Familie Kazoula

De joodse onomastiek van Marokko vormt een discipline op zich, en het is aan Abraham I. Laredo dat wij haar monument danken. Zijn werk registreert methodisch de achternamen die door Marokkaanse joodse gemeenschappen werden gedragen, waarbij hun oorsprong wordt onderscheiden: bijbelse namen, beroepsnamen, toponymische namen, namen van Spaanse oorsprong, erfenis van de uitgezetenen van 1492, en namen van Arabisch-Berberse oorsprong diep geworteld in de Maghrijnse bodem [Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, CSIC, 1978].

De naam Kazoula behoort naar alle waarschijnlijkheid tot deze laatste laag — die van achternamen gevormd in het Arabisch-Berberse taalgebied van de Maghreb. Zijn fonetische fizionomie, met zijn klank in -oula, doet hem verwant zijn aan de diminutieve of affectieve formaties die frequent voorkomen in de judéo-Arabische en judéo-Berberse spreken van Marokko. Bij gebrek aan een geattesteerde orthografische variant en een gedetailleerde vermelding in de beschikbare bronnen, dient men voorzichtig te blijven: de eerste betekenis van de naam ontsnapt, en de eerlijke historicus moet hier een schaduwzone erkennen in plaats van het risico te nemen van een fantasievolle etymologie.

Deze bescheidenheid tegenover onzekerheid is geen zwakte maar een deugd — diezelfde die de joodse traditie in het hart van studie plaatst, wanneer de Talmud de wijze leert te zeggen « ik weet het niet » in plaats van zonder grondslag te beweren. De naam Kazoula, in haar bewaarde raadsel, nodigt uit tot limmud, tot geduldig studeren, in plaats van tot overhaaste zekerheid.

De Kazoula-lijn situeren betekent haar terugplaatsen in de menselijke geografie van het judaïsme in de Maghreb, waarvan de precieze geografische oorsprong voor deze familie niet door de huidige bronnen is gedocumenteerd. De Joden van Marokko waren verdeeld over verschillende grote centra: de keizerlijke steden Fès en Meknès, de zuidelijke hoofdstad Marrakech, de grote haven Mogador (Essaouira), de noordelijke stad Tétouan gericht op Spanje, en een sterrenbeeld van plattelandsgemeenten in het zuiden, in de Sous, de Draa en de Anti-Atlas.

Het fundamentele onderscheid doorliep deze wereld: aan de ene kant de Toshavim, oude bewoners van Arabische en Berbertaal, aanwezig op Noord-Afrikaanse grond sinds de oudheid; aan de andere kant de Megorashim, de verdrevenen uit Spanje die na 1492 aankwamen, dragers van het prestige van de Sefardische cultuur en haar eigen liturgische tradities. Door de Arabisch-Berberse morfologie van haar naam lijkt de Kazoula-lijn zich aan te sluiten bij de oude laag van de Toshavim, deze autochtone Joden wier vestiging eeuwen voorafging aan de komst van de Iberische ballingen.

Deze diepe inwortelding in de Magrebijnse grond zegt iets over een trouw: die van een gemeenschap die, door de Almohade-, Marinide-, Saadische en Alaouiten-dynastieën heen, de vlam van de Wet brandende heeft gehouden zonder het land ooit te verlaten. De volharding in trouw, op soms vijandige grond, is een van de meest constante uitingen van de deugd van Israël, degene die de liturgie emuná noemt, het getrouwe geloof dat generaties doorspant.

Om het dagelijks leven van een familie zoals de Kazoula te begrijpen, moet men het mellah betreden, de joodse wijk waarvan de eerste in 1438 in Fès werd ingesteld. Dit kader, om beurten beschermend en beperkt, structureerde het Marokkaanse gemeenschapsleven eeuwenlang. Men leefde er onder de autoriteit van een nagid of cheikh al-yahoud aangewezen door de macht, rond het rabbijnse tribunaal, de beth din, dat zaken van huwelijk, erfenis en handel regelde volgens de halakha.

