Familie Kemmoun

Geen Maghrébijnse lignée begrijpt zich zonder haar naam, en deze staat op een kruispunt. De familiaire traditie, verzameld in het lexicon van de namen van Joden uit Marokko, ziet daarin een samentrekking van Ben Shimon: de lignée zou zich aldus aansluiten bij de tweede der zonen van Jacob, wiens naam in het Hebreeuws voortvloeit uit het werkwoord « luisteren ». Deze lezing behoort tot de Geheugen: zij geeft de familie een bijbelse afstamming, naar het voorbeeld van zovele Sefardische huishoudens die hun oorsprong in het patriarchale epos schrijven.

De universitaire naamkunde daarentegen steunt op de volkstaal. De naam Benkemoun, gedragen door Joden uit Noord-Afrika, duidt op de zoon van degene die Kemoun, Kemmoun of Kimmoun heet, een naam die « komijn » betekent in het Arabisch, kammûn; zijn varianten zijn Benkemmoun, Ben Kemoun, Benkimoun en Benkimmoun. De lexicograaf geeft een kostbare dialectale nuance aan: de vormen Benkamoun en Benkammoun zijn eerder Arabisch, terwijl de namen Kamoun en Kammoun in beide gemeenschappen voorkomen. Deze doorlaatbaarheid tussen de Joodse en Moslimse registers is geen verwarring: zij getuigt van een gedeelde wereld, waarin de Joodse kruidenier en zijn Moslimse buur met hetzelfde woord de komijn noemden die hun gerechten parfumeerde.

De grote synthese van Abraham Laredo over de Judéo-Marokkaanse naamkunde bevestigt de ouderdom van de stam door deze aan te verbinden met een rabbijnse bron uit de zestiende eeuw [Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, 1978]. Of de naam nu voortkomt uit de stam van Simeon of uit het komijnzaad, hij zegt een waarheid: deze familie leefde van het ontvangen woord en de dagelijkse handel, stellende samen de trouw aan de Geheugen van Israël en de inplanting in de handel der Maghrébijnse steden. Dit is reeds een vorm van bescheidenheid — een naam die zich noch op een titel noch op een functie beroept, maar op een afstamming en een arbeid.

De oudste gedocumenteerde vermelding die aan de lignée kan worden gekoppeld, verschijnt in Marokko in het eerste derde deel van de zestiende eeuw, in het hart van een rabbijnse controverse die de gemeenschap van Fès beroerde. Volgens het verslag van het geschil dat de inwoners van Fès tegenover de rabbijn Moïse Hallaoua, uit Portugal verbannen, stelde, wordt een zekere Chaoul Benkemmoun onder de protagonisten genoemd — een vermelding gerapporteerd door de rabbijn Haïm Gagoun en verzameld door de historicus Jacob Moïse Toledano in zijn Ner ha-Maarav, geschiedenis van de Joden van Marokko [Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, 1978].

Dit detail, van schijnbaar gering belang, is een aanzienlijke mijlpaal. Het verankert de naam Kemmoun in het groot drama van de Iberische verwijdering: na 1492 en de geforceerde bekeeringen in Portugal in 1497, bereikten duizenden Sefardische Joden Maghreb, waar zij — soms botsten met — de autochtone gemeenschappen, de toshavim. De halachische geschillen die daaruit voortvloeiden, zoals die waarin Chaoul Benkemmoun figureerde, waren geen tevergeefse querelles: zij gingen over de rechtmatige manier om de Wet toe te passen, over de legitimiteit van lokale gebruiken tegenover de geïmporteerde tradities, over de manier waarop men de verbannene kon opvangen zonder zichzelf te verloochenen.

Dat een drager van de naam aan zo'n debat deelnam, onthult een familie die betrokken was bij het collectieve leven en bij de beraadslaging over de halakha, in een tijd waarin deze controverses de ziel zelf van de gemeenschappen raakten. De spanning tussen megorashim (verbannen) en toshavim was ook, impliciet, een beproeving van de relatie tot de vreemdeling: hoe kon men deze broeders van elders, rijk aan een ander weten en een ander ritueel, integreren? De aanwezigheid van een Benkemmoun in dit grondleggende moment plaatst de lignée in een van de grote laboratoria van het Maghrijnse joodse denken.

Het is in Algerije dat de naam, onder zijn verschillende spellingsvormen, de dichtste en best verspreide sporen heeft achtergelaten. De naamlijst die voor Noord-Afrika is opgesteld, tekent een werkelijke kaart van de lignée: men vindt KEMMOUN in het departement Oran, CAMOUN in het departement Algiers, KAMMOUN in het departement Oran, KAMOUN in de departementen Algiers en Oran en in Tunesië, KEMOUN in de departementen Algiers, Constantine en Oran, KIMMOUN in het departement Oran, KIMOUN in Constantine, Oran en in de Zuidelijke Territoria, en QUEMOUN in het departement Algiers; met de affiliatie-index vindt men BENKEMMOUN in het Oranie-gebied en BENKEMOUN in Constantine en Oran.

