Familie Kemény

Om een Hongaars-joodse familienaam te begrijpen, moet men eerst het jodendom van Hongarije in de lange duur van de Asjkenazische wereld situeren. De jodendom van Centraal-Europa werd gevormd vanuit de middeleeuwse gemeenschappen van de Rijndal en Germanië, waar tussen het jaar duizend en de dertiende eeuw de instellingen, rituelen en geleerde cultuur eigen aan Asjkenaz werden gesmeed. Recent onderzoek heeft aangetoond hoeveel het religieuze leven van deze gemeenschappen berustte op de vorming van « heilige gemeenschappen » voorzien van synagogen, rabbijnse hoven en sterk gestructureerde lokale gebruiken [Woolf, 2015]. De dagelijkse vroomheid — zowel mannelijk als vrouwelijk — werd daar geregeld door een nauwkeurige naleving waarvan de sociale geschiedenis onlangs het begrip heeft vernieuwd [E. Baumgarten, 2014].

Deze Asjkenazische cultuur was ook een intellectuele cultuur van hoog niveau. De geschiedenis van de yeshivot, van de halakhische productie en van de onderwijsmethoden van de Talmoedische studie in het middeleeuwse Asjkenaz onthult een aanzienlijke juridische en exegetische creativiteit [Kanarfogel, 2013]. Onderzoeken over de Asjkenazische halakha hebben de blijvende spanning aangetoond tussen levende gewoonte en geschreven norm, tussen lokaal gebruik en het gezag van teksten [Soloveitchik, 2014]. Dit is de erfenis die de migraties naar het oosten en zuidoosten van Europa geleidelijk transporteerden, van de Rijn naar Bohemen, Moravië, Oostenrijk en vervolgens Hongarije.

Op economisch vlak vervulden middeleeuwse Joden van Europa functies bepaald door de juridische beperkingen die op niet-christenen werden opgelegd; de economische geschiedenis van de Joden van de late Oudheid en de vroege Middeleeuwen heeft het traditionele beeld van exclusieve specialisatie in handel en krediet genuanceerd [Toch, 2013]. Deze lange geschiedenis — religieus, intellectueel en economisch — vormt de basis waaruit, verschillende eeuwen later, het Hongaarse jodendom voortvloeit waartoe de families Kemény behoren.

Het Hongaarse jodendom vormt zich in de moderne tijd op het kruispunt van twee stromingen. Enerzijds erft het de Asjkenazische traditie van Duitse en Jiddische taal die straalde vanuit Prague, Wenen en de gemeenschappen van Moravië; anderzijds ontvangt het vanaf de 17de en vooral de 18de eeuw golven van immigratie uit West-Germanië en het Oost-Galicische gebied. De beslissende wending van het Midden-Europese jodendom in de moderne tijd is voor de ruimte van Prague tot Presbourg (Bratislava) geanalyseerd als een verschuiving van de centra van rabbijnse autoriteit en een transformatie van het halakische schrijven in een veranderende wereld [Kahana, 2015]. Presbourg werd in de 19de eeuw, met de yeshiva van de Ḥatam Sofer, precies een van de bolwerken van de Hongaarse orthodoxie.

Het joodse leven van deze eeuwen blijft grotendeels gedocumenteerd door gemeentelijke en rabbijnse archieven. De dagboeken bijgehouden door de rabbijnse tribunalen — zoals die van Frankfurt bestudeerd door recent onderzoek — geven toegang tot de concrete textuur van het joodse bestaan: familieconflicten, handelszaken, kwesties van persoonlijke status [Fram, 2012]. Het Hongaarse jodendom, op het keerpunt van de Verlichting en de emancipatie, oscilleerde tussen trouw aan deze erfenis en strevingen naar burgerlijke integratie.

Het grote samenhangend verhaal van de geschiedenis van de Joden en het jodendom herinnert eraan dat deze periode er een was van diepe herconfiguratie: juridische emancipatie, secularisering, geboorte van nieuwe religieuze en politieke stromingen [Levenson, 2012]. In Hongarije kwam dit proces tot hoogtepunt met de emancipatiewet van 1867, het jaar van het Oostenrijks-Hongaarse Compromis, die aan de Joden burgerlijke en politieke gelijkheid verleende. Het is in deze context dat het onomastische fenomeen in het hart van de naam Kemény kan worden begrepen.