De economie van Maghrebijnse joodse families steunde op ambachten en handel: goudsmederij, metaalbewerkingen, weven, looierij, handel in specerijen en suiker, en voor de welgestelder familieleden, de rol van tujjar as-sultan, deze koningshandelaars die een deel van de internationale handel van het koninkrijk beheerden. Het religieuze leven gaf ritme aan het jaar, tussen de feesten van de universele traditie van Israël en de hilloulot, deze pelgrimages naar de graven van heilige rabbijnen die zo kenmerkend zijn voor de judeo-Marokkaanse vroomheid.

In dit kader was gemeenschappelijke solidariteit geen keuze maar een vitale noodzaak en een gebod. De liefdadigheidsinstellingen — de hevra kaddisha die over de doden waakte, de tsedaka-kassen die de armen hielpen, de fondsen voor losgeld van gevangenen (pidyon shevouyim) — belichaamden concreet de liefdadigheid voorgeschreven door de Wet. Een geslacht uit het mellah, welk ook zij, nam deel aan deze economie van geven waar goedheid tegenover armen, weduwen en wezen geen vrijblijvende deugd was maar pijler van het collectieve bestaan. Het is in deze anonimiteit van duizend dagelijkse gebaren dat families zoals de Kazoula de deugd van hessed, de werkzame goedheid, hebben geleefd.

Het Maghrebijnse jodendom heeft niet alleen overleefd: het heeft geschapen. Haïm Zafrani heeft de buitengewone rijkdom van de Judeo-Maghebjijnse liturgische en poëtische literatuur aangetoond, die schat van piyyutim, hymnen en religieuze gedichten, die elk moment van het joods leven in Marokko begeleidden. De synagogen van de mellah weergalmden van deze composities, doorgegeven van meester op leerling, waar de Hebreeuwse taal zich mengde met de Andalusische muzikale modi en de Maghebjijnse gevoeligheid.

Men beschikt tot op heden niet over een paytan of een rabbijn die namentelijk aan de lignée Kazoula is verbonden in de geraadpleegde bronnen; de eerlijkheid gebiedt dit duidelijk te zeggen. Maar de naam, behorend tot de structuur van de Marokkaanse gemeenschappen, nam van rechtswege deel aan dat universum waar de studie van de Torah en de schoonheid van het gebed de eerste rang innamen onder de waarden. Elke familie streefde ernaar een talmid hakham, een geleerde, in haar gelederen te hebben, en haar zonen toegang tot de heder en vervolgens tot de yeshiva te geven.

Deze centrale plaats van de Talmudische kennis en liturgische schepping verbindt de lignée met een van de hoogste deugden van het geheugen van Israël: de overtuiging dat de studie van de Wet zelf een vorm van gebed is, en dat de overdracht van heilige kennis meer waard is dan rijkdom. In een wereld waar materiële goederen van de ene dag op de andere konden worden geconfisqueerd, was het werkelijke erfgoed wat geen ediet kon grijpen: de Torah die uit het hoofd werd geleerd, de piyyutim uit het geheugen gezongen, de wijsheid doorgegeven van vader op zoon.

De Joodse gemeenschappen van de Maghreb leefden niet in een geïsoleerde wereld. Een intense circulatie verbond Marokko in het oosten met Algerije in het westen, en met name met Tlemcen, een grote stad van kennis en handel waarvan Norbert Bel-Ange de geschiedenis en herinnering heeft vastgelegd. Tlemcen was een kruispunt waar Marokkaanse en Algerijnse families elkaar ontmoetten, geleerden en handelaren, door huwelijken, zaken en ballingschappen.

Het is aannemelijk dat een Maghrebijnse lignée zoals de Kazoula dergelijke grensoverschrijdende migraties heeft ondergaan, aangezien de grens tussen de twee landen, voor Joden zoals voor karavanen, een poreuze realiteit was vóór de koloniale vaststellingen van de 19de eeuw. De Franse verovering van Algerije vanaf 1830, en vervolgens de instelling van het protectoraat over Marokko in 1912, hertekenden deze circulaties en veranderden diepgaand de status van de gemeenschappen — Algerije zag zijn Joden door het Crémieux-decreet van 1870 het Franse burgerschap verkrijgen, terwijl Marokko de traditionele organisatie langer behield.