Deze verspreiding, waarin Oranie duidelijk domineert, stemt overeen met de geschiedenis van de joodse gemeenschappen in het westen van Algerije, lange tijd gevoed door het heen en weer met het naburige Marokko en door de vestiging van Sefardische families langs de kust. De archieven van de plaatselijke pers bevestigen deze vestiging: in de loop van geboorten, huwelijken en sterfberichtgeving gepubliceerd in de late 19e en vroege 20e eeuw, verschijnen de Benkemoun en Benkimoun regelmatig in de kranten van Oran en de regio, terwijl een geboorteakte Moïse Ben Kemoun vermeldt in de Courrier de Tlemcen van 1887 [Geneanet].

Achter deze administratieve vermeldingen leest men een discrete maar reële geschiedenis: die van families geworteld in het stedelijk weefsel, uitoefenend de beroepen van handel en ambacht die sinds altijd de economische basis van de Joden van Algerije vormden. Deze activiteit was niet eenvoudige overleven; zij participeerde in de deugd die de traditie de zorg voor het huishouden en de gemeenschap noemt, het vermogen om zijn naasten in stand te houden en door middel van handel en gemeenschappsbelasting bij te dragen aan het onderhoud van synagogen, scholen en liefdadige werken. De inburgering van de Benkemoun in het Algerijnse burgerlijke leven, met name na het Décret Crémieux van 1870 dat de Joden van Algerije naturaliseerde, illustreert deze overgang van een traditionele wereld naar de moderniteit, zonder breuk met trouw aan de naam.

De naamlijst betuigt de aanwezigheid van de naam Kamoun in Tunesië [forebears.io ; Geneanet], en deze tak verdient bijzondere aandacht, want zij ontmoet een van de meest eerbiedwaardige gemeenten van de joodse wereld. In Tunesië dringt de etymologie van komijn zich op met een zuiver mediterraan bewijs: de kammûn was de dagelijkse specerij, en de naam kon degene aanduiden die deze teelde, verkocht of op de markten verhandelde. De kruidenwerker, de apotheker, de kleine handelaar: zoveel bescheiden figuren wier naam de herinnering bewaart.

Het eiland Djerba biedt het kader waarin deze tak geheel tot haar recht komt. De traditie laat daar de joodse aanwezigheid teruggaan tot een duizelingwekkende oudheid: de gemeenschap verdeelde zich over twee afzonderlijke dorpen, Hara Kbira, « de grote wijk », dicht bij de zuidhaven, waar volgens de traditie de nakomelingen van de stam van Zebulon wonen die in de tijd van koning Salomo aankwamen, en Hara Sghira, « de kleine wijk ». Volgens dezelfde traditie wordt Hara Sghira voornamelijk bewoond door Cohanim die na de vernietiging van de Eerste Tempel zouden zijn aangekomen. Djerba vormt daarmee bijna een uniek geval in de Maghreb: terwijl de joodse bevolking van de Maghreb in het algemeen in bepaalde wijken van moslimsteden was geconcentreerd, zou Djerba volgens Jacques Taïeb de enige joodse ruimte in de Maghreb kunnen zijn met twee geheel joodse stadjes, een beetje zoals de shtetls van Oost-Europa.

Niets stelt ons in staat te stellen dat de Kamoun-lijn uit Tunesië tot deze salomonische oorsprongen teruggaat; dat zou de legende volgen waar het archief zwijgt. Maar het behoren van een tak van de naam tot dit djerbische universum verbindt haar met een gemeenschap die tot in de moderne tijd een buitengewone trouw aan de studie van de Torah en de Talmud heeft gedragen. De nauwgezette vroomheid, de gehechtheid aan de halaka en de onderbroken overdracht van rabbijnse kennis kenmerken Djerba, wiens yeshiva's en hebreeuwse drukkerijen over heel de Maghreb straalden. Een familie die deze naam op dit land droeg, heeft zich in ieder geval in een spiritueel klimaat bevonden waar trouw aan talmudische kennis de eigenlijke adem van het collectieve leven was.

Het is nodig om, aan het einde van deze geografische reis, terug te komen op wat het bijzondere van de lineage maakt: de coëxistentie, in dezelfde naam, van de stam van Simeon en van het kumijnzaad. Deze dualiteit is geen tegenspraak om op te lossen maar een sleutel tot interpretatie. De Joden van de Maghreb hebben geleefd in een vervlechtinng van talen — het liturgisch Hebreeuws, het Aramees van de Talmoed, het dialectale Arabisch van het dagelijks leven, later het Frans van de scholen van de Alliance. Hun namen dragen deze vervlechting. Dat Kemmoun zowel als Ben Shimon als als kammûn kan worden verstaan, zegt precies deze vermogen om twee werelden te bewonen zonder een ervan te verraden.