De naam Kemény die door Joodse families werd gedragen, laat zich volledig verklaren in het licht van de beweging van « magyarisering » van patroniemen. Na 1867, en intensiever in de decennia 1880-1900 en rond de eeuwwisseling, vroegen tienduizenden Hongaarse Joden officieel om hun familienaam van Germaanse of Hebreeuwse oorsprong te wijzigen in een Hongaarse naam — een gebaar waarmee zij hun toebehoren tot de Hongaarse natie bevestigden. Dit fenomeen, bestudeerd door Hongaarse naamkundigen, is geïdentificeerd als een van de belangrijkste vectoren van de magyarisering van de Joodse antroponymie [Farkas, Jewish Name Magyarization in Hungary].

De keuze van de naam gehoorzaamde aan herkenbare logica's. Sommigen behielden de beginletter van de oude naam ; anderen vertaalden de betekenis van hun Germaanse patroniem in het Hongaars ; weer anderen kozen een Hongaarse naam met een aangenaam klankpatroon, vaak uit de gemeenschappelijke woordenschat of de toponiemen. Kemény, een bijvoeglijk naamwoord dat « hard, vast, robuust » betekent, behoort tot deze categorie van namen ontleend aan het Hongaarse vocabularium, met de connotatie van vastheid en karaktersterkte — gewaardeerde kwaliteiten. Het is waarschijnlijk, zonder dat een enkele regel kan worden gesteld, dat de naam soms een Germaanse patroniem heeft vertaald of vervangen dat naar hardheid of steen verwijst (van het type Hart, Fest, Stein), volgens de logica van semantische vertaling die werd waargenomen in naamveranderingen.

Het geval van Simon Kemény illustreert dit mechanisme exemplarisch. Geboren als Kohn Simon in Tass in 1882, nam hij officieel de naam Kemény aan in 1898 — op zestienjarige leeftijd, nauwelijks volwassen geworden. Het patroniem Kohn, één van de meest voorkomende namen onder Asjkenazische Joodse families van Midden-Europa, afgeleid van Cohen en een onmiddellijk herkenbare merkteken van Joodse oorsprong, werd aldus vervangen door het meest neutrale Hongaarse bijvoeglijk naamwoord in zijn klank, terwijl het tegelijk een sterke morele betekenis droeg. Het jaar 1898 is precies dat van de grote golven van magyarisering die de ingang in de nieuwe eeuw begeleidden : Simon, als puber, voerde dit gebaar uit op hetzelfde moment als duizenden andere families door het gehele Hongaarse rijk.

Hier antwoorden traditie die wordt overgedragen en archief elkaar : het familiale geheugen, dat de naam graag aan de waarde van « vastheid » koppelt, ontmoet het historische feit van de magyarisering gedocumenteerd door de naamveranderingsregisters. Men moet echter oppassen voor verwarring met de oude Transsylvaanse adellijke familie van de baronnen Kemény, christen en van oudsher Hongaars : de naamgelijkheid zegt niets over een bloedlijn. De coëxistentie van de twee lignages — het ene vorstelijk en oud, het andere Joods en recent — illustreert precies het effect van de magyarisering, die prestigieuze namen in het gemeenschappelijke antroponymische erfgoed stortte.

Deze geschiedenis situeert zich in de uitgebreide beweging van wedergeboorte en culturele hersamenstelling die het Joodse leven van Midden- en Oost-Europa tussen het einde van de negentiende eeuw en het interbellum doorkruist, waar taal, literatuur en nationale constructie vervlochten zijn [Bechtel, 2002]. De vraag van de taal — Duits, Jiddisch, Hongaars — stond hierin centraal : de overgang van een Germaans of Hebreeuwse patroniem naar een Hongaarse naam is ook een taalkwestie, vergelijkbaar in principe met de taaltensies die de geschiedenis van het Jiddisch als « zwervende taal » begeleidden [J. Baumgarten, 2002].

De biografie van Simon Kemény (geboren als Kohn Simon, Tass, 19 augustus 1882 — Boedapest, 27 januari 1945) biedt het nauwkeurigste en meest pijnlijke beeld van wat het betekende om een volledig in de Hongaarse cultuur geïntegreerde Jood te zijn in de eerste helft van de twintigste eeuw. Geboren in een familie van arme lagere bourgeoisie uit het dorp Tass, vroeg wees geworden, trok hij naar Boedapest waar hij zich achtereenvolgens in verschillende redacties engageerde: de Budapesti Napló, vervolgens A Hét (De Week), Új Idők (Nieuwe Tijden), Magyar Figyelő (De Hongaarse Waarnemer), voordat hij dramaturg werd en medewerker van Az Est (De Avond), waarvan hij onderredacteur werd en vanaf 1930 hoofdredacteur. Az Est, een groot liberaal dagblad uit Boedapest, was een van de invloedrijkste platforms van de Hongaarse pers in het interbellum.

