

Vanuit Parijs bouwde Péter Kende een werk op als socioloog en essayist waarin drie trouw elkaar kruisten: aan Hongarije, aan vrijheid en aan joods geheugen. Twee van zijn werken, bewaard in het Zakhor-corpus, markeren de polen hiervan.

Het eerste, Az én Magyarországom (« Mijn Hongarije »), zegt in de titel zelf de onverbrekelijke band die de banneling met zijn geboorteland onderhield [Zakhor-corpus, ID 2c5465b0-9f71-4120-9f63-a6a98fdfec80]. Dit bezittelijk voornaamwoord — mijn Hongarije — vat samen de hele vruchtbare ambivalentie van een Hongaars-joods intellectueel: een vaderland opeisen dat het zijne was, ondanks de geschiedenis, en er het object van kritische reflectie in plaats van wrok van maken. Kende's werk over de verhoudingen tussen naties en volkeren in Centraal-Europa loopt eigenlijk door zijn hele latere oeuvre heen, tot en met verzamelingen als Nemzetek és népek Kelet-Közép-Európában (« Naties en volkeren in Oost-Centraal-Europa ») [hu.wikipedia.org].

Het tweede werk raakt de kern van ons onderwerp. Zsidóság az 1945 utáni Magyarországon (« Jodendom in Hongarije na 1945 ») werd in 1984 in Parijs gepubliceerd, in de verzameling Magyar Füzetek [Zakhor-corpus, ID 6bd49762-2865-4d5e-b45b-0aff13cced56]. Dit eenvoudige uitgavenfeit is zelf al een manifest: het was vanuit ballingschap, in een Hongaarse uitgeverij in het Hongaars gevestigd in Parijs — de Magyar Füzetek, brandpunt van vrij Hongaars denken in emigratie — dat een joods intellectueel zich ondernam na te denken over wat Hongaars jodendom na de ramp was. De jodenvraa frontaal aanpakken in het Hongarije na 1945, zelfs terwijl het communistische regime het met stilzwijgen overdekte, was precies het sluier van onuitgesproken dingen doorbreken die het Hongaars-joods familiaal geheugen had geleerd in stand te houden. Hier antwoorden archief en geheugen elkaar: de historicus Kende geeft in woorden, door analyse, wat zoveel families verzwegen.

In deze werkwijze herkennen we een van de hoogste deugden van de Israëlische traditie: de plicht tot herinnering, zakhor, « gedenk ». Door ervoor te kiezen de geschiedenis van een verwonde gemeenschap op te schrijven in plaats van haar in vergetelheid te laten zinken, vervult Péter Kende, als socioloog, een gebaar dat de wijzen voor heilig hielden. Zijn tweetalig werk — Hongaars en Frans, zoals getuigd wordt door zijn essay Le défi hongrois. De Trianon à Bruxelles, verschenen in Parijs in 2004 — maakt van hem een brug tussen twee culturen en de bewaarder van een bedreigd geheugen [hu.wikipedia.org].

Nu moeten de draden worden samengebonden. Wat betekent het dat een Asjkenazische Joodse lignée in Hongarije de naam droeg van de legendarische Hongaarse koningen? Het antwoord is te lezen in de superponering van twee herinneringen.

Aan de ene kant, de Hongaarse herinnering: die van een sakrale titel, de kende, verbonden aan de oorsprong van de natie en aan een van haar zeven legendarische leiders. Aan de andere kant, de Joodse herinnering: die van een volk dat, van de vernietiging van de Tempel tot de getto's van Midden-Europa, leerde om elk ontvangstland in een voorlopig vaderland om te zetten, terwijl het zijn trouw aan zichzelf intact hield. De naam Kende aannemen was, voor een Joodse familie, het poging doen tot de onmogelijke en prachtige synthese van deze twee erfenissen: volledig uit Hongarije zijn zonder op te houden uit Israël te zijn.

Het lot van Péter Kende onthult de waarheid van deze spanning. Geëmancipeerd in 1867, registreerden een deel van de Hongaarse Joden zich als Magyaren uit patriottische overtuiging; daarna kwam de tijd waarin deze loyaliteit werd verraden, en waarin stilte de families bedekte. Het werk van Péter Kende — Mijn Hongarije schrijven vanuit ballingschap, Jodendom na 1945 denken — is het antwoord van een man op deze wond: noch afzwering van Hongarije, noch vergetelheid van Jodendom, maar vastgehouden helderheid aan beide zijden. Hierin neemt de lignée Kende deel aan een ervaring die door de hele Midden-Europese diaspora wordt gedeeld, wier geschiedenis die was van een vurige integratie gevolgd door een tragisch ontwaken, en van wederopbouw door kennis.

Hier dringt zich historische voorzichtigheid op. In afwezigheid van continue familiale archieven kan men geen zekere afstamming traceren die alle dragers van de naam verbindt. Wat men kan vaststellen, is de betekenis van een naam, de historische beweging die hem naar Joodse families heeft gebracht, en de exemplarische incarnatie die daarvan een gedocumenteerde figuur gaf. Het overige behoort tot het domein van het waarschijnlijke en het overgebrachte, wat oneerlijk zou zijn om in zekerheid te verstijven.

De Kende-geslacht draagt een naam die op zichzelf een samenvatting van geschiedenis is: die van een heilig koningschap uit de oorsprongen van de Magyaren, aangenomen door Joodse families op het moment dat Hongarije hun deuren opende. Van de emancipatie van 1867 tot de revolutie van 1956, van Boedapest tot Parijs, zou deze naam de grote hopen en grote rampen van het Centraal-Europese judaïsme doorlopen.

Onder al de deugden van de traditie van Israël is het weten ten dienste van geheugen en waarheid dat deze geslacht in zijn best gedocumenteerde verschijning het best zou hebben uitgedrukt. Péter Kende — terzijde gezet omdat hij zei wat hij dacht, verbannen omdat hij aan vrijheid deelnam, sindsdien vanuit Parijs een van de grote analisten van zijn natie en een van de weinigen die durven het Hongaarse judaïsme na de Shoah te doordenken — belichaamt het gebod van zakhor, « gedenk ». Hij maakte van ballingschap geen einde, maar een observatiepost; van stilte geen berusting, maar een onderwerp van studie; van dubbele toebehoring geen steriele kwelling, maar een werk.

Zo zegt de Kende-geslacht in één naam het avontuur van een volk: de trouw aan een vaderland, de beproeving van verraad, en het voortbestaan door het denken. Daarin wordt zijn bizondere geschiedenis opgenomen in het collectieve geheugen van Israël, dat door de eeuwen en continenten heen studie en herinnering tot zijn veiligste vestingen heeft gemaakt.