Deze lezing blijft speculatief: we beschikken over geen enkel document dat de kwestie beslist, en de onomastiek geeft de voorkeur aan de Arabische etymologie van kumijn [Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, 1978] [forebears.io]. Maar de coëxistentie zelf van de twee tradities, geleerde en familiale, is een feit — en dit feit zegt iets over een deugd. De verdraagzaamheid, niet als abstract concept, maar als geleefd kunstwerk van samenleven, was de gewone toestand van deze families. De naam gedeeld met de Moslimse buren, de gezamenlijke specerij, de markt samen bezocht: zoveel tekenen van een Maghrebijnse judaïsme dat het, over lange eeuwen heen, wist haar trouw aan de Wet vast te houden zonder zich van de stad af te snijden. In Djerba als in Oran was deze relatieve vrede — nooit gegarandeerd, vaak kwetsbaar — het fruit van een geduld en een collectieve nederigheid die de herinnering van Israël altijd als deugden heeft beschouwd.

De bescheidenheid van de naam zelf verdient erkenning. Kemmoun is niet de familienaam van een beroemde rabbijnse dynastie noch van een grote familie van notabelen. Het is een naam van gewone mensen — handelaren, ambachtslieden, actieve leden van hun gemeenschappen — wier grootheid minder aan titels dan aan standvastigheid wordt gemeten. Maar de Joodse traditie eert precies deze heiligheid van het dagelijkse: de rechtvaardige man die zijn huis onderhoudt, zijn verplichtingen nakomt en zijn deel aan het collectieve leven neemt, is volgens de Wet even veel waard als de illustere geleerde.

De twintigste eeuw veranderde het bestaan van de Joden van de Maghreb fundamenteel, en de lignage Kemmoun ontsnapte niet aan deze grote verschuiving. De Algerijnse families, sinds 1870 Frans, verlieten massaal het land bij de onafhankelijkheid van 1962 en vestigden zich in Frankrijk, waar de namen Benkemoun, Benkimoun en hun varianten vandaag nog voorkomen. De Tunesische takken onderging een vergelijkbare exodus, naar Frankrijk en naar Israël, vanaf de jaren 1950. De nog steeds aanwijsbare aanwezigheid van de naam in verschillende schrijfwijzen in hedendaagse registers en adresboeken getuigt van deze verspreiding, terwijl zij de continuïteit van de stam bevestigt [Geneanet ; forebears.io].

Deze diaspora binnen de diaspora — want de Joden van de Maghreb waren zelf reeds een tak van de millenniale verstrooiing van Israël — illustreert een constante in de Joodse geschiedenis : het vermogen om elders opnieuw te beginnen zonder de draad van de naam te verliezen. Elke familie die, bij het oversteken van de Middellandse Zee, haar familienaam behield in plaats van deze volledig te verfransén, stelde een discrete daad van trouw. De naam Kemmoun, in zijn bewaarde schrijfwijzen, is zo een draagbaar geheugensfragment geworden, van de ene oever naar de andere overgedragen.

Men zal zich ervan onthouden om aan de lignage illustere figuren toe te schrijven die het archief niet documenteert : tot op heden citeert geen enkel manuscript uit het referentiecorpus en geen enkele belangrijke biografische nota namentlijk een prominent persoon van de lignage. Deze terughoudendheid is zelf een vorm van respect. Het Grote Boek van een familie heeft geen verzonden helden nodig om waarde te hebben ; het volstaat dat het waar is. De waardigheid van de Kemmoun leest zich in hun volharding zelf : die van een naam die, van het Fez van de zestiende eeuw tot het Frankrijk van de eenentwintigste, imperium's, verwijzingen en ballingschappen heeft doorstaan zonder te breken.

Aan het einde van deze reis, welke deugd zal de familie Kemmoun boven alles het best hebben uitgedrukt? Het is niet de glans van een groot rabbijnse dynastie, noch het prestige van een beroemde gemeenschapsfunctie — want het archief, eerlijk gezegd, levert deze niet. Het is iets bescheideners en misschien diepers: de hardnekkige trouw van een gewone familie aan haar naam, haar geloof en haar stad, door talen en landen heen.

Van Chaoul Benkemmoun, verwikkeld in het grote debat van de verbannen uit Portugal in Fès, tot de Benkemoun van Oran ingeschreven in de registers van hun stad, tot aan de Kamoun van het naburige Tunesië van het heilige Djerba, tekent de familie het portret van een discreet en geworteld Maghrebijn judaïsme. Zij belichaamt de betrokkenheid bij het collectieve leven — tot in de halakhische controverse toe —, de kunst van verdraagzame coëxistentie met de moslimse buur gesymboliseerd door het gedeelde kumijnzaadje, en die hardwerkende bescheidenheid die de traditie van Israël even eert als de wijsheid der wijzen.

De naam zelf vat deze betekenis samen. Of hij nu afkomstig is van Simeon, tweede zoon van Jacob, of van de komijn van de markten van Magreb, hij houdt samen het Schrift en de aarde, de herinnering van Israël en het dagelijks leven van de stad. Daarin neemt de familie Kemmoun volledig deel aan de grote collectieve herinnering van de diaspora: die van de talloze anonieme families die, zonder ophef te schoppen, het judaïsme door de eeuwen en continenten hebben gedragen, en die juist door hun duistere standvastigheid de overleving ervan hebben verzekerd. Hun grootheid ligt niet in het aantal onderscheidingen, maar in de duurzaamheid van hun trouw.