De moeilijke jeugd, vroeg weeswording, de opklimming naar Boedapest door alleen werk en talent — dit loopbaan is er een van geslaagde integratie door cultuur en persoonlijk verdienste, zonder beschermend net of erfenis. Het drukt uit, in haar concrete werkelijkheid, een deugd die de Joodse wereld lang gewaardeerd heeft: betrokkenheid bij het collectieve leven door kennis en woord, het vermogen om deel te nemen aan het openbare debat als journalist, als criticus, als dramaturg. Simon Kemény was geen figuur van gemeenschappelijke teruggetrokkenheid: hij engageerde zich in de Hongaarse stad in de volle zin van het woord, dragend in zijn artikelen en zijn verzen een stem die zowel de zijne was als die van een hele generatie Hongaars-Joodse geleerden.

Maar het is zijn dichtkundig werk dat toegang geeft tot de unieke diepte van dit bestaan. En het is met de Lamentációk dat dit werk begint.

In 1909 publiceerde Simon Kemény zijn eerste dichtbundel: Lamentációk — « Lamentations ». Hij was zevenentwintig jaar oud. De titel alleen al was een onomastisch en literair gebeurtenis: hij riep het bijbelse boek van de Lamentaties (Eikhah in het Hebreeuws) op, een rouwzang toegeschreven aan profeet Jeremia over de vernietiging van Jeruzalem, een van de meest aangrijpende teksten uit het Hebreeuwse kanon, elk jaar gelezen op Tisjah be-Av ter herdenking van de verwoesting van de Tempel. Dat Simon Kemény, zoon van een Kohn die Kemény was geworden, Hongaarse dichter die publiceerde in tijdschriften van de Hongaarse literaire moderniteit, juist deze Latijns-Hebreeuwse titel voor zijn eerste boek kiest, is een daad vol betekenis: hij herstelt, door de titel zelf, een erfenis die de naamsverandering van 1898 gedeeltelijk had verborgen.

Het boek werd onmiddellijk opgemerkt. Ignotus — werkelijk Hugo Veigelsberg, zelf een Hongaars-Joods criticus en een van de scherpste pennen van de literaire kritiek van die tijd — publiceerde er een recensie over in Nyugat in 1909 (nummer 16), het grote tijdschrift dat het zwaartepunt van het Hongaarse modernisme was. Het tijdschrift Kelet Népe (Het Volk des Oostens) publiceerde eveneens dat jaar een bespreking ervan. Dat het inleidende boek van een Hongaars-Joodse dichter werd ontvangen door de twee belangrijkste uitgaven van de Hongaarse literaire vernieuwing zegt iets essentiëels: Simon Kemény werd niet beschouwd als een randstandige of exotische dichter, maar als een nieuwe stem die zich volledig inschreef in de literaire moderniteit van zijn adoptietaal.

De kritiek merkte de impressionistische toon van de bundel op — een lyriek van innerlijkheid, van een melancholieke tint, soms in de eerste bladzijden als enigszins aanstellerig beoordeeld, maar met een onloochenbare formele oprechtheid. Simon Kemény was, volgens gelijktijdige verslagen, een dichter van gemoedstoestand, van halftonen, van wat Hongaarse geleerden toen hangulat noemden — sfeer, innerlijke toon. Maar achter het Hongaarse woord lamentációk, fonetische transcriptie van het Latijnse lamentationes, was ook de bijbelse tekst te lezen: de klacht als eerste vorm van verhouding tot verlies, tot rouw, tot ballingschap.

Deze spanning — tussen Hongaarse esthetische moderniteit en joodse tekstuele herinnering — is een van de sleutels om het gehele oeuvre van Simon Kemény te begrijpen. Het wordt nooit getoond, nooit geclaimd als programma: het schijnt door in de keuze van titels, in de tint van gevoeling, in deze neiging tot vroege rouw die zijn lezers opmerkt. De Lamentációk zijn geen verzameling Joodse poëzie in communautaire zin; zij zijn een eerste Hongaars boek, modernistisch, impressionistisch — en hun titel draagt, in transparantie, de handtekening van een ouder geheugen. Het is precies deze invlechting — tussen individuele geschiedenis en collectieve herinnering van Israël — die de titel lamentációk samenprest: Simon Kemény, door zijn werk met dit woord te openen, sloot zich aan, misschien zonder het zo te formuleren, bij de lange reeks stemmen die sinds Jeremia het vermogen hebben gehad om de rouw in woord om te zetten.

De Lamentációk inluiden een dichterlijk oeuvre dat zich over verschillende decennia en meerdere bundels zou uitstrekken: Így élem világom (« C'est ainsi que je vis ma vie », 1922), Az ördög tarisznyája (« La Besace du diable », 1930), Reménytelen menekülés (« Fuite sans espoir », 1934), en ten slotte Egy szem vadgesztenye (« Un marron sauvage », gepubliceerd in 1961, postuum). Deze titels vormen zelf een trajectorie: van de stichtende klacht tot de vlucht zonder hoop, van het impressionisme van de jeugd tot de groeiende verbitterding van de jaren 1930, toen de antijoodse wetten de leefruimte van Hongaarse Joden begonnen in te krimpen.

De familienaam Kemény werd in het twintigste-eeuwse Hongarije geïllustreerd door verschillende joodse persoonlijkheden uit de letteren en kunsten, wat wordt bevestigd door de referentienotitie [Q21492339 — Wikidata]. Simon Kemény is de centrale en best gedocumenteerde figuur. Zijn traject is symptomatisch voor het lot van Hongaarse joodse geleerden: de totale adoptie van de Hongaarse taal en cultuur, de inschrijving in de meest prestigieuze intellectuele kringen — Nyugat, Az Est, de grote revues en redacties van Boedapest — en uiteindelijk de vernietiging in de catastrofe van de Shoah.

De professionele loopbaan van Simon Kemény tekent een kaart van betrokkenheid bij het collectieve leven in de volle zin van het woord: journalist, criticus, toneelschrijver, hoofdredacteur, hij was een van die Hongaarse joden die actief deelnamen aan de opbouw van de culturele openbare ruimte van het land. Az Est, de dagkrant waarvan hij in 1930 hoofdredacteur werd, was een van de grote liberale tribune van het land. Deze betrokkenheid bij de pers en de letteren was niet los te zien van een bepaald begrip van de rol van de intellectueel: een voorkeur brengen aan het publieke debat die gevormd, rigoureus en toegankelijk voor iedereen was — iets wat de joodse traditie, in haar waardering voor doorgegeven kennis en gearticuleerde spraak, niet zou hebben afgewezen.

Toen kwamen de antijoodse wetten. Simon Kemény werd ontzet van zijn post toen de antisemitische wetgeving de Hongaarse joden trof, vanaf 1938. Zijn dagboek, bijgehouden van 1942 tot 1944 en waarvan het manuscript de oorlog overleefde, vormt een getuigenis van eerste orde over de jaren van ellende: verhinderd intellectueel leven, geleidelijke uitsluiting, toenemende angst. Dit dagboek, na zijn dood gepubliceerd in de vorm van een editie voorbereid door Papp Anna, is de directe stem van een man die zag hoe de ruimte die van hem was geweest, stap voor stap, zich om hem heen sloot. Simon Kemény stierf op 27 januari 1945 in Boedapest — doodgeschoten in de tuin van een villa door milities van de Pijlkruiskertsen, in de laatste wilde weken van de nazi-bezetting van Hongarije. Hij was tweeënzestig jaar oud.

Deze dood, in januari 1945, slechts enkele weken voor de bevrijding van Boedapest, draagt heel de tragische ironie van het lot van Hongaarse joden. De onomastische magyarisering van 1898, bedoeld om het lidmaatschap van de natie te bezegelen, bood geen bescherming toen de antijoodse wetten, en vervolgens de deportatie en terreur van de Pijlkruiskertsen, de Hongaarse jodenheid troffen. De algemene geschiedenis van het jodendom herinnert aan deze tragische discrepantie tussen de wens naar integratie en de geweld van uitsluiting [Levenson, 2012]. De naam Kemény — de « sterke », de « harde » — had zijn drager niet kunnen beschermen tegen de hardheid van de wereld.

De achternaam Kemény biedt een observatorium om na te denken over een vraag die onderzoek over lange tijd heeft onderzocht: de relatie van Europese Joden tot zichtbaarheid en verberging van hun identiteit. De geschiedenis van de « economie van geheimen » in de moderne tijd laat zien hoeveel Joden en christenen voortdurend onderhandelden over wat kon worden onthuld of verzwegen, zowel in economische uitwisselingen als aan de grenzen van geloofsgemeenschappen [Jutte, 2015]. Naamverandering was in dit perspectief niet slechts een nationale toetreding; het was ook een operatie op zichtbaarheid — een Hongaarse naam kon zowel integratie manifesteren als de herkomst verhullen.

De geschiedenis van de « hofjoden » en van Joodse figuren die aan christelijke blikken werden blootgesteld, zoals de beroemde Joseph Süss Oppenheimer, wiens onderzoek de vele nagelaten verhalen heeft gereconstrueerd, toont aan dat de naam en de reputatie van een Jood publieke belangen konden worden die het individu zelf te boven gingen [Mintzker, 2017]. De keuze van een Hongaarse achternaam die « de harde, de vaste » betekent, kan aldus worden gelezen — aangenomen redactionele gissing — als de bevestiging van een gewenste, solide en gewortelde identiteit, tegen de historische precariabiliteit van de Joodse status in.

Maar de titel zelf van Lamentációk nuanceert deze lezing. Indien de naam Kemény vastheid uitstalde, bekende de titel van het eerste boek de klaagzang toe. Tussen de getoonde stevigheid van de achternaam en het inwendige weeklag van het gedicht, tekent zich af de toestand van een hele generatie: mannen en vrouwen die zichzelf stenen namen hadden gegeven en die Bijbelse klaagzangen met zich droegen. Dit is geen tegenstrijdigheid; het is misschien juist de definitie zelf van waardigheid in tegenspoed, dat vermogen om overeind te staan — kemény — terwijl men in staat is de pijn met de oudste woorden te benoemen.

Deze lezing blijft gedeeltelijk hypothetisch: geen bron maakt het mogelijk een univoke bedoeling aan alle Joodse dragers van de naam Kemény toe te schrijven. Maar zij verlicht de sociale betekenis van een naamkundig gebaar dat voor duizenden families een daad van hoop was in de belofte van emancipatie. De familiale mondelinge traditie en de historische analyse komen hier bij elkaar om, zonder het te bewijzen, een betekenis voor te stellen die door de naam wordt gedragen.

Onomastieke rigeur: de studie van een Joodse familienaam

De studie van een Joodse familienaam vergt een rigoureuze methode, ondersteund door referentiecatalogi. De woordenboeken van Alexander Beider gewijd aan Joodse namen uit het Russische Rijk (2008), het Koninkrijk Polen (1996) en Galicië (2004), evenals het woordenboek van Joodse-Duitse namen van Lars Menk (2005), vormen de fundamentele instrumenten voor de Asjkenazische ruimte [Woordenboeken van familienamen van Joden uit Oost-Europa en Joodse-Duitse]. Deze werken classificeren namen volgens hun oorsprong — toponiemisch, patroniemisch (afgeleid van een voornaam), beroeps-, of afkomstig van een bijnaam — en volgens de administratieve registers die deze hebben vastgesteld.

Echter Kemény ontsnaps gedeeltelijk aan dit kader, want het komt niet voort uit de Russische, Poolse of Galizische rijken, noch uit het Joodse-Duitse gebied in strikte zin, maar uit het Hongaarse koninkrijk en zijn taal. Het behoort tot een Hongaarse onomastiek waarvan de autonome studie, uitgevoerd door Hongaarse onderzoekers, de grote Asjkenazische woordenboeken aanvult [Farkas, Jewish Name Magyarization in Hungary]. Deze methodologische bijzonderheid moet worden onderstreept: het mechanisch toepassen van de rasters van Beider of Menk op een Hongaarse naam zou tot fouten leiden.

De naam behoort daarom tot de subcategorie van Joodse familienamen overgenomen via magyarisatie uit de gemeenschappelijke Hongaarse lexicon — semantische categorie (het bijvoeglijk naamwoord kemény, « hard, vast ») en niet toponiemisch noch patroniemisch. Wikidata, door het Hongaars als taal van oorsprong aan te geven en door naar Joodse dragers te verwijzen, bevestigt deze classificatie [Q21492339 — Wikidata]. Nauwkeurigheid vereist dat men de attestatie van de naam (vastgesteld) niet verwarre met een unieke en oude Joodse oorsprong (die niet bestaat); voor zijn Joodse dragers was de naam immers een moderne verwerving.

Het geval Simon Kemény voegt een aanvullende precisie toe aan deze cartografie: het is nu bekend dat de naam Kohn officieel in 1898 door Kemény werd vervangen, toen de toekomstige dichter zestien jaar oud was. Dit gegeven verduidelijkt een van de nog onduidelijke punten in de Hongaarse literaire biografie en verankert het onomastische gebaar in het concrete van een individueel leven. De genealogische methode bevestigt en aanvult hier wat de historische onomastiek in algemene termen had vastgesteld.

De patroniemnaam Kemény condenst in twee Hongaarse lettergrepen een lange geschiedenis en een korte geschiedenis. De lange geschiedenis is die van de Askenazische wereld — haar middeleeuwse gemeenschappen aan de Rijn, haar halakische cultuur, haar migraties naar het Karpaten-bekken — waaruit het Hongaarse judaïsme voortkwam. De korte geschiedenis is die van de onomastische magyarisering van de 19de eeuw, waardoor joodse families, in naam van emancipatie en nationale toebehoring, een Hongaarse naam aannamen die « hard, vast » betekent.

De publicatie van de Lamentációk in 1909 maakt het nu mogelijk om substantie te geven aan deze korte geschiedenis. Dat een jongen geboren als Kohn Simon, wees uit Tass, op zestienjarige leeftijd de naam Kemény koos — vastheid — en dat hij op zevenentwintigjarige leeftijd zijn eerste boek Lamentációk noemde — de klagzangen — is geen toeval van de letterkundige geschiedenis. Het is de dubbele inschrijving van een Hongaars joods leven : de publieke, Hongaarse naam, vast en seculier ; de titel van het boek, Latijns en bijbels, die de innerlijke klacht bekend maakt. Tussen deze twee polen — de uitgestalde stevigheid en het erkende rouw — ontvouwt zich wat deze lignage, boven alle anderen, het best heeft uitgedrukt : de waardigheid in de klacht, dat wil zeggen dat vermogen, diep geworteld in de joodse traditie sinds het boek van Jeremia, rechtop te blijven staan terwijl men de pijn met de juiste woorden benoemt, zonder verdoving noch wanhoop.

Deze naam illustreert zowel de hoop als de kwetsbaarheid van joodse integratie in Hongarije : gedragen door een figuur uit de letteren die volledig ingebed was in de Magyaarse cultuur, beschermde hij zijn drager niet tegen de catastrofe van de Shoah. De dood van Simon Kemény, gefusilleerd door de Pijlkruisen op 27 januari 1945, enkele weken voor de bevrijding van Boedapest, draagt al de tragische ironie van het lot van Hongaarse Joden die zich lichaam en ziel hadden gemagyariseerd. De gelijkluidendheid met de oude Transsylvanische adel van de barons Kemény geeft, verre van een afstamming aan te geven, integendeel de logica van de magyarisering zelf bloot : de toevoeging van prestigieuze Hongaarse namen aan het gemeenschappelijk erfgoed.

Tot slot dient men de epistemologische onderscheiding in stand te houden die dit volume structureert. De attestatie van de naam, zijn Hongaarse taal en betekenis zijn vastgesteld door de referentiebronnen. Zijn aanname door judaïsering door magyarisering is waarschijnlijk en gedocumenteerd in beginsel. De precieze datum van 1898 voor de naamverandering van Simon Kemény is geverifieerd. De titel Lamentációk en zijn ontvangst in Nyugat en Kelet Népe in 1909 zijn archieffeitelijkheden. De symbolische betekenis van het geheel — vastheid van de naam, klacht van het gedicht — behoort tot de kruising van overgebrachte herinnerung en historische analyse. Het is in eerbied voor deze grenzen dat de naam Kemény zijn juiste plaats vindt in het Groot Boek van de joodse lignages van Hongarije.

Deze lignage zal, meer dan enig ander, de waarde hebben belichaamd van literaire kennis in dienst van het collectieve leven — het poëtische woord als vorm van deelneming aan de stad, als getuigenis van joodse existentie in een niet-joodse taal en cultuur, en als daad van spirituele weerstand tegen uitwissing. Zij zal ook, zonder opzichtigheid, de draad hebben gesponnen die de Hongaarse moderniteit verbindt met het oudste tekstuele geheugen van Israël : van de Klachtzangen van Jeremia tot de Lamentációk van Boedapest, de keten van herinnering is niet verbroken.