Deze circulaties getuigen van een ander kenmerk van de Maghrebijnse lignée: de relatie met de vreemdeling en de gastvrijheid. In een wereld van beperkte mobiliteit ontvingen gemeenschappen elkaar wederzijds, huisvestten ze de reiziger, de vluchteling, de voorbijgaande handelaar, volgens het gebod om de vreemdeling lief te hebben « want gij waart vreemdelingen in het land Egypte ». De familie van de mellah die haar tafel opende voor de bezoeker uit een ander stadje belichaamde deze hakhnassat orhim, de ontvangst van de gast, die de traditie telt onder de werken waarvan de mens de vruchten al in deze wereld oogst.

Nederlandse vertaling

De twintigste eeuw verwoeste de wereld die het geslacht Kazoula had gedragen. Het schoolwerk van de Alliance israélite universelle, vanaf het einde van de negentiende eeuw, opende de joodse jeugd uit Magreb de deuren naar het Frans en naar moderniteit. Daarna kwamen de beproevingen: onder het Vichy-regime ondergingen de Joden van Noord-Afrika uitsluitingswetten, voordat de stichting van de Staat Israël in 1948 en de onafhankelijkheden van Marokko (1956) en Algerije (1962) het grote vertrek veroorzaakten.

In enkele decennia werd het duizendjarige joodse Magreb verspreid — naar Israël, naar Frankrijk, naar Canada en Amerika. De mellahs leegden zich, de synagogen zwijgen, en namen zoals Kazoula, eens ingeschreven in de bodem van een Marokkaanse stad, bevonden zich terug in Parijs, in Marseille, in Jeruzalem of in Montreal. Deze verspreiding, pijnlijk, was ook een nieuwe diaspora in de diaspora, voortzetting van het oude joodse vermogen om elders opnieuw te beginnen.

Wat de herinnering van deze ballingenfamilies overbrengt, is de vastberaden gehechtheid aan identiteit ondanks de ontworteling: het feestmaal van de keuken bewaard, het Judeo-Arabisch gefluisterd door grootouders, de melodieën van de piyyut doorgegeven aan kinderen geboren ver weg van Magreb. In deze trouw aan de herinnering neemt het geslacht deel aan de meest hardnekkige deugd van Israël: zakhor, « gedenk », het gebod om het verleden niet te laten sterven, van herinnering zelf een daad van verzet en vroomheid te maken.

Aan het einde van deze reis verschijnt de lijn Kazoula als een lijn van documentair stilzwijgen en volhardende aanwezigheid. Geen spectaculaire daad, geen beroemde rabbi, geen ondertekend manuscript is vandaag met zekerheid aan haar verbonden; de bronnen bewaren hun voorbehoud, en dit werk heeft er de voorkeur aan gegeven de onzekerheid eerlijk te benoemen in plaats van glorie uit te vinden. Wat vaststaat, is de inschrijving van de naam in de onomastiek van de Joden van Marokko [Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, CSIC, 1978]; het overige behoort tot voorzichtige reconstructie en collectief geheugen van een gemeenschap.

Maar deze terughoudendheid zelf draagt een les in zich. Van al de deugden van de Joodse traditie zal de lijn Kazoula zonder twijfel het beste trouwe bescheidenheid hebben uitgedrukt — die van de anonieme families van de mellah die, zonder hun naam in de kronieken na te laten, van generatie op generatie de Wet, het gebed en de herinnering hebben doorgegeven. Want het geheugen van Israël bestaat niet alleen uit haar grote geleerden: het berust evenzeer op de stille menigte van gewone huishoudens die, door hun louter volharding, het verbond door de eeuwen heen levend hebben gehouden. Daarin is de naam Kazoula, hoe bescheiden ook in het archief, een echt schakeltje in de grote ketting van de Joodse Noord-Afrikaanse overdracht — en het is juist deze duistere trouw dat het onderhavige boek heeft willen